Bhartruhari Sataka Trisati - Vairaagya Satakam
Bhartruhari Shataka Trishati · Traditional devotional text
ചൂഡോത്തംസിതചംദ്രചാരുകലികാചംചച്ഛിഖാഭാസ്വരോ ലീലാദഗ്ധവിലോലകാമശലഭഃ ശ്രേയോദശാഗ്രേ സ്ഫുരന് । അംതഃസ്ഫൂര്ജദ്അപാരമോഹതിമിരപ്രാഗ്ഭാരം ഉച്ചാടയന് ശ്വേതഃസദ്മനി യോഗിനാം വിജയതേ ജ്ഞാനപ്രദീപോ ഹരഃ ॥ 3.1 ॥
ഭ്രാംതം ദേശം അനേകദുര്ഗവിഷമം പ്രാപ്തം ന കിംചിത്ഫലം ത്യക്ത്വാ ജാതികുലാഭിമാനം ഉചിതം സേവാ കൃതാ നിഷ്ഫലാ । ഭുക്തം മാനവിവര്ജിതം പരഗൃഹേഷ്വാശംകയാ കാകവത് തൃഷ്ണേ ജൃംഭസി പാപകര്മപിശുനേ നാദ്യാപി സംതുഷ്യസി ॥ 3.2 ॥
ഉത്ഖാതം നിധിശംകയാ ക്ഷിതിതലം ധ്മാതാ ഗിരേര്ധാതവോ നിസ്തീര്ണഃ സരിതാം പതിര്നൃപതയോ യത്നേന സംതോഷിതാഃ । മംത്രാരാധനതത്പരേണ മനസാ നീതാഃ ശ്മശാനേ നിശാഃ പ്രാപ്തഃ കാണവരാടകോഽപി ന മയാ തൃഷ്ണേ സകാമാ ഭവ ॥ 3.3 ॥
ഖലാലാപാഃ സൌഢാഃ കഥം അപി തദ്ആരാധനപരൈര്നിഗൃഹ്യാംതര് ബാഷ്പം ഹസിതം അപി ശൂന്യേന മനസാ । കൃതോ വിത്തസ്തംഭപ്രതിഹതധിയാം അംജലിരപി ത്വം ആശേ മോഘാശേ കിമ അപരം അതോ നര്തയസി മാമ് ॥ 3.4 ॥
അമീഷാം പ്രാണാനാം തുലിതവിസിനീപത്രപയസാം കൃതേ കിം നാസ്മാഭിർവിഗലിതവിവേകൈർവ്യവസിതമ് । യദ്ആഢ്യാനാം അഗ്രേ ദ്രവിണമദനിഃസംജ്ഞമനസാം കൃതം മാവവ്രീഡൈര്നിജഗുണകഥാപാതകം അപി ॥ 3.5 ॥
ക്ഷാംതം ന ക്ഷമയാ ഗൃഹോചിതസുഖം ത്യക്തം ന സംതോഷതഃ സോഢോ ദുഃസഹശീതതാപപവനക്ലേശോ ന തപ്തം തപഃ । ധ്യാതം വിത്തം അഹര്നിശം നിത്യമിതപ്രാണൈര്ന ശംഭോഃ പദം തത്തത്കര്മ കൃതം യദേവ മുനിഭിസ്തൈസ്തൈഃ ഫലൈർവംചിതാഃ ॥ 3.6 ॥
ഭോഗാ ന ഭുക്താ വയം ഏവ ഭുക്താസ് തപോ ന തപ്തം വയം ഏവ തപ്താഃ । കാലോ ന യാതോ വയം ഏവ യാതാസ്തൃഷ്ണാ ന ജീര്ണാ വയം ഏവ ജീര്ണാഃ ॥ 3.7 ॥
ബലിഭിര്മുഖം ആക്രാംതം പലിതേനാംകിതം ശിരഃ । ഗാത്രാണി ശിഥിലായംതേ തൃഷ്ണൈകാ തരുണായതേ ॥ 3.8 ॥
വിവേകവ്യാകോശേ വിദധതി സമേ ശാമ്യതി തൃഷാ പരിഷ്വംഗേ തുംഗേ പ്രസരതിതരാം സാ പരിണതാ । ജരാജീര്ണൈശ്വര്യഗ്രസനഗഹനാക്ഷേപകൃപണസ്തൃഷാപാത്രം യസ്യാം ഭവതി മരുതാം അപ്യധിപതിഃ ॥ 3.8.1 ॥
നിവൃത്താ ഭോഗേച്ഛാ പുരുഷബഹുമാനോഽപി ഗലിതഃ സമാനാഃ സ്വര്യാതാഃ സപദി സുഹൃദോ ജീവിതസമാഃ । ശനൈര്യഷ്ട്യുത്ഥാനം ഘനതിമിരരുദ്ധേ ച നയനേ അഹോ മൂഢഃ കായസ്തദപി മരണാപായചകിതഃ ॥ 3.9 ॥
