MuhurtaNow

বিদুর নীতি - উদ্য়োগ পর্বম্, অধ্য়ায়ঃ 39

Vidura Neethi · প্রথাগত ভক্তিপাঠ

॥ ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപർവണി പ്രജാഗരപർവണി വിദുരവാക്യേ ഏകോനചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ ॥

ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച

അനീശ്വരോഽയം പുരുഷോ ഭവാഭവേ സൂത്രപ്രോതാ ദാരുമയീവ യോഷാ । ധാത്രാ ഹി ദിഷ്ടസ്യ വശേ കിലായം തസ്മാദ്വദ ത്വം ശ്രവണേ ഘൃതോഽഹമ് ॥ 1॥

വിദുര ഉവാച

അപ്രാപ്തകാലം വചനം ബൃഹസ്പതിരപി ബ്രുവന് । ലഭതേ ബുദ്ധ്യവജ്ഞാനമവമാനം ച ഭാരത ॥ 2॥

പ്രിയോ ഭവതി ദാനേന പ്രിയവാദേന ചാപരഃ । മംത്രം മൂലബലേനാന്യോ യഃ പ്രിയഃ പ്രിയ ഏവ സഃ ॥ 3॥

ദ്വേഷ്യോ ന സാധുര്ഭവതി ന മേധാവീ ന പംഡിതഃ । പ്രിയേ ശുഭാനി കര്മാണി ദ്വേഷ്യേ പാപാനി ഭാരത ॥ 4॥

ന സ ക്ഷയോ മഹാരാജ യഃ ക്ഷയോ വൃദ്ധിമാവഹേത് । ക്ഷയഃ സ ത്വിഹ മംതവ്യോ യം ലബ്ധ്വാ ബഹു നാശയേത് ॥ 5॥

സമൃദ്ധാ ഗുണതഃ കേ ചിദ്ഭവംതി ധനതോഽപരേ । ധനവൃദ്ധാന്ഗുണൈര്ഹീനാംധൃതരാഷ്ട്ര വിവര്ജയേത് ॥ 6॥

ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച

സർവം ത്വമായതീ യുക്തം ഭാഷസേ പ്രാജ്ഞസമ്മതമ് । ന ചോത്സഹേ സുതം ത്യക്തും യതോ ധര്മസ്തതോ ജയഃ ॥ 7॥

വിദുര ഉവാച

സ്വഭാവഗുണസംപന്നോ ന ജാതു വിനയാന്വിതഃ । സുസൂക്ഷ്മമപി ഭൂതാനാമുപമര്ദം പ്രയോക്ഷ്യതേ ॥ 8॥

പരാപവാദ നിരതാഃ പരദുഃഖോദയേഷു ച । പരസ്പരവിരോധേ ച യതംതേ സതതോഥിതാഃ ॥ 9॥

സ ദോഷം ദര്ശനം യേഷാം സംവാസേ സുമഹദ്ഭയമ് । അര്ഥാദാനേ മഹാംദോഷഃ പ്രദാനേ ച മഹദ്ഭയമ് ॥ 10॥

യേ പാപാ ഇതി വിഖ്യാതാഃ സംവാസേ പരിഗര്ഹിതാഃ । യുക്താശ്ചാന്യൈര്മഹാദോഷൈര്യേ നരാസ്താന്വിവര്ജയേത് ॥ 11॥

നിവര്തമാനേ സൌഹാര്ദേ പ്രീതിര്നീചേ പ്രണശ്യതി । യാ ചൈവ ഫലനിർവൃത്തിഃ സൌഹൃദേ ചൈവ യത്സുഖമ് ॥ 12॥

യതതേ ചാപവാദായ യത്നമാരഭതേ ക്ഷയേ । അല്പേഽപ്യപകൃതേ മോഹാന്ന ശാംതിമുപഗച്ഛതി ॥ 13॥

താദൃശൈഃ സംഗതം നീചൈര്നൃശംസൈരകൃതാത്മഭിഃ । നിശാമ്യ നിപുണം ബുദ്ധ്യാ വിദ്വാംദൂരാദ്വിവര്ജയേത് ॥ 14॥

യോ ജ്ഞാതിമനുഗൃഹ്ണാതി ദരിദ്രം ദീനമാതുരമ് । സപുത്രപശുഭിർവൃദ്ധിം യശശ്ചാവ്യയമശ്നുതേ ॥ 15॥

ജ്ഞാതയോ വര്ധനീയാസ്തൈര്യ ഇച്ഛംത്യാത്മനഃ ശുഭമ് । കുലവൃദ്ധിം ച രാജേംദ്ര തസ്മാത്സാധു സമാചര ॥ 16॥

ശ്രേയസാ യോക്ഷ്യസേ രാജന്കുർവാണോ ജ്ഞാതിസത്ക്രിയാമ് । വിഗുണാ ഹ്യപി സംരക്ഷ്യാ ജ്ഞാതയോ ഭരതര്ഷഭ ॥ 17॥

കിം പുനര്ഗുണവംതസ്തേ ത്വത്പ്രസാദാഭികാംക്ഷിണഃ । പ്രസാദം കുരു ദീനാനാം പാംഡവാനാം വിശാം പതേ ॥ 18॥

ദീയംതാം ഗ്രാമകാഃ കേ ചിത്തേഷാം വൃത്ത്യര്ഥമീശ്വര । ഏവം ലോകേ യശഃപ്രാപ്തോ ഭവിഷ്യത്സി നരാധിപ ॥ 19॥

വൃദ്ധേന ഹി ത്വയാ കാര്യം പുത്രാണാം താത രക്ഷണമ് । മയാ ചാപി ഹിതം വാച്യം വിദ്ധി മാം ത്വദ്ധിതൈഷിണമ് ॥ 20॥

ജ്ഞാതിഭിർവിഗ്രഹസ്താത ന കര്തവ്യോ ഭവാര്ഥിനാ । സുഖാനി സഹ ഭോജ്യാനി ജ്ഞാതിഭിര്ഭരതര്ഷഭ ॥ 21॥

സംഭോജനം സംകഥനം സംപ്രീതിശ് ച പരസ്പരമ് । ജ്ഞാതിഭിഃ സഹ കാര്യാണി ന വിരോധഃ കഥം ചന ॥ 22॥

ജ്ഞാതയസ്താരയംതീഹ ജ്ഞാതയോ മജ്ജയംതി ച । സുവൃത്താസ്താരയംതീഹ ദുർവൃത്താ മജ്ജയംതി ച ॥ 23॥

സുവൃത്തോ ഭവ രാജേംദ്ര പാംഡവാന്പ്രതി മാനദ । അധര്ഷണീയഃ ശത്രൂണാം തൈർവൃതസ്ത്വം ഭവിഷ്യസി ॥ 24॥

ശ്രീമംതം ജ്ഞാതിമാസാദ്യ യോ ജ്ഞാതിരവസീദതി । ദിഗ്ധഹസ്തം മൃഗ ഇവ സ ഏനസ്തസ്യ വിംദതി ॥ 25॥

പശ്ചാദപി നരശ്രേഷ്ഠ തവ താപോ ഭവിഷ്യതി । താന്വാ ഹതാന്സുതാന്വാപി ശ്രുത്വാ തദനുചിംതയ ॥ 26॥

യേന ഖട്വാം സമാരൂഢഃ പരിതപ്യേത കര്മണാ । ആദാവേവ ന തത്കുര്യാദധ്രുവേ ജീവിതേ സതി ॥ 27॥

ന കശ്ചിന്നാപനയതേ പുമാനന്യത്ര ഭാര്ഗവാത് । ശേഷസംപ്രതിപത്തിസ്തു ബുദ്ധിമത്സ്വേവ തിഷ്ഠതി ॥ 28॥

ദുര്യോധനേന യദ്യേതത്പാപം തേഷു പുരാ കൃതമ് । ത്വയാ തത്കുലവൃദ്ധേന പ്രത്യാനേയം നരേശ്വര ॥ 29॥

താംസ്ത്വം പദേ പ്രതിഷ്ഠാപ്യ ലോകേ വിഗതകല്മഷഃ । ഭവിഷ്യസി നരശ്രേഷ്ഠ പൂജനീയോ മനീഷിണാമ് ॥ 30॥

സുവ്യാഹൃതാനി ധീരാണാം ഫലതഃ പ്രവിചിംത്യ യഃ । അധ്യവസ്യതി കാര്യേഷു ചിരം യശസി തിഷ്ഠതി ॥ 31॥

അവൃത്തിം വിനയോ ഹംതി ഹംത്യനര്ഥം പരാക്രമഃ । ഹംതി നിത്യം ക്ഷമാ ക്രോധമാചാരോ ഹംത്യലക്ഷണമ് ॥ 32॥

പരിച്ഛദേന ക്ഷത്രേണ വേശ്മനാ പരിചര്യയാ । പരീക്ഷേത കുലം രാജന്ഭോജനാച്ഛാദനേന ച ॥ 33॥

യയോശ്ചിത്തേന വാ ചിത്തം നൈഭൃതം നൈഭൃതേന വാ । സമേതി പ്രജ്ഞയാ പ്രജ്ഞാ തയോര്മൈത്രീ ന ജീര്യതേ ॥ 34॥

ദുര്ബുദ്ധിമകൃതപ്രജ്ഞം ഛന്നം കൂപം തൃണൈരിവ । വിവര്ജയീത മേധാവീ തസ്മിന്മൈത്രീ പ്രണശ്യതി ॥ 35॥

അവലിപ്തേഷു മൂര്ഖേഷു രൌദ്രസാഹസികേഷു ച । തഥൈവാപേത ധര്മേഷു ന മൈത്രീമാചരേദ്ബുധഃ ॥ 36॥

കൃതജ്ഞം ധാര്മികം സത്യമക്ഷുദ്രം ദൃഢഭക്തികമ് । ജിതേംദ്രിയം സ്ഥിതം സ്ഥിത്യാം മിത്രമത്യാഗി ചേഷ്യതേ ॥ 37॥

ഇംദ്രിയാണാമനുത്സര്ഗോ മൃത്യുനാ ന വിശിഷ്യതേ । അത്യര്ഥം പുനരുത്സര്ഗഃ സാദയേദ്ദൈവതാന്യപി ॥ 38॥

മാര്ദവം സർവഭൂതാനാമനസൂയാ ക്ഷമാ ധൃതിഃ । ആയുഷ്യാണി ബുധാഃ പ്രാഹുര്മിത്രാണാം ചാവിമാനനാ ॥ 39॥

അപനീതം സുനീതേന യോഽര്ഥം പ്രത്യാനിനീഷതേ । മതിമാസ്ഥായ സുദൃഢാം തദകാപുരുഷ വ്രതമ് ॥ 40॥

ആയത്യാം പ്രതികാരജ്ഞസ്തദാത്വേ ദൃഢനിശ്ചയഃ । അതീതേ കാര്യശേഷജ്ഞോ നരോഽര്ഥൈര്ന പ്രഹീയതേ ॥ 41॥

കര്മണാ മനസാ വാചാ യദഭീക്ഷ്ണം നിഷേവതേ । തദേവാപഹരത്യേനം തസ്മാത്കല്യാണമാചരേത് ॥ 42॥

മംഗലാലംഭനം യോഗഃ ശ്രുതമുത്ഥാനമാര്ജവമ് । ഭൂതിമേതാനി കുർവംതി സതാം ചാഭീക്ഷ്ണ ദര്ശനമ് ॥ 43॥

അനിർവേദഃ ശ്രിയോ മൂലം ദുഃഖനാശേ സുഖസ്യ ച । മഹാന്ഭവത്യനിർവിണ്ണഃ സുഖം ചാത്യംതമശ്നുതേ ॥ 44॥

നാതഃ ശ്രീമത്തരം കിം ചിദന്യത്പഥ്യതമം തഥാ । പ്രഭ വിഷ്ണോര്യഥാ താത ക്ഷമാ സർവത്ര സർവദാ ॥ 45॥

ക്ഷമേദശക്തഃ സർവസ്യ ശക്തിമാംധര്മകാരണാത് । അര്ഥാനര്ഥൌ സമൌ യസ്യ തസ്യ നിത്യം ക്ഷമാ ഹിതാ ॥ 46॥

യത്സുഖം സേവമാനോഽപി ധര്മാര്ഥാഭ്യാം ന ഹീയതേ । കാമം തദുപസേവേത ന മൂഢ വ്രതമാചരേത് ॥ 47॥

ദുഃഖാര്തേഷു പ്രമത്തേഷു നാസ്തികേഷ്വലസേഷു ച । ന ശ്രീർവസത്യദാംതേഷു യേ ചോത്സാഹ വിവര്ജിതാഃ ॥ 48॥

ആര്ജവേന നരം യുക്തമാര്ജവാത്സവ്യപത്രപമ് । അശക്തിമംതം മന്യംതോ ധര്ഷയംതി കുബുദ്ധയഃ ॥ 49॥

അത്യാര്യമതിദാതാരമതിശൂരമതിവ്രതമ് । പ്രജ്ഞാഭിമാനിനം ചൈവ ശ്രീര്ഭയാന്നോപസര്പതി ॥ 50॥

അഗ്നിഹോത്രഫലാ വേദാഃ ശീലവൃത്തഫലം ശ്രുതമ് । രതിപുത്ര ഫലാ ദാരാ ദത്തഭുക്ത ഫലം ധനമ് ॥ 51॥

അധര്മോപാര്ജിതൈരര്ഥൈര്യഃ കരോത്യൌര്ധ്വ ദേഹികമ് । ന സ തസ്യ ഫലം പ്രേത്യ ഭുംക്തേഽര്ഥസ്യ ദുരാഗമാത് ॥ 52॥

കാനാര വനദുര്ഗേഷു കൃച്ഛ്രാസ്വാപത്സു സംഭ്രമേ । ഉദ്യതേഷു ച ശസ്ത്രേഷു നാസ്തി ശേഷവതാം ഭയമ് ॥ 53॥

ഉത്ഥാനം സംയമോ ദാക്ഷ്യമപ്രമാദോ ധൃതിഃ സ്മൃതിഃ । സമീക്ഷ്യ ച സമാരംഭോ വിദ്ധി മൂലം ഭവസ്യ തത് ॥ 54॥

തപോബലം താപസാനാം ബ്രഹ്മ ബ്രഹ്മവിദാം ബലമ് । ഹിംസാ ബലമസാധൂനാം ക്ഷമാഗുണവതാം ബലമ് ॥ 55॥

അഷ്ടൌ താന്യവ്രതഘ്നാനി ആപോ മൂലം ഫലം പയഃ । ഹവിര്ബ്രാഹ്മണ കാമ്യാ ച ഗുരോർവചനമൌഷധമ് ॥ 56॥

ന തത്പരസ്യ സംദധ്യാത്പ്രതികൂലം യദാത്മനഃ । സംഗ്രഹേണൈഷ ധര്മഃ സ്യാത്കാമാദന്യഃ പ്രവര്തതേ ॥ 57॥

അക്രോധേന ജയേത്ക്രോധമസാധും സാധുനാ ജയേത് । ജയേത്കദര്യം ദാനേന ജയേത്സത്യേന ചാനൃതമ് ॥ 58॥

സ്ത്രീ ധൂര്തകേഽലസേ ഭീരൌ ചംഡേ പുരുഷമാനിനി । ചൌരേ കൃതഘ്നേ വിശ്വാസോ ന കാര്യോ ന ച നാസ്തികേ ॥ 59॥

അഭിവാദനശീലസ്യ നിത്യം വൃദ്ധോപസേവിനഃ । ചത്വാരി സംപ്രവര്ധംതേ കീര്തിരായുര്യശോബലമ് ॥ 60॥

അതിക്ലേശേന യേഽര്ഥാഃ സ്യുര്ധര്മസ്യാതിക്രമേണ ച । അരേർവാ പ്രണിപാതേന മാ സ്മ തേഷു മനഃ കൃഥാഃ ॥ 61॥

അവിദ്യഃ പുരുഷഃ ശോച്യഃ ശോച്യം മിഥുനമപ്രജമ് । നിരാഹാരാഃ പ്രജാഃ ശോച്യാഃ ശോച്യം രാഷ്ട്രമരാജകമ് ॥ 62॥

അധ്വാ ജരാ ദേഹവതാം പർവതാനാം ജലം ജരാ । അസംഭോഗോ ജരാ സ്ത്രീണാം വാക്ഷല്യം മനസോ ജരാ ॥ 63॥

അനാമ്നായ മലാ വേദാ ബ്രാഹ്മണസ്യാവ്രതം മലമ് । കൌതൂഹലമലാ സാധ്വീ വിപ്രവാസ മലാഃ സ്ത്രിയഃ ॥ 64॥

സുവര്ണസ്യ മലം രൂപ്യം രൂപ്യസ്യാപി മലം ത്രപു । ജ്ഞേയം ത്രപു മലം സീസം സീസസ്യാപി മലം മലമ് ॥ 65॥

ന സ്വപ്നേന ജയേന്നിദ്രാം ന കാമേന സ്ത്രിയം ജയേത് । നേംധനേന ജയേദഗ്നിം ന പാനേന സുരാം ജയേത് ॥ 66॥

യസ്യ ദാനജിതം മിത്രമമിത്രാ യുധി നിര്ജിതാഃ । അന്നപാനജിതാ ദാരാഃ സഫലം തസ്യ ജീവിതമ് ॥ 67॥

സഹസ്രിണോഽപി ജീവംതി ജീവംതി ശതിനസ്തഥാ । ധൃതരാഷ്ട്രം വിമുംചേച്ഛാം ന കഥം ചിന്ന ജീവ്യതേ ॥ 68॥

യത്പൃഥിവ്യാം വ്രീഹി യവം ഹിരണ്യം പശവഃ സ്ത്രിയഃ । നാലമേകസ്യ തത്സർവമിതി പശ്യന്ന മുഹ്യതി ॥ 69॥

രാജന്ഭൂയോ ബ്രവീമി ത്വാം പുത്രേഷു സമമാചര । സമതാ യദി തേ രാജന്സ്വേഷു പാംഡുസുതേഷു ച ॥ 70॥

॥ ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപർവണി പ്രജാഗരപർവണി വിദുരവാക്യേ ഏകോനചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ ॥ 39॥

বিদুর নীতি - উদ্য়োগ পর্বম্, অধ্য়ায়ঃ 39 সম্পর্কে

This is chapter 39 of the Udyoga Parva of the Mahabharata, part of Vidura Niti. Dhritarashtra says: "Man is not master of his rise and fall; like a wooden puppet on strings, he is in the hands of fate. So speak on, I am listening." Vidura teaches that even Brihaspati, speaking out of season, earns contempt; that one becomes dear by giving and by kind words; and he goes on to counsel the king on the right use of wealth, on friends and enemies, and once again on making peace with the Pandavas.

উৎস: Mahabharata, Udyoga Parva, Prajagara Parva, chapter 39

কখন পাঠ করবেন: In reading and study of the Mahabharata, and in talks on ethics and good conduct.

আপনি কি জানেন?

  • Dhritarashtra's image of man as a wooden puppet shows his habit of blaming fate for his own weakness.
  • Vidura Niti, chapters 33 to 40 of the Udyoga Parva, is Vidura's night-long counsel to the troubled King Dhritarashtra.

প্রায়শই জিজ্ঞাসিত প্রশ্ন

How does Dhritarashtra describe man?

As a wooden puppet on strings, in the hands of fate.

What does untimely speech bring, according to Vidura?

Contempt, even for Brihaspati.

Where is this chapter from?

Mahabharata, Udyoga Parva, chapter 39.

উপাসনা ও অধ্যয়নের জন্য প্রদত্ত, ভবিষ্যদ্বাণী হিসেবে নয়। অবাণিজ্যিক।