MuhurtaNow

অষ্টাবক্র গীতা অষ্টাদশোঽধ্য়ায়ঃ

Karma Siddhanta · প্রথাগত ভক্তিপাঠ

ashtaavakra uvaacha

yasya bodhodaye taavatsvapnavad bhavati bhramah । tasmai sukhaikaroopaaya namah shaantaaya tejase ॥ 18-1

arjayitvaakhilaan arthaan bhogaanaapnoti pushkalaan । na hi sarvaparityaagamantarena sukhee bhavet ॥ 18-2॥

kartavyaduhkhamaartandajvaalaadagdhaantaraatmanah । kutah prashamapeeyooshadhaaraasaaramrite sukham ॥ 18-3॥

bhavo'yam bhaavanaamaatro na kinchit paramaarthatah । naastyabhaavah svabhaavaanaam bhaavaabhaavavibhaavinaam ॥ 18-4॥

na dooram na cha sankochaallabdhamevaatmanah padam । nirvikalpam niraayaasam nirvikaaram niranjanam ॥ 18-5॥

vyaamohamaatraviratau svaroopaadaanamaatratah । veetashokaa viraajante niraavaranadrishtayah ॥ 18-6॥

samastam kalpanaamaatramaatmaa muktah sanaatanah । iti vijnaaya dheero hi kimabhyasyati baalavat ॥ 18-7॥

aatmaa brahmeti nishchitya bhaavaabhaavau cha kalpitau । nishkaamah kim vijaanaati kim broote cha karoti kim ॥ 18-8॥

ayam so'hamayam naahamiti ksheenaa vikalpanaa । sarvamaatmeti nishchitya tooshneembhootasya yoginah ॥ 18-9॥

na vikshepo na chaikaagryam naatibodho na moodhataa । na sukham na cha vaa duhkhamupashaantasya yoginah ॥ 18-10॥

svaaraajye bhaikshavrittau cha laabhaalaabhe jane vane । nirvikalpasvabhaavasya na vishesho'sti yoginah ॥ 18-11॥

kva dharmah kva cha vaa kaamah kva chaarthah kva vivekitaa । idam kritamidam neti dvandvairmuktasya yoginah ॥ 18-12॥

krityam kimapi naivaasti na kaapi hridi ranjanaa । yathaa jeevanameveha jeevanmuktasya yoginah ॥ 18-13॥

kva mohah kva cha vaa vishvam kva tad dhyaanam kva muktataa । sarvasankalpaseemaayaam vishraantasya mahaatmanah ॥ 18-14॥

yena vishvamidam drishtam sa naasteeti karotu vai । nirvaasanah kim kurute pashyannapi na pashyati ॥ 18-15॥

yena drishtam param brahma so'ham brahmeti chintayet । kim chintayati nishchinto dviteeyam yo na pashyati ॥ 18-16॥

drishto yenaatmavikshepo nirodham kurute tvasau । udaarastu na vikshiptah saadhyaabhaavaatkaroti kim ॥ 18-17॥

dheero lokaviparyasto vartamaano'pi lokavat । na samaadhim na vikshepam na lopam svasya pashyati ॥ 18-18॥

bhaavaabhaavaviheeno yastripto nirvaasano budhah । naiva kinchitkritam tena lokadrishtyaa vikurvataa ॥ 18-19॥

pravrittau vaa nivrittau vaa naiva dheerasya durgrahah । yadaa yatkartumaayaati tatkritvaa tishthatah sukham ॥ 18-20॥

nirvaasano niraalambah svachchando muktabandhanah । kshiptah samskaaravaatena cheshtate shushkaparnavat ॥ 18-21॥

asamsaarasya tu kvaapi na harsho na vishaadataa । sa sheetalamanaa nityam videha iva raajaye ॥ 18-22॥

kutraapi na jihaasaasti naasho vaapi na kutrachit । aatmaaraamasya dheerasya sheetalaachchataraatmanah ॥ 18-23॥

prakrityaa shoonyachittasya kurvato'sya yadrichchayaa । praakritasyeva dheerasya na maano naavamaanataa ॥ 18-24॥

kritam dehena karmedam na mayaa shuddharoopinaa । iti chintaanurodhee yah kurvannapi karoti na ॥ 18-25॥

atadvaadeeva kurute na bhavedapi baalishah । jeevanmuktah sukhee shreemaan samsarannapi shobhate ॥ 18-26॥

naanaavichaarasushraanto dheero vishraantimaagatah । na kalpate na jaanaati na shrinoti na pashyati ॥ 18-27॥