ആശാ നാമ നദീ മനോരഥജലാ തൃഷ്ണാതരംഗാകുലാ രാഗഗ്രാഹവതീ വിതര്കവിഹഗാ ധൈര്യദ്രുമധ്വംസിനീ । മോഹാവര്തസുദുസ്തരാതിഗഹനാ പ്രോത്തുംഗചിംതാതടീ തസ്യാഃ പരഗതാ വിശുദ്ധം അലസോ നംദംതി യോഗീശ്വരാഃ ॥ 3.10 ॥
ന സംസാരോത്പന്നം ചരിതം അനുപശ്യാമി കുശലം വിപാകഃ പുണ്യാനാം ജനയതി ഭയം മേ വിമൃശതഃ । മഹദ്ഭിഃ പുണ്യൌഘൈശ്ചിരപരിഗൃഹീതാശ്ച വിഷയാ മഹാംതോ ജായംതേ വ്യസനം ഇവ ദാതും വിഷയിണാമ് ॥ 3.11 ॥
അവശ്യം യാതാരശ്ചിരതരം ഉഷിത്വാപി വിഷയാ വിയോഗേ കോ ഭേദസ്ത്യജതി ന ജനോ യത്സ്വയം അമൂന് । വ്രജംതഃ സ്വാതംത്ര്യാദതുലപരിതാപായ മനസഃ സ്വയം ത്യക്താ ഹ്യേതേ ശമസുഖം അനംതം വിദധതി ॥ 3.12 ॥
ബ്രഹ്മജ്ഞാനവിവേകനിര്മലധിയഃ കുർവംത്യഹോ ദുഷ്കരം യന്മുംചംത്യുപഭോഗഭാംജ്യപി ധനാന്യേകാംതതോ നിഃസ്പൃഹാഃ । സംപ്രാതാന്ന പുരാ ന സംപ്രതി ന ച പ്രാപ്തൌ ദൃഢപ്രത്യയാന് വാംഛാമാത്രപരിഗ്രഹാനപി പരം ത്യക്തും ന ശക്താ വയമ് ॥ 3.13 ॥
ധന്യാനാം ഗിരികംദരേഷു വസതാം ജ്യോതിഃ പരം ധ്യായതാമാനംദാശ്രു ജലം പിബംതി ശകുനാ നിഃശംകം അംകേശയാഃ । അസ്മാകം തു മനോരഥോപരചിതപ്രാസാദവാപീതടക്രീഡാ കാനനകേലികൌതുകജുഷാം ആയുഃ പരം ക്ഷീയതേ ॥ 3.14 ॥
ഭിക്ഷാശതം തദപി നീരസം ഏകബാരം ശയ്യാ ച ഭൂഃ പരിജനോ നിജദേഹമാത്രമ് । വസ്ത്രം വിശീര്ണശതഖംഡമയീ ച കംഥാ ഹാ ഹാ തഥാപി വിഷയാ ന പരിത്യജംതി ॥ 3.15 ॥
സ്തനൌ മാംസഗ്രംഥീ കനകകലശാവിത്യുപമിതീ മുഖം ശ്ലേഷ്മാഗാരം തദപി ച ശശാംകേന തുലിതമ് । സ്രവന്മൂത്രക്ലിന്നം കരിവരശിരസ്പര്ധി ജഘനം മുഹുര്നിംദ്യം രൂപം കവിജനവിശേഷൈര്ഗുരുകൃതമ് ॥ 3.16 ॥
ഏകോ രാഗിഷു രാജതേ പ്രിയതമാദേഹാര്ധഹാരീ ഹരോ നീരാഗേഷു ജനോ വിമുക്തലലനാസംഗോ ന യസ്മാത്പരഃ । ദുർവാരസ്മരബാണപന്നഗവിഷവ്യാബിദ്ധമുഗ്ധോ ജനഃ ശേഷഃ കാമവിഡംബിതാന്ന വിഷയാന്ഭോക്തും ന മോക്തും ക്ഷമഃ ॥ 3.17 ॥
അജാനംദാഹാത്മ്യം പതതു ശലഭസ്തീവ്രദഹനേ സ മീനോഽപ്യജ്ഞാനാദ്ബഡിശയുതം അശ്നാതു പിശിതമ് । വിജാനംതോഽപ്യേതേ വയം ഇഹ വിയജ്ജാലജടിലാന് ന മുംചാമഃ കാനാം അഹഹ ഗഹനോ മോഹമഹിമാ ॥ 3.18 ॥
തൃഷാ ശുഷ്യത്യാസ്യേ പിബതി സലിലം ശീതമധുരം ക്ഷുധാര്തഃ ശാല്യന്നം കവലയതി മാംസാദികലിതമ് । പ്രദീപ്തേ കാമാഗ്നൌ സുദൃഢതരം ആലിംഗതി വധൂം പ്രതീകാരം വ്യാധഃ സുഖം ഇതി വിപര്യസ്യതി ജനഃ ॥ 3.19 ॥
