MuhurtaNow

বিদুর নীতি - উদ্য়োগ পর্বম্, অধ্য়ায়ঃ 40

Vidura Neethi · প্রথাগত ভক্তিপাঠ

॥ ഇതി ശ്രീമാഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപർവണി പ്രജാഗരപർവണി വിദുരവാക്യേ ചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ ॥

വിദുര ഉവാച

യോഽഭ്യര്ഥിതഃ സദ്ഭിരസജ്ജമാനഃ കരോത്യര്ഥം ശക്തിമഹാപയിത്വാ । ക്ഷിപ്രം യശസ്തം സമുപൈതി സംതമലം പ്രസന്നാ ഹി സുഖായ സംതഃ ॥ 1॥

മഹാംതമപ്യര്ഥമധര്മയുക്തം യഃ സംത്യജത്യനുപാക്രുഷ്ട ഏവ । സുഖം സ ദുഃഖാന്യവമുച്യ ശേതേ ജീര്ണാം ത്വചം സര്പ ഇവാവമുച്യ ॥ 2॥

അനൃതം ച സമുത്കര്ഷേ രാജഗാമി ച പൈശുനമ് । ഗുരോശ്ചാലീക നിര്ബംധഃ സമാനി ബ്രഹ്മഹത്യയാ ॥ 3॥

അസൂയൈക പദം മൃത്യുരതിവാദഃ ശ്രിയോ വധഃ । അശുശ്രൂഷാ ത്വരാ ശ്ലാഘാ വിദ്യായാഃ ശത്രവസ്ത്രയഃ ॥ 4॥

സുഖാര്ഥിനഃ കുതോ വിദ്യാ നാസ്തി വിദ്യാര്ഥിനഃ സുഖമ് । സുഖാര്ഥീ വാ ത്യജേദ്വിദ്യാം വിദ്യാര്ഥീ വാ സുഖം ത്യജേത് ॥ 5॥

നാഗ്നിസ്തൃപ്യതി കാഷ്ഠാനാം നാപഗാനാം മഹോദധിഃ । നാംതകഃ സർവഭൂതാനാം ന പുംസാം വാമലോചനാ ॥ 6॥

ആശാ ധൃതിം ഹംതി സമൃദ്ധിമംതകഃ ക്രോധഃ ശ്രിയം ഹംതി യശഃ കദര്യതാ । അപാലനം ഹംതി പശൂംശ്ച രാജന്ന് ഏകഃ ക്രുദ്ധോ ബ്രാഹ്മണോ ഹംതി രാഷ്ട്രമ് ॥ 7॥

അജശ്ച കാംസ്യം ച രഥശ്ച നിത്യം മധ്വാകര്ഷഃ ശകുനിഃ ശ്രോത്രിയശ് ച । വൃദ്ധോ ജ്ഞാതിരവസന്നോ വയസ്യ ഏതാനി തേ സംതു ഗൃഹേ സദൈവ ॥ 8॥

അജോക്ഷാ ചംദനം വീണാ ആദര്ശോ മധുസര്പിഷീ । വിഷമൌദുംബരം ശംഖഃ സ്വര്ണം നാഭിശ്ച രോചനാ ॥ 9॥

ഗൃഹേ സ്ഥാപയിതവ്യാനി ധന്യാനി മനുരബ്രവീത് । ദേവ ബ്രാഹ്മണ പൂജാര്ഥമതിഥീനാം ച ഭാരത ॥ 10॥

ഇദം ച ത്വാം സർവപരം ബ്രവീമി പുണ്യം പദം താത മഹാവിശിഷ്ടമ് । ന ജാതു കാമാന്ന ഭയാന്ന ലോഭാദ് ധര്മം ത്യജേജ്ജീവിതസ്യാപി ഹേതോഃ ॥ 11॥

നിത്യോ ധര്മഃ സുഖദുഃഖേ ത്വനിത്യേ നിത്യോ ജീവോ ധാതുരസ്യ ത്വനിത്യഃ । ത്യക്ത്വാനിത്യം പ്രതിതിഷ്ഠസ്വ നിത്യേ സംതുഷ്യ ത്വം തോഷ പരോ ഹി ലാഭഃ ॥ 12॥

മഹാബലാന്പശ്യ മനാനുഭാവാന് പ്രശാസ്യ ഭൂമിം ധനധാന്യ പൂര്ണാമ് । രാജ്യാനി ഹിത്വാ വിപുലാംശ്ച ഭോഗാന് ഗതാന്നരേംദ്രാന്വശമംതകസ്യ ॥ 13॥

മൃതം പുത്രം ദുഃഖപുഷ്ടം മനുഷ്യാ ഉത്ക്ഷിപ്യ രാജന്സ്വഗൃഹാന്നിര്ഹരംതി । തം മുക്തകേശാഃ കരുണം രുദംതശ് ചിതാമധ്യേ കാഷ്ഠമിവ ക്ഷിപംതി ॥ 14॥

അന്യോ ധനം പ്രേതഗതസ്യ ഭുംക്തേ വയാംസി ചാഗ്നിശ്ച ശരീരധാതൂന് । ദ്വാഭ്യാമയം സഹ ഗച്ഛത്യമുത്ര പുണ്യേന പാപേന ച വേഷ്ട്യമാനഃ ॥ 15॥

ഉത്സൃജ്യ വിനിവര്തംതേ ജ്ഞാതയഃ സുഹൃദഃ സുതാഃ । അഗ്നൌ പ്രാസ്തം തു പുരുഷം കര്മാന്വേതി സ്വയം കൃതമ് ॥ 16॥

അസ്മാല്ലോകാദൂര്ധ്വമമുഷ്യ ചാധോ മഹത്തമസ്തിഷ്ഠതി ഹ്യംധകാരമ് । തദ്വൈ മഹാമോഹനമിംദ്രിയാണാം ബുധ്യസ്വ മാ ത്വാം പ്രലഭേത രാജന് ॥ 17॥

ഇദം വചഃ ശക്ഷ്യസി ചേദ്യഥാവന് നിശമ്യ സർവം പ്രതിപത്തുമേവമ് । യശഃ പരം പ്രാപ്സ്യസി ജീവലോകേ ഭയം ന ചാമുത്ര ന ചേഹ തേഽസ്തി ॥ 18॥

ആത്മാ നദീ ഭാരത പുണ്യതീര്ഥാ സത്യോദകാ ധൃതികൂലാ ദമോര്മിഃ । തസ്യാം സ്നാതഃ പൂയതേ പുണ്യകര്മാ പുണ്യോ ഹ്യാത്മാ നിത്യമംഭോഽംഭ ഏവ ॥ 19॥

കാമക്രോധഗ്രാഹവതീം പംചേംദ്രിയ ജലാം നദീമ് । കൃത്വാ ധൃതിമയീം നാവം ജന്മ ദുര്ഗാണി സംതര ॥ 20॥

പ്രജ്ഞാ വൃദ്ധം ധര്മവൃദ്ധം സ്വബംധും വിദ്യാ വൃദ്ധം വയസാ ചാപി വൃദ്ധമ് । കാര്യാകാര്യേ പൂജയിത്വാ പ്രസാദ്യ യഃ സംപൃച്ഛേന്ന സ മുഹ്യേത്കദാ ചിത് ॥ 21॥

ധൃത്യാ ശിശ്നോദരം രക്ഷേത്പാണിപാദം ച ചക്ഷുഷാ । ചക്ഷുഃ ശ്രോത്രേ ച മനസാ മനോ വാചം ച കര്മണാ ॥ 22॥

നിത്യോദകീ നിത്യയജ്ഞോപവീതീ നിത്യസ്വാധ്യായീ പതിതാന്ന വര്ജീ । ഋതം ബ്രുവന്ഗുരവേ കര്മ കുർവന് ന ബ്രാഹ്മണശ്ച്യവതേ ബ്രഹ്മലോകാത് ॥ 23॥

അധീത്യ വേദാന്പരിസംസ്തീര്യ ചാഗ്നീന് ഇഷ്ട്വാ യജ്ഞൈഃ പാലയിത്വാ പ്രജാശ് ച । ഗോബ്രാഹ്മണാര്ഥേ ശസ്ത്രപൂതാംതരാത്മാ ഹതഃ സംഗ്രാമേ ക്ഷത്രിയഃ സ്വര്ഗമേതി ॥ 24॥

വൈശ്യോഽധീത്യ ബ്രാഹ്മണാന്ക്ഷത്രിയാംശ് ച ധനൈഃ കാലേ സംവിഭജ്യാശ്രിതാംശ് ച । ത്രേതാ പൂതം ധൂമമാഘ്രായ പുണ്യം പ്രേത്യ സ്വര്ഗേ ദേവ സുഖാനി ഭുംക്തേ ॥ 25॥

ബ്രഹ്മക്ഷത്രം വൈശ്യ വര്ണം ച ശൂദ്രഃ ക്രമേണൈതാന്ന്യായതഃ പൂജയാനഃ । തുഷ്ടേഷ്വേതേഷ്വവ്യഥോ ദഗ്ധപാപസ് ത്യക്ത്വാ ദേഹം സ്വര്ഗസുഖാനി ഭുംക്തേ ॥ 26॥

ചാതുർവര്ണ്യസ്യൈഷ ധര്മസ്തവോക്തോ ഹേതും ചാത്ര ബ്രുവതോ മേ നിബോധ । ക്ഷാത്രാദ്ധര്മാദ്ധീയതേ പാംഡുപുത്രസ് തം ത്വം രാജന്രാജധര്മേ നിയുംക്ഷ്വ ॥ 27॥

ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച

ഏവമേതദ്യഥാ മാം ത്വമനുശാസതി നിത്യദാ । മമാപി ച മതിഃ സൌമ്യ ഭവത്യേവം യഥാത്ഥ മാമ് ॥ 28॥

സാ തു ബുദ്ദിഃ കൃതാപ്യേവം പാംഡവാന്രപ്തി മേ സദാ । ദുര്യോധനം സമാസാദ്യ പുനർവിപരിവര്തതേ ॥ 29॥

ന ദിഷ്ടമഭ്യതിക്രാംതും ശക്യം മര്ത്യേന കേന ചിത് । ദിഷ്ടമേവ കൃതം മന്യേ പൌരുഷം തു നിരര്ഥകമ് ॥ 30॥

॥ ഇതി ശ്രീമാഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപർവണി പ്രജാഗരപർവണി വിദുരവാക്യേ ചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ ॥ 40॥

ഇതി വിദുര നീതി സമാപ്താ ॥

বিদুর নীতি - উদ্য়োগ পর্বম্, অধ্য়ায়ঃ 40 সম্পর্কে

This is chapter 40 of the Udyoga Parva of the Mahabharata, the last chapter of Vidura Niti. Vidura teaches that one who gives up even great wealth gained unrighteously sleeps in peace, like a snake shedding old skin; that the seeker of comfort cannot gain learning; and that one should never give up dharma for desire, fear, greed or even for life itself. Reminding the king that relatives turn back at the pyre and only one's own deeds follow, he urges peace with the Pandavas. Dhritarashtra agrees, yet says that near Duryodhana his mind turns again, for no one can overcome fate.

উৎস: Mahabharata, Udyoga Parva, Prajagara Parva, chapter 40

কখন পাঠ করবেন: In reading and study of the Mahabharata, and in talks on ethics and good conduct.

আপনি কি জানেন?

  • Verse 11, never to abandon dharma "from desire, fear or greed, not even for the sake of life", is one of the best-known lines of Vidura Niti.
  • Vidura Niti, chapters 33 to 40 of the Udyoga Parva, is Vidura's night-long counsel to the troubled King Dhritarashtra.

প্রায়শই জিজ্ঞাসিত প্রশ্ন

What follows a person after death, according to Vidura?

Only one's own deeds; relatives and friends turn back at the pyre.

How does Dhritarashtra respond?

He agrees, but says his mind changes near Duryodhana, blaming fate.

Where is this chapter from?

Mahabharata, Udyoga Parva, Prajagara Parva, chapter 40.

উপাসনা ও অধ্যয়নের জন্য প্রদত্ত, ভবিষ্যদ্বাণী হিসেবে নয়। অবাণিজ্যিক।