asamaadheravikshepaan na mumukshurna chetarah । nishchitya kalpitam pashyan brahmaivaaste mahaashayah ॥ 18-28॥

yasyaantah syaadahankaaro na karoti karoti sah । nirahankaaradheerena na kinchidakritam kritam ॥ 18-29॥

nodvignam na cha santushtamakartri spandavarjitam । niraasham gatasandeham chittam muktasya raajate ॥ 18-30॥

nirdhyaatum cheshtitum vaapi yachchittam na pravartate । nirnimittamidam kintu nirdhyaayeti vicheshtate ॥ 18-31॥

tattvam yathaarthamaakarnya mandah praapnoti moodhataam । athavaa yaati sankochamamoodhah ko'pi moodhavat ॥ 18-32॥

ekaagrataa nirodho vaa moodhairabhyasyate bhrisham । dheeraah krityam na pashyanti suptavatsvapade sthitaah ॥ 18-33॥

aprayatnaat prayatnaad vaa moodho naapnoti nirvritim । tattvanishchayamaatrena praajno bhavati nirvritah ॥ 18-34॥

shuddham buddham priyam poornam nishprapancham niraamayam । aatmaanam tam na jaananti tatraabhyaasaparaa janaah ॥ 18-35॥

naapnoti karmanaa moksham vimoodho'bhyaasaroopinaa । dhanyo vijnaanamaatrena muktastishthatyavikriyah ॥ 18-36॥

moodho naapnoti tad brahma yato bhavitumichchhati । anichchhannapi dheero hi parabrahmasvaroopabhaak ॥ 18-37॥

niraadhaaraa grahavyagraa moodhaah samsaaraposhakaah । etasyaanarthamoolasya moolachchedah krito budhaih ॥ 18-38॥

na shaantim labhate moodho yatah shamitumichchhati । dheerastattvam vinishchitya sarvadaa shaantamaanasah ॥ 18-39॥

kvaatmano darshanam tasya yad drishtamavalambate । dheeraastam tam na pashyanti pashyantyaatmaanamavyayam ॥ 18-40॥

kva nirodho vimoodhasya yo nirbandham karoti vai । svaaraamasyaiva dheerasya sarvadaasaavakritrimah ॥ 18-41॥

bhaavasya bhaavakah kashchin na kinchid bhaavakoparah । ubhayaabhaavakah kashchid evameva niraakulah ॥ 18-42॥

shuddhamadvayamaatmaanam bhaavayanti kubuddhayah । na tu jaananti sammohaadyaavajjeevamanirvritaah ॥ 18-43॥

mumukshorbuddhiraalambamantarena na vidyate । niraalambaiva nishkaamaa buddhirmuktasya sarvadaa ॥ 18-44॥

vishayadveepino veekshya chakitaah sharanaarthinah । vishanti jhatiti krodam nirodhaikaagrasiddhaye ॥ 18-45॥

nirvaasanam harim drishtvaa tooshneem vishayadantinah । palaayante na shaktaaste sevante kritachaatavah ॥ 18-46॥

na muktikaarikaam dhatte nihshanko yuktamaanasah । pashyan shrinvan sprishan jighrannashnannaaste yathaasukham ॥ 18-47॥

vastushravanamaatrena shuddhabuddhirniraakulah । naivaachaaramanaachaaramaudaasyam vaa prapashyati ॥ 18-48॥

yadaa yatkartumaayaati tadaa tatkurute rijuh । shubham vaapyashubham vaapi tasya cheshtaa hi baalavat ॥ 18-49॥

svaatantryaatsukhamaapnoti svaatantryaallabhate param । svaatantryaannirvritim gachchetsvaatantryaat paramam padam ॥ 18-50॥

akartritvamabhoktritvam svaatmano manyate yadaa । tadaa ksheenaa bhavantyeva samastaashchittavrittayah ॥ 18-51॥

uchchrinkhalaapyakritikaa sthitirdheerasya raajate । na tu sasprihachittasya shaantirmoodhasya kritrimaa ॥ 18-52॥

vilasanti mahaabhogairvishanti girigahvaraan । nirastakalpanaa dheeraa abaddhaa muktabuddhayah ॥ 18-53॥

shrotriyam devataam teerthamanganaam bhoopatim priyam । drishtvaa sampoojya dheerasya na kaapi hridi vaasanaa ॥ 18-54॥

bhrityaih putraih kalatraishcha dauhitraishchaapi gotrajaih । vihasya dhikkrito yogee na yaati vikritim manaak ॥ 18-55॥

santushto'pi na santushtah khinno'pi na cha khidyate । tasyaashcharyadashaam taam taam taadrishaa eva jaanate ॥ 18-56॥

kartavyataiva samsaaro na taam pashyanti soorayah । shoonyaakaaraa niraakaaraa nirvikaaraa niraamayaah ॥ 18-57॥

akurvannapi sankshobhaad vyagrah sarvatra moodhadheeh । kurvannapi tu krityaani kushalo hi niraakulah ॥ 18-58॥

sukhamaaste sukham shete sukhamaayaati yaati cha । sukham vakti sukham bhunkte vyavahaare'pi shaantadheeh ॥ 18-59॥

svabhaavaadyasya naivaartirlokavad vyavahaarinah । mahaahrada ivaakshobhyo gatakleshah sushobhate ॥ 18-60॥

nivrittirapi moodhasya pravritti rupajaayate । pravrittirapi dheerasya nivrittiphalabhaaginee ॥ 18-61॥

parigraheshu vairaagyam praayo moodhasya drishyate । dehe vigalitaashasya kva raagah kva viraagataa ॥ 18-62॥

bhaavanaabhaavanaasaktaa drishtirmoodhasya sarvadaa । bhaavyabhaavanayaa saa tu svasthasyaadrishtiroopinee ॥ 18-63॥

sarvaarambheshu nishkaamo yashchared baalavan munih । na lepastasya shuddhasya kriyamaane'pi karmani ॥ 18-64॥

sa eva dhanya aatmajnah sarvabhaaveshu yah samah । pashyan shrinvan sprishan jighrann ashnannistarshamaanasah ॥ 18-65॥

kva samsaarah kva chaabhaasah kva saadhyam kva cha saadhanam । aakaashasyeva dheerasya nirvikalpasya sarvadaa ॥ 18-66॥

sa jayatyarthasannyaasee poornasvarasavigrahah । akritrimo'navachchinne samaadhiryasya vartate ॥ 18-67॥

bahunaatra kimuktena jnaatatattvo mahaashayah । bhogamokshaniraakaankshee sadaa sarvatra neerasah ॥ 18-68॥

mahadaadi jagaddvaitam naamamaatravijrimbhitam । vihaaya shuddhabodhasya kim krityamavashishyate ॥ 18-69॥

bhramabhootamidam sarvam kinchinnaasteeti nishchayee । alakshyasphuranah shuddhah svabhaavenaiva shaamyati ॥ 18-70॥

shuddhasphuranaroopasya drishyabhaavamapashyatah । kva vidhih kva cha vairaagyam kva tyaagah kva shamo'pi vaa ॥ 18-71॥

sphurato'nantaroopena prakritim cha na pashyatah । kva bandhah kva cha vaa mokshah kva harshah kva vishaaditaa ॥ 18-72॥

buddhiparyantasamsaare maayaamaatram vivartate । nirmamo nirahankaaro nishkaamah shobhate budhah ॥ 18-73॥

akshayam gatasantaapamaatmaanam pashyato muneh । kva vidyaa cha kva vaa vishvam kva deho'ham mameti vaa ॥ 18-74॥

nirodhaadeeni karmaani jahaati jadadheeryadi । manorathaan pralaapaamshcha kartumaapnotyatatkshanaat ॥ 18-75॥

mandah shrutvaapi tadvastu na jahaati vimoodhataam । nirvikalpo bahiryatnaadantarvishayalaalasah ॥ 18-76॥

jnaanaad galitakarmaa yo lokadrishtyaapi karmakrit । naapnotyavasaram kartum vaktumeva na kinchana ॥ 18-77॥

kva tamah kva prakaasho vaa haanam kva cha na kinchana । nirvikaarasya dheerasya niraatankasya sarvadaa ॥ 18-78॥

kva dhairyam kva vivekitvam kva niraatankataapi vaa । anirvaachyasvabhaavasya nihsvabhaavasya yoginah ॥ 18-79॥

na svargo naiva narako jeevanmuktirna chaiva hi । bahunaatra kimuktena yogadrishtyaa na kinchana ॥ 18-80॥

naiva praarthayate laabham naalaabhenaanushochati । dheerasya sheetalam chittamamritenaiva pooritam ॥ 18-81॥

na shaantam stauti nishkaamo na dushtamapi nindati । samaduhkhasukhastriptah kinchit krityam na pashyati ॥ 18-82॥

dheero na dveshti samsaaramaatmaanam na didrikshati । harshaamarshavinirmukto na mrito na cha jeevati ॥ 18-83॥

nihsnehah putradaaraadau nishkaamo vishayeshu cha । nishchintah svashareere'pi niraashah shobhate budhah ॥ 18-84॥

tushtih sarvatra dheerasya yathaapatitavartinah । svachchhandam charato deshaan yatrastamitashaayinah ॥ 18-85॥

patatoodetu vaa deho naasya chintaa mahaatmanah । svabhaavabhoomivishraantivismritaasheshasamsriteh ॥ 18-86॥

akinchanah kaamachaaro nirdvandvashchhinnasamshayah । asaktah sarvabhaaveshu kevalo ramate budhah ॥ 18-87॥

nirmamah shobhate dheerah samaloshtaashmakaanchanah । subhinnahridayagranthirvinirdhootarajastamah ॥ 18-88॥

sarvatraanavadhaanasya na kinchid vaasanaa hridi । muktaatmano vitriptasya tulanaa kena jaayate ॥ 18-89॥

jaanannapi na jaanaati pashyannapi na pashyati । bruvann api na cha broote ko'nyo nirvaasanaadrite ॥ 18-90॥

bhikshurvaa bhoopatirvaapi yo nishkaamah sa shobhate । bhaaveshu galitaa yasya shobhanaashobhanaa matih ॥ 18-91॥

kva svaachchandyam kva sankochah kva vaa tattvavinishchayah । nirvyaajaarjavabhootasya charitaarthasya yoginah ॥ 18-92॥

aatmavishraantitriptena niraashena gataartinaa । antaryadanubhooyeta tat katham kasya kathyate ॥ 18-93॥

supto'pi na sushuptau cha svapne'pi shayito na cha । jaagare'pi na jaagarti dheerastriptah pade pade ॥ 18-94॥

jnah sachinto'pi nishchintah sendriyo'pi nirindriyah । subuddhirapi nirbuddhih saahankaaro'nahankritih ॥ 18-95॥

na sukhee na cha vaa duhkhee na virakto na sangavaan । na mumukshurna vaa muktaa na kinchinna cha kinchana ॥ 18-96॥

vikshepe'pi na vikshiptah samaadhau na samaadhimaan । jaadye'pi na jado dhanyah paanditye'pi na panditah ॥ 18-97॥

mukto yathaasthitisvasthah kritakartavyanirvritah । samah sarvatra vaitrishnyaanna smaratyakritam kritam ॥ 18-98॥

na preeyate vandyamaano nindyamaano na kupyati । naivodvijati marane jeevane naabhinandati ॥ 18-99॥

na dhaavati janaakeernam naaranyamupashaantadheeh । yathaatathaa yatratatra sama evaavatishthate ॥ 18-100॥

অষ্টাবক্র গীতা অষ্টাদশোঽধ্য়ায়ঃ সম্পর্কে

Chapter 18 is the longest and best-known chapter of the Ashtavakra Gita, a classic of Advaita Vedanta in which the sage Ashtavakra teaches King Janaka. It describes the state of a person who has realised the Self: calm, free of craving and fear, and unmoved by praise or blame, acting in the world without being bound by it.

উৎস: Ashtavakra Gita (Ashtavakra Samhita)

আপনি কি জানেন?

  • The chapter is often called the "Shanti Shatakam", the hundred verses on peace.
  • Ashtavakra's name means "bent in eight places"; the story goes that he was mocked for his body in Janaka's court and replied that a wise person looks at the Self, not the skin.
  • Sri Ramakrishna is said to have had the young Narendranath (later Swami Vivekananda) read the Ashtavakra Gita to him.
  • The Ashtavakra Gita has 20 chapters and is studied alongside the Bhagavad Gita and the Upanishads in Advaita teaching.

প্রায়শই জিজ্ঞাসিত প্রশ্ন

What is chapter 18 of the Ashtavakra Gita about?

It describes the life and outlook of a self-realised person (a jivanmukta): inner peace, freedom from desire and equanimity.

Who are the speakers in the Ashtavakra Gita?

The sage Ashtavakra and King Janaka of Mithila, who asks how to attain knowledge and liberation.

Is the Ashtavakra Gita part of the Mahabharata?

No. It is an independent text, unlike the Bhagavad Gita, although Ashtavakra himself is mentioned in the Mahabharata.

উপাসনা ও অধ্যয়নের জন্য প্রদত্ত, ভবিষ্যদ্বাণী হিসেবে নয়। অবাণিজ্যিক।