MuhurtaNow

বিদুর নীতি - উদ্য়োগ পর্বম্, অধ্য়ায়ঃ 37

Vidura Neethi · প্রথাগত ভক্তিপাঠ

॥ iti shreemahaabhaarate udyogaparvani prajaagaraparvani viduravaakye saptatrimsho'dhyaayah ॥

vidura uvaacha

saptadashemaanraajendra manuh svaayambhuvo'braveet । vaichitraveerya purushaanaakaasham mushtibhirghnatah ॥ 1॥

taanevindrasya hi dhanuranaamyam namato'braveet । atho mareechinah paadaananaamyaannamatastathaa ॥ 2॥

yashchaashishyam shaasati yash cha kupyate yashchaativelam bhajate dvishantam । striyashcha yo'rakshati bhadramastu te yashchaayaachyam yaachati yash cha katthate ॥ 3॥

yashchaabhijaatah prakarotyakaaryam yashchaabalo balinaa nityavairee । ashraddadhaanaaya cha yo braveeti yashchaakaamyam kaamayate narendra ॥ 4॥

vadhvaa haasam shvashuro yash cha manyate vadhvaa vasannuta yo maanakaamah । parakshetre nirvapati yashcha beejam striyam cha yah parivadate'tivelam ॥ 5॥

yashchaiva labdhvaa na smaraameetyuvaacha

dattvaa cha yah katthati yaachyamaanah । yashchaasatah saantvamupaasateeha ete'nuyaantyanilam paashahastaah ॥ 6

yasminyathaa vartate yo manushyas tasmimstathaa vartitavyam sa dharmah । maayaachaaro maayayaa vartitavyah saadhvaachaarah saadhunaa pratyudeyah ॥ 7॥

dhritaraashtra uvaacha

shataayuruktah purushah sarvavedeshu vai yadaa । naapnotyatha cha tatsarvamaayuh keneha hetunaa ॥ 8॥

vidura uvaacha

ativaado'timaanashcha tathaatyaago naraadhipah । krodhashchaativivitsaa cha mitradrohashcha taani shat ॥ 9॥

eta evaasayasteekshnaah krintantyaayoomshi dehinaam । etaani maanavaanghnanti na mrityurbhadramastu te ॥ 10॥

vishvastasyaiti yo daaraanyashchaapi guru takpagah । vrishalee patirdvijo yashcha paanapashchaiva bhaarata ॥ 11॥

sharanaagatahaa chaiva sarve brahmahanaih samaah । etaih sametya kartavyam praayashchittamiti shrutih ॥ 12॥

grihee vadaanyo'napaviddha vaakyah sheshaanna bhokaapyavihimsakash cha । naanarthakrittyaktakalih kritajnah satyo mriduh svargamupaiti vidvaan ॥ 13॥

sulabhaah purushaa raajansatatam priyavaadinah । apriyasya tu pathyasya vaktaa shrotaa cha durlabhah ॥ 14॥

yo hi dharmam vyapaashritya hitvaa bhartuh priyaapriye । apriyaanyaaha pathyaani tena raajaa sahaayavaan ॥ 15॥

tyajetkulaarthe purusham graamasyaarthe kulam tyajet । graamam janapadasyaarthe aatmaarthe prithiveem tyajet ॥ 16॥

aapadartham dhanam raksheddaaraanraksheddhanairapi । aatmaanam satatam raksheddaarairapi dhanairapi ॥ 17॥

uktam mayaa dyootakaale'pi raajan naivam yuktam vachanam praatipeeya । tadaushadham pathyamivaaturasya na rochate tava vaichitra veerya ॥ 18॥

kaakairimaamshchitrabarhaanmayooraan paraajaishthaah paandavaandhaartaraashtraih । hitvaa simhaankroshtu kaangoohamaanah praapte kaale shochitaa tvam narendra ॥ 19॥

yastaata na krudhyati sarvakaalam bhrityasya bhaktasya hite ratasya । tasminbhrityaa bhartari vishvasanti na chainamaapatsu parityajanti ॥ 20॥

na bhrityaanaam vritti samrodhanena baahyam janam sanjighrikshedapoorvam । tyajanti hyenamuchitaavaruddhaah snigdhaa hyamaatyaah pariheenabhogaah ॥ 21॥

krityaani poorvam parisankhyaaya sarvaany aayavyayaavanuroopaam cha vrittim । sangrihneeyaadanuroopaansahaayaan sahaayasaadhyaani hi dushkaraani ॥ 22॥

abhipraayam yo viditvaa tu bhartuh sarvaani kaaryaani karotyatandreeh । vaktaa hitaanaamanurakta aaryah shaktijna aatmeva hi so'nukampyah ॥ 23॥

vaakyam tu yo naadriyate'nushishtah pratyaaha yashchaapi niyujyamaanah । prajnaabhimaanee pratikoolavaadee tyaajyah sa taadriktvarayaiva bhrityah ॥ 24॥

astabdhamakleebamadeerghasootram saanukrosham shlakshnamahaaryamanyaih । aroga jaateeyamudaaravaakyam dootam vadantyashta gunopapannam ॥ 25॥

na vishvaasaajjaatu parasya geham gachchennarashchetayaano vikaale । na chatvare nishi tishthennigoodho na raajanyaam yoshitam praarthayeeta ॥ 26॥

na nihnavam satra gatasya gachchet samsrishta mantrasya kusangatasya । na cha brooyaannaashvasaami tvayeeti sa kaaranam vyapadesham tu kuryaat ॥ 27॥

ghrinee raajaa pumshchalee raajabhrityah putro bhraataa vidhavaa baala putraa । senaa jeevee choddhrita bhakta eva vyavahaare vai varjaneeyaah syurete ॥ 28॥

gunaa dasha snaanasheelam bhajante balam roopam svaravarnaprashuddhih । sparshashcha gandhashcha vishuddhataa cha shreeh saukumaaryam pravaraashcha naaryah ॥ 29॥

gunaashcha shanmitabhuktam bhajante aarogyamaayushcha sukham balam cha । anaavilam chaasya bhavedapatyam na chainamaadyoona iti kshipanti ॥ 30॥

akarma sheelam cha mahaashanam cha lokadvishtam bahu maayam nrishamsam । adeshakaalajnamanishta vesham etaangrihe na prativaasayeeta ॥ 31॥

kadaryamaakroshakamashrutam cha varaaka sambhootamamaanya maaninam । nishthoorinam kritavairam kritaghnam etaanbhritaarto'pi na jaatu yaachet ॥ 32॥

sanklishtakarmaanamatipravaadam nityaanritam chaadridha bhaktikam cha । vikrishtaraagam bahumaaninam chaapy etaanna seveta naraadhamaanshat ॥ 33॥

sahaayabandhanaa hyarthaah sahaayaashchaarthabandhanaah । anyonyabandhanaavetau vinaanyonyam na sidhyatah ॥ 34॥

utpaadya putraananrinaamshcha kritvaa vrittim cha tebhyo'nuvidhaaya kaam chit । sthaane kumaareeh pratipaadya sarvaa aranyasamstho munivadbubhooshet ॥ 35॥

hitam yatsarvabhootaanaamaatmanashcha sukhaavaham । tatkuryaadeeshvaro hyetanmoolam dharmaarthasiddhaye ॥ 36॥

buddhih prabhaavastejashcha sattvamutthaanameva cha । vyavasaayashcha yasya syaattasyaavritti bhayam kutah ॥ 37॥

pashya doshaanpaandavairvigrahe tvam yatra vyatherannapi devaah sa shakraah । putrairvairam nityamudvignavaaso yashah pranaasho dvishataam cha harshah ॥ 38॥

bheeshmasya kopastava chendra kalpa dronasya raajnashcha yudhishthirasya । utsaadayellokamimam pravriddhah shveto grahastiryagivaapatankhe ॥ 39॥

tava putrashatam chaiva karnah pancha cha paandavaah । prithiveemanushaaseyurakhilaam saagaraambaraam ॥ 40॥

dhaartaraashtraa vanam raajanvyaaghraah paandusutaa mataah । maa vanam chhindhi sa vyaaghram maa vyaaghraanneenasho vanaat ॥ 41॥

na syaadvanamrite vyaaghraanvyaaghraa na syurrite vanam । vanam hi rakshyate vyaaghrairvyaaghraanrakshati kaananam ॥ 42॥

na tathechchantyakalyaanaah pareshaam veditum gunaan । yathaishaam jnaatumichchanti nairgunyam paapachetasah ॥ 43॥

arthasiddhim paraamichchandharmamevaaditash charet । na hi dharmaadapaityarthah svargalokaadivaamritam ॥ 44॥

yasyaatmaa viratah paapaatkalyaane cha niveshitah । tena sarvamidam buddham prakritirvikritirshcha yaa ॥ 45॥

yo dharmamartham kaamam cha yathaakaalam nishevate । dharmaarthakaamasamyogam yo'mutreha cha vindati ॥ 46॥

sanniyachchhati yo vegamutthitam krodhaharshayoh । sa shriyo bhaajanam raajanyashchaapatsu na muhyati ॥ 47॥

balam pancha vidham nityam purushaanaam nibodha me । yattu baahubalam naama kanishtham balamuchyate ॥ 48॥

amaatyalaabho bhadram te dviteeyam balamuchyate । dhanalaabhastriteeyam tu balamaahurjigeeshavah ॥ 49॥

yattvasya sahajam raajanpitripaitaamaham balam । abhijaata balam naama tachchaturtham balam smritam ॥ 50॥

yena tvetaani sarvaani sangriheetaani bhaarata । yadbalaanaam balam shreshtham tatprajnaa balamuchyate ॥ 51॥

mahate yo'pakaaraaya narasya prabhavennarah । tena vairam samaasajya doorastho'smeeti naashvaset ॥ 52॥

streeshu raajasu sarpeshu svaadhyaaye shatrusevishu । bhoge chaayushi vishvaasam kah praajnah kartumarhati ॥ 53॥

prajnaa sharenaabhihatasya jantosh chikitsakaah santi na chaushadhaani । na homamantraa na cha mangalaani naatharvanaa naapyagadaah susiddhaah ॥ 54॥

sarpashchaagnishcha simhashcha kulaputrashcha bhaarata । naavajneyaa manushyena sarve te hyatitejasah ॥ 55॥

agnistejo mahalloke goodhastishthati daarushu । na chopayunkte taddaaru yaavanno deepyate paraih ॥ 56॥

sa eva khalu daarubhyo yadaa nirmathya deepyate । tadaa tachcha vanam chaanyannirdahatyaashu tejasaa ॥ 57॥

evameva kule jaataah paavakopama tejasah । kshamaavanto niraakaaraah kaashthe'gniriva sherate ॥ 58॥

lataa dharmaa tvam saputrah shaalaah paandusutaa mataah । na lataa vardhate jaatu mahaadrumamanaashritaa ॥ 59॥

vanam raajamstvam saputro'mbikeya simhaanvane paandavaamstaata viddhi । simhairviheenam hi vanam vinashyet simhaa vinashyeyurrite vanena ॥ 60॥

॥ iti shreemahaabhaarate udyogaparvani prajaagaraparvani viduravaakye saptatrimsho'dhyaayah ॥ 37॥

বিদুর নীতি - উদ্য়োগ পর্বম্, অধ্য়ায়ঃ 37 সম্পর্কে

This is chapter 37 of the Udyoga Parva of the Mahabharata, the third chapter of Vidura Niti, Vidura's counsel to the sleepless King Dhritarashtra. It opens with the seventeen kinds of foolish people named by Svayambhuva Manu, who "strike the sky with their fists", such as one who instructs those who will not learn, or one who grows angry without cause. It goes on to the six things that shorten a man's life, excessive pride, excessive talk, lack of generosity, anger, selfishness and betrayal of friends, and the well-known verse that people who speak pleasing words are easy to find, but one who speaks or hears what is unpleasant yet good is rare.

উৎস: Mahabharata, Udyoga Parva, Prajagara Parva, chapter 37

কখন পাঠ করবেন: In reading and study of the Mahabharata, and in talks on ethics and good conduct.

আপনি কি জানেন?

  • Vidura Niti, chapters 33 to 40 of the Udyoga Parva, is one of the great books of practical wisdom in Sanskrit.
  • Vidura urges Dhritarashtra again and again to give the Pandavas their share and avoid war.

প্রায়শই জিজ্ঞাসিত প্রশ্ন

Who speaks in Vidura Niti?

Vidura, counselling King Dhritarashtra at night.

What are the six things that shorten life, according to Vidura?

Excessive pride, excessive talk, lack of generosity, anger, selfishness and betraying friends.

Who is rare, according to Vidura?

One who speaks or hears unpleasant but beneficial truth.

উপাসনা ও অধ্যয়নের জন্য প্রদত্ত, ভবিষ্যদ্বাণী হিসেবে নয়। অবাণিজ্যিক।