തുംഗം വേശ്മ സുതാഃ സതാം അഭിമതാഃ സംഖ്യാതിഗാഃ സംപദഃ കല്യാണീ ദയിതാ വയശ്ച നവം ഇത്യജ്ഞാനമൂഢോ ജനഃ । മത്വാ വിശ്വം അനശ്വരം നിവിശതേ സംസാരകാരാഗൃഹേ സംദൃശ്യ ക്ഷണഭംഗുരം തദഖിലം ധന്യസ്തു സന്ന്യസ്യതി ॥ 3.20 ॥
ദീനാ ദീനമുഖൈഃ സദൈവ ശിശുകൈരാകൃഷ്ടജീര്ണാംബരാ ക്രോശദ്ഭിഃ ക്ഷുധിതൈര്നിരന്നവിധുരാ ദൃശ്യാ ന ചേദ്ഗേഹിനീ । യാച്ഞാഭംഗഭയേന ഗദ്ഗദഗലത്രുട്യദ്വിലീനാക്ഷരം കോ ദേഹീതി വദേത്സ്വദഗ്ധജഠരസ്യാര്ഥേ മനസ്വീ പുമാന് ॥ 3.21 ॥
അഭിമതമഹാമാനഗ്രംഥിപ്രഭേദപടീയസീ ഗുരുതരഗുണഗ്രാമാഭോജസ്ഫുടോജ്ജ്വലചംദ്രികാ । വിപുലവിലല്ലജ്ജാവല്ലീവിതാനകുഠാരികാ ജഠരപിഠരീ ദുസ്പുരേയം കരോതി വിഡംബനമ് ॥ 3.22 ॥
പുണ്യേ ഗ്രാമേ വനേ വാ മഹതി സിതപടച്ഛന്നപാലീ കപാലിം ഹ്യാദായ ന്യായഗര്ഭദ്വിജഹുതഹുതഭുഗ്ധൂമധൂമ്രോപകംഠേ । ദ്വാരം ദ്വാരം പ്രവിഷ്ടോ വരം ഉദരദരീപൂരണായ ക്ഷുധാര്തോ മാനീ പ്രാണൈഃ സനാഥോ ന പുനരനുദിനം തുല്യകുല്യേസു ദീനഃ ॥ 3.23 ॥
ഗംഗാതരംഗകണശീകരശീതലാനി വിദ്യാധരാധ്യുഷിതചാരുശിലാതലാനി । സ്ഥാനാനി കിം ഹിമവതഃ പ്രലയം ഗതാനി യത്സാവമാനപരപിംഡരതാ മനുഷ്യാഃ ॥ 3.24 ॥
കിം കംദാഃ കംദരേഭ്യഃ പ്രലയം ഉപഗതാ നിര്ഝരാ വാ ഗിരിഭ്യഃ പ്രധ്വസ്താ വാ തരുഭ്യഃ സരസഗലഭൃതോ വല്കലിന്യശ്ച ശാഖാഃ । വീക്ഷ്യംതേ യന്മുഖാനി പ്രസഭം അപഗതപ്രശ്രയാണാം ഖലാനാം ദുഃഖാപ്തസ്വല്പവിത്തസ്മയപവനവശാനര്തിതഭ്രൂലതാനി ॥ 3.25 ॥
പുണ്യൈര്മൂലഫലൈസ്തഥാ പ്രണയിനീം വൃത്തിം കുരുഷ്വാധുനാ ഭൂശയ്യാം നവപല്ലവൈരകൃപണൈരുത്തിഷ്ഠ യാവോ വനമ് । ക്ഷുദ്രാണാം അവിവേകമൂഢമനസാം യത്രേശ്വരാണാം സദാ വിത്തവ്യാധിവികാരവിഹ്വലഗിരാം നാമാപി ന ശ്രൂയതേ ॥ 3.26 ॥
ഫലം സ്വേച്ഛാലഭ്യം പ്രതിവനം അഖേദം ക്ഷിതിരുഹാം പയഃ സ്ഥാനേ സ്ഥാനേ ശിശിരമധുരം പുണ്യസരിതാമ് । മൃദുസ്പര്ശാ ശയ്യാ സുലലിതലതാപല്ലവമയീ സഹംതേ സംതാപം തദപി ധനിനാം ദ്വാരി കൃപണാഃ ॥ 3.27 ॥
യേ വര്തംതേ ധനപതിപുരഃ പ്രാര്ഥനാദുഃഖഭാജോ യേ ചാല്പത്വം ദധതി വിഷയാക്ഷേപപര്യാപ്തബുദ്ധേഃ । തേഷാം അംതഃസ്ഫുരിതഹസിതം വാസരാണി സ്മരേയം ധ്യാനച്ഛേദേ ശിഖരികുഹരഗ്രാവശയ്യാനിഷണ്ണഃ ॥ 3.28 ॥
യേ സംതോഷനിരംതരപ്രമുദിതസ്തേഷാം ന ഭിന്നാ മുദോ യേ ത്വന്യേ ധനലുബ്ധസംകലധിയസ്തേസാം ന തൃഷ്ണാഹതാ । ഇത്ഥം കസ്യ കൃതേ കുതഃ സ വിധിനാ കീദൃക്പദം സംപദാം സ്വാത്മന്യേവ സമാപ്തഹേമമഹിമാ മേരുര്ന മേ രോചതേ ॥ 3.29 ॥
ഭിക്ഷാഹാരം അദൈന്യം അപ്രതിസുഖം ഭീതിച്ഛിദം സർവതോ ദുര്മാത്സര്യമദാഭിമാനമഥനം ദുഃഖൌഘവിധ്വംസനമ് । സർവത്രാന്വഹം അപ്രയത്നസുലഭം സാധുപ്രിയം പാവനം ശംഭോഃ സത്രം അവായം അക്ഷയനിധിം ശംസംതി യോഗീശ്വരാഃ ॥ 3.30 ॥
ഭോഗേ രോഗഭയം കുലേ ച്യുതിഭയം വിത്തേ നൃപാലാദ്ഭയം മാനേ ദൈന്യഭയം ബലേ രിപുഭയം രൂപേ ജരായാ ഭയമ് । ശാസ്ത്രേ വാദിഭയം ഗുണേ ഖലഭയം കായേ കൃതാംതാദ്ഭയം സർവം വസ്തു ഭയാന്വിതം ഭുവി നൃണാം വൈരാഗ്യമേവാഭയമ് ॥ 3.31 ॥
ആക്രാംതം മരണേന ജന്മ ജരസാ ചാത്യുജ്ജ്വലം യൌവനം സംതോഷോ ധനലിപ്സയാ ശമസുഖം പ്രൌഢാംഗനാവിഭ്രമൈഃ । ലോകൈര്മത്സരിഭിര്ഗുണാ വനഭുവോ വ്യാലൈര്നൃപാ ദുര്ജനൈര് അസ്ഥൈര്യേണ വിഭൂതയോഽപ്യപഹതാ ഗ്രസ്തം ന കിം കേന വാ ॥ 3.32 ॥
ആധിവ്യാധിശതൈര്ജനസ്യ വിവിധൈരാരോഗ്യം ഉന്മൂല്യതേ ലക്ഷ്മീര്യത്ര പതംതി തത്ര വിവൃതദ്വാരാ ഇവ വ്യാപദഃ । ജാതം ജാതം അവശ്യം ആശു വിവശം മൃത്യുഃ കരോത്യാത്മസാത് തത്കിം തേന നിരംകുശേന വിധിനാ യന്നിര്മിതം സുസ്ഥിരമ് ॥ 3.33 ॥
ഭോഗാസ്തുംഗതരംഗഭംഗതരലാഃ പ്രാണാഃ ക്ഷണധ്വംസിനഃ സ്തോകാന്യേവ ദിനാനി യൌവനസുഖം സ്ഫൂര്തിഃ പ്രിയാസു സ്ഥിതാ । തത്സംസാരം അസാരം ഏവ നിഖിലം ബുദ്ധ്വാ ബുധാ ബോധകാ ലോകാനുഗ്രഹപേശലേന മനസാ യത്നഃ സമാധീയതാമ് ॥ 3.34 ॥
ഭോഗാ മേഘവിതാനമധ്യവിലസത്സൌദാമിനീചംചലാ ആയുർവായുവിഘട്ടിതാബ്ജപടലീലീനാംബുവദ്ഭംഗുരമ് । ലീലാ യൌവനലാലസാസ്തനുഭൃതാം ഇത്യാകലയ്യ ദ്രുതം യോഗേ ധൈര്യസമാധിസിദ്ധിസുലഭേ ബുദ്ധിം വിദധ്വം ബുധാഃ ॥ 3.35 ॥
ആയുഃ കല്ലോലലോലം കതിപയദിവസസ്ഥായിനീ യൌവനശ്രീഃ അര്ഥാഃ സംകല്പകല്പാ ഘനസമയതഡിദ്വിഭ്രമാ ഭോഗപൂഗാഃ । കംഠാശ്ലേഷോപഗൂഢം തദപി ച ന ചിരം യത്പ്രിയാഭിഃ പ്രണീതം ബ്രഹ്മണ്യാസക്തചിത്താ ഭവത ഭവഭയാംഭോധിപാരം തരീതുമ് ॥ 3.36 ॥
കൃച്ഛ്രേണാമേധ്യമധ്യേ നിയമിതതനുഭിഃ സ്ഥീയതേ ഗര്ഭവാസേ കാംതാവിശ്ലേഷദുഃഖവ്യതികരവിഷമോ യൌവനേ ചോപഭോഗഃ । വാമാക്ഷീണാം അവജ്ഞാവിഹസിതവസതിർവൃദ്ധഭാവോഽന്യസാധുഃ സംസാരേ രേ മനുഷ്യാ വദത യദി സുഖം സ്വല്പം അപ്യസ്തി കിംചിത് ॥ 3.37 ॥
വ്യാഘ്രീവ തിഷ്ഠതി ജരാ പരിതര്ജയംതീ രോഗാശ്ച ശത്രവ ഇവ പ്രഹരംതി ദേഹമ് । ആയുഃ പരിസ്രവംതി ഭിന്നഘടാദിവാംഭോ ലോകസ്തഥാപ്യഹിതം ആചരതീതി ചിത്രമ് ॥ 3.38 ॥
ഭോഗാ ഭംഗുരവൃത്തയോ ബഹുവിധാസ്തൈരേവ ചായം ഭവസ്തത് കസ്യേഹ കൃതേ പരിഭ്രമത രേ ലോകാഃ കൃതം ചേഷ്ടതൈഃ । ആശാപാശശതാപശാംതിവിശദം ചേതഃസമാധീയതാം കാമോത്പത്തിവശാത്സ്വധാമനി യദി ശ്രദ്ദേയം അസ്മദ്വചഃ ॥ 3.39 ॥
സഖേ ധന്യാഃ കേചിത്ത്രുടിതഭവബംധവ്യതികരാ വനാംതേ ചിത്താംതർവിഷം അവിഷയാശീത്വിഷഗതാഃ । ശരച്ചംദ്രജ്യോത്സ്നാധവലഗഗനാഭോഗസുഭഗാം നയംതേ യേ രാത്രിം സുകൃതചയചിംതൈകശരണാഃ ॥ 3.39.1 ॥
ബ്രഹ്മേംദ്രാദിമരുദ്ഗണാംസ്തൃണകണാന്യത്ര സ്ഥിതോ മന്യതേ യത്സ്വാദാദ്വിരസാ ഭവംതി വിഭവാസ്ത്രൈലോക്യരാജ്യാദയഃ । ഭോഗഃ കോഽപി സ ഏവ ഏക പരമോ നിത്യോദിതോ ജൃംഭതേ ഭോഃ സാധോ ക്ഷണഭംഗുരേ തദിതരേ ഭോഗേ രതിം മാ കൃഥാഃ ॥ 3.40 ॥
സാ രമ്യാ നഗരീ മഹാന്സ നൃപതിഃ സാമംതചക്രം ച തത് പാര്ശ്വേ തസ്യ ച സാ വിദഗ്ധപരിഷത്താശ്ചംദ്രബിംബാനനാഃ । ഉദ്വൃത്തഃ സ രാജപുത്രനിവഹസ്തേ വംദിനസ്താഃ കഥാഃ സർവം യസ്യ വശാദഗാത്സ്മൃതിപഥം കാലായ തസ്മൈ നമഃ ॥ 3.41 ॥
യത്രാനേകഃ ക്വചിദപി ഗൃഹേ തത്ര തിഷ്ഠത്യഥൈകോ യത്രാപ്യേകസ്തദനു ബഹവസ്തത്ര നൈകോഽപി ചാംതേ । ഇത്ഥം നേയൌ രജനിദിവസൌ ലോലയംദ്വാവിവാക്ഷൌ കാലഃ കല്യോ ഭുവനഫലകേ ക്രീഡതി പ്രാണിശാരൈഃ ॥ 3.42 ॥
ആദിത്യസ്യ ഗതാഗതൈരഹരഹഃ സംക്ഷീയതേ ജീവിതം വ്യാപാരൈര്ബഹുകാര്യഭാരഗുരുഭിഃ കാലോഽപി ന ജ്ഞായതേ । ദൃഷ്ട്വാ ജന്മജരാവിപത്തിമരണം ത്രാസശ്ച നോത്പദ്യതേ പീത്വാ മോഹമയീം പ്രമാദമദിരാം ഉന്മത്തഭൂതം ജഗത് ॥ 3.43 ॥
രാത്രിഃ സൈവ പുനഃ സ ഏവ ദിവസോ മത്വാ മുധാ ജംതവോ ധാവംത്യുദ്യമിനസ്തഥൈവ നിഭൃതപ്രാരബ്ധതത്തത്ക്രിയാഃ । വ്യാപാരൈഃ പുനര്ഉക്തഭൂതവിഷയൈരിത്ഥം വിധേനാമുനാ സംസാരേണ കദര്ഥിതാ വയം അഹോ മോഹാന്ന ലജ്ജാമഹേ ॥ 3.44 ॥
ന ധ്യാനം പദം ഈശ്വരസ്യ വിധിവത്സംസാരവിച്ഛിത്തയേ സ്വര്ഗദ്വാരകപാടപാടനപടുര്ധര്മോഽപി നോപാര്ജിതഃ । നാരീപീനപയോധരോരുയുഗലം സ്വപ്നേഽപി നാലിംഗിതം മാതുഃ കേവലം ഏവ യൌവനവനച്ഛേദേ കുഠാരാ വയമ് ॥ 3.45 ॥
നാഭ്യസ്താ പ്രതിവാദിവൃംദദമനീ വിദ്യാ വിനീതോചിതാ ഖഡ്ഗാഗ്രൈഃ കരികുംഭപീഠദലനൈര്നാകം ന നീതം യശഃ । കാംതാകൌമ്അലപല്ലവാധരരസഃ പീതോ ന ചംദ്രോദയേ താരുണ്യം ഗതം ഏവ നിഷ്ഫലം അഹോ ശൂന്യാലയേ ദീപവത് ॥ 3.46 ॥
വിദ്യാ നാധിഗതാ കലംകരഹിതാ വിത്തം ച നോപാര്ജിതം ശുശ്രൂഷാപി സമാഹിതേന മനസാ പിത്രോര്ന സംപാദിതാ । ആലോലായതലോചനാഃ പ്രിയതമാഃ സ്വപ്നേഽപി നാലിംഗിതാഃ കാലോഽയം പരപിംഡലോലുപതയാ കാകൈരിവ പ്രേര്യതേ ॥ 3.47 ॥
വയം യേഭ്യോ ജാതാശ്ചിരപരിഗതാ ഏവ ഖലു തേ സമം യൈഃ സംവൃദ്ധാഃ സ്മൃതിവിഷയതാം തേഽപി ഗമിതാഃ । ഇദാനീം ഏതേ സ്മഃ പ്രതിദിവസം ആസന്നപതനാ ഗതാസ്തുല്യാവസ്ഥാം സികതിലനദീതീരതരുഭിഃ ॥ 3.48 ॥
ആയുർവര്ഷശതം നൃണാം പരിമിതം രാത്രൌ തദ്അര്ധം ഗതം തസ്യാര്ധസ്യ പരസ്യ ചാര്ധം അപരം ബാലത്വവൃദ്ധത്വയോഃ । ശേഷം വ്യാധിവിയോഗദുഃഖസഹിതം സേവാദിഭിര്നീയതേ ജീവേ വാരിതരംഗചംചലതരേ സൌഖ്യം കുതഃ പ്രാണിനാമ് ॥ 3.49 ॥
ക്ഷണം ബാലോ ഭൂത്വാ ക്ഷണം അപി യുവാ കാമരസികഃ ക്ഷണം വിത്തൈര്ഹീനഃ ക്ഷണം അപി ച സംപൂര്ണവിഭവഃ । ജരാജീര്ണൈരംഗൈര്നട ഇവ ബലീമംഡിതതനൂര് നരഃ സംസാരാംതേ വിശതി യമധാനീയവനികാമ് ॥ 3.50 ॥
ത്വം രാജാ വയം അപ്യുപാസിതഗുരുപ്രജ്ഞാഭിമാനോന്നതാഃ ഖ്യാതസ്ത്വം വിഭവൈര്യശാംസി കവയോ ദിക്ഷു പ്രതന്വംതി നഃ । ഇത്ഥം മാനധനാതിദൂരം ഉഭയോരപ്യാവയോരംതരം യദ്യസ്മാസു പരാങ്മുഖോഽസി വയം അപ്യേകാംതതോ നിഃസ്പൃഹാ ॥ 3.51 ॥
അര്ഥാനാം ഈശിഷേ ത്വം വയം അപി ച ഗിരാം ഈശ്മഹേ യാവദര്ഥം ശൂരസ്ത്വം വാദിദര്പവ്യുപശമനവിധാവക്ഷയം പാടവം നഃ । സേവംതേ ത്വാം ധനാഢ്യാ മതിമലഹതയേ മാം അപി ശ്രോതുകാമാഃ । മയ്യപ്യാസ്ഥാ ന തേ ചേത്ത്വയി മമ നിതരാം ഏവ രാജന്നനാസ്ഥാ ॥ 3.52 ॥
വയം ഇഹ പരിതുഷ്ടാ വല്കലൈസ്ത്വം ദുകൂലൈഃ സമ ഇഹ പരിതോഷോ നിർവിശേഷോ വിശേഷഃ । സ തു ഭവതു ദരിദ്രോ യസ്യ തൃഷ്ണാ വിശാലാ മനസി ച പരിതുഷ്ടേ കോഽര്ഥവാന്കോ ദരിദ്രഃ ॥ 3.53 ॥
ഫലം അലം അശനായ സ്വാദു പാനായ തോയം ക്ഷിതിരപി ശയനാര്ഥം വാസസേ വല്കലം ച । നവധനമധുപാനഭ്രാംതസർവേംദ്രിയാണാം അവിനയം അനുമംതും നോത്സഹേ ദുര്ജനാനാമ് ॥ 3.54 ॥
അശ്നീമഹി വയം ഭിക്ഷാം ആശാവാസോ വസീമഹി । ശയീമഹി മഹീപൃഷ്ഠേ കുർവീമഹി കിം ഈശ്വരൈഃ ॥ 3.55 ॥
ന നടാ നാ വിടാ ന ഗായകാ ന ച സഭ്യേതരവാദചുംചവഃ । നൃപം ഈക്ഷിതും അത്ര കേ വയം സ്തനഭാരാനമിതാ ന യോഷിതഃ ॥ 3.56 ॥
വിപുലഹൃദയൈരീശൈരേതജ്ജഗജ്ജനിതം പുരാ വിധൃതം അപരൈര്ദത്തം ചാന്യൈർവിജിത്യ തൃണം യഥാ । ഇഹ ഹി ഭുവനാന്യന്യൈര്ധീരാശ്ചതുര്ദശ ഭുംജതേ കതിപയപുരസ്വാമ്യേ പുംസാം ക ഏഷ മദജ്വരഃ ॥ 3.57 ॥
അഭുക്തായാം യസ്യാം ക്ഷണം അപി ന യാതം നൃപശതൈര് ഭുവസ്തസ്യാ ലാഭേ ക ഇവ ബഹുമാനഃ ക്ഷിതിഭൃതാമ് । തദ്അംശസ്യാപ്യംശേ തദ്അവയലേശേഽപി പതയോ വിഷാദേ കര്തവ്യേ വിദധതി ജഡാഃ പ്രത്യുത മുദമ് ॥ 3.58 ॥
മൃത്പിംഡോ ജലരേഖയാ വലയിതഃ സർവോഽപ്യയം നന്വണുഃ സ്വാംശീകൃത്യ സ ഏവ സംഗരശതൈ രാജ്ഞാം ഗണാ ഭുംജതേ । യേ ദദ്യുര്ദദതോഽഥവാ കിം അപരം ക്ഷുദ്രാ ദരിദ്രം ഭൃശം ധിഗ്ധിക്താന്പുരുഷാധമാംധനകണാന്വാംഛംതി തേഭ്യോഽപി യേ ॥ 3.59 ॥
സ ജാതഃ കോഽപ്യാസീന്മദനരിപുണാ മൂര്ധ്നി ധവലം കപാലം യസ്യോച്ചൈർവിനിഹിതം അലംകാരവിധയേ । നൃഭിഃ പ്രാണത്രാണപ്രവണമതിഭിഃ കൈശ്ചിദധുനാ നമദ്ഭിഃ കഃ പുംസാം അയം അതുലദര്പജ്വരഭരഃ ॥ 3.60 ॥
പരേഷാം ചേതാംസി പ്രതിദിവസം ആരാധ്യ ബഹുധാ പ്രസാദം കിം നേതും വിശസി ഹൃദയ ക്ലേശകലിതമ് । പ്രസന്നേ ത്വയ്യംതഃസവയമുദിതചിംതാമണിഗണോ വിവിക്തഃ സംകല്പഃ കിം അഭിലഷിതം പുഷ്യതി ന തേ ॥ 3.61 ॥
സത്യാം ഏവ ത്രിലോകീസരിതി ഹരശിരശ്ചുംബിനീവച്ഛടായാം സദ്വൃത്തിം കല്പയംത്യാം ബടവിടപഭവൈർവല്കലൈഃ സത്ഫലൈശ്ച । കോഽയം വിദ്വാന്വിപത്തിജ്വരജനിതരുജാതീവദുഃഖാസികാനാം വക്ത്രം വീക്ഷേത ദുഃസ്ഥേ യദി ഹി ന വിഭൃയാത്സ്വേ കുടുംബേഽനുകംപാമ് ॥ 3.61.1 ॥
പരിഭ്രമസി കിം മുധാ ക്വചന ചിത്ത വിശ്രാമ്യതാം സ്വയം ഭവതി യദ്യഥാ ഭവതി തത്തഥാ നാന്യഥാ । അതീതം അനനുസ്മരന്നപി ച ഭാവ്യസംകല്പയന്നതര്കിത സമാഗമാനുഭവാമി ഭോഗനാഹമ് ॥ 3.62 ॥
ഏതസ്മാദ്വിരമേംദ്രിയാര്ഥഗഹനാദായാസകാദാശ്രയശ്രേയോ മാര്ഗം അശേഷദുഃഖശമനവ്യാപാരദക്ഷം ക്ഷണാത് । സ്വാത്മീഭാവം ഉപൈഹി സംത്യജ നിജാം കല്ലോലലോലം ഗതിം മാ ഭൂയോ ഭജ ഭംഗുരാം ഭവരതിം ചേതഃ പ്രസീദാധുനാ ॥ 3.63 ॥
മോഹം മാര്ജയ താം ഉപാര്ജയ രതിം ചംദ്രാര്ധചൂഡാമണൌ ചേതഃ സ്വര്ഗതരംഗിണീതടഭുവാം ആസംഗം അംഗീകുരു । കോ വാ വീചിഷു ബുദ്ബുദേഷു ച തഡില്ലേഖാസു ച ശ്രീഷു ച ജ്വാലാഗ്രേഷു ച പന്നഗേഷു സരിദ്വേഗേഷു ച ചപ്രത്യയഃ ॥ 3.64 ॥
ചേതശ്ചിംതയ മാ രമാം സകൃദിമാം അസ്ഥായിനീം ആസ്ഥയാ ഭൂപാലഭ്രുകുടീകുടീവിഹരണവ്യാപാരപണ്യാംഗനാമ് । കംഥാകംചുകിനഃ പ്രവിശ്യ ഭവനദ്വാരാണി വാരാണസീരഥ്യാ പംക്തിഷു പാണിപാത്രപതിതാം ഭിക്ഷാം അപേക്ഷാമഹേ ॥ 3.65 ॥
അഗ്രേ ഗീതം സരസകവയഃ പാര്ശ്വയോര്ദാക്ഷിണാത്യാഃ പശ്ചാല്ലീലാവലയരണിതം ചാമരഗ്രാഹിണീനാമ് । യദ്യസ്ത്യേവം കുരു ഭവരസാസ്വാദനേ ലംപടത്വം നോ ചേച്ചേതഃ പ്രവിശ സഹസാ നിർവികല്പേ സമാധൌ ॥ 3.66 ॥
പ്രാപ്താഃ ശ്രിയഃ സകലകാമദുധാസ്തതഃ കിം ന്യസ്തം പദം ശിരസി വിദ്വിഷതാം തതഃ കിമ് । സംപാദിതാഃ പ്രണയിനോ വിഭവൈസ്തതഃ കിം കല്പം സ്ഥിതാസ്തനുഭൃതാം തനവസ്തതഃ കിമ് ॥ 3.67 ॥
ഭക്തിര്ഭവേ മരണജന്മഭയം ഹൃദിസ്ഥം സ്നേഹോ ന ബംധുഷു ന മന്മഥജാ വികാരാഃ । സംസര്ജ ദോഷരഹിതാ വിജയാ വനാംതാ വൈരാഗ്യം അസ്തി കിം ഇതഃ പരമര്ഥനീയമ് ॥ 3.68 ॥
തസ്മാദനംതം അജരം പരമം വികാസി തദ്ബ്രഹ്മ ചിംതയ കിം ഏഭിരസദ്വികല്പൈഃ । യസ്യാനുഷംഗിണ ഇമേ ഭുവനാധിപത്യഭോഗാദയഃ കൃപണലോകമതാ ഭവംതി ॥ 3.69 ॥
പാതാലം ആവിശസി യാസി നഭോ വിലംഘ്യ ദിങ്മംഡലം ഭ്രമസി മാനസ ചാപലേന । ഭ്രാംത്യാപി ജാതു വിമലം കഥം ആത്മനീനം ന ബ്രഹ്മ സംസരസി നിർവൃതിം ഏഷി യേന ॥ 3.70 ॥
കിം വേദൈഃ സ്മൃതിഭിഃ പുരാണപഠനൈഃ ശാസ്ത്രൈര്മഹാവിസ്തരൈഃ സ്വര്ഗഗ്രാമകുടീനിവാസഫലദൈഃ കര്മക്രിയാവിഭ്രമൈഃ । മുക്ത്വൈകം ഭവദുഃഖഭാരരചനാവിധ്വംസകാലാനലം സ്വാത്മാനംദപദപ്രവേശകലനം ശേസൈർവാണിഗ്വൃത്തിഭിഃ ॥ 3.71 ॥
നായം തേ സമയോ രഹസ്യം അധുനാ നിദ്രാതി നാഥോ യദി സ്ഥിത്വാ ദ്രക്ഷ്യതി കുപ്യതി പ്രഭുരിതി ദ്വാരേഷു യേഷാം വചഃ । ചേതസ്താനപഹായ യാഹി ഭവനം ദേവസ്യ വിശ്വേശിതുര് നിര്ദൌവാരികനിര്ദയോക്ത്യ്അപരുഷം നിഃസൌമ്അശര്മപ്രദമ് ॥ 3.71.1 ॥
യതോ മേരുഃ ശ്രീമാന്നിപതതി യുഗാംതാഗ്നിവലിതഃ സമുദ്രാഃ ശുഷ്യംതി പ്രചുരമകരഗ്രാഹനിലയാഃ । ധരാ ഗച്ഛത്യംതം ധരണിധരപാദൈരപി ധൃതാ ശരീരേ കാ വാര്താ കരികലഭകര്ണാഗ്രചപലേ ॥ 3.72 ॥
ഗാത്രം സംകുചിതം ഗതിർവിഗലിതാ ഭ്രഷ്ടാ ച ദംതാവലിര് ദൃഷ്ടിര്നക്ഷ്യതി വര്ധതേ ബധിരതാ വക്ത്രം ച ലാലായതേ । വാക്യം നാദ്രിയതേ ച ബാംധവജനോ ഭാര്യാ ന ശുശ്രൂഷതേ ഹാ കഷ്ടം പുരുഷസ്യ ജീര്ണവയസഃ പുത്രോഽപ്യമിത്രായതേ ॥ 3.73 ॥
വര്ണം സിതം ശിരസി വീക്ഷ്യ ശിരോരുഹാണാം സ്ഥാനം ജരാപരിഭവസ്യ തദാ പുമാംസമ് । ആരോപിതാംസ്ഥിശതകം പരിഹൃത്യ യാംതി ചംഡാലകൂപം ഇവ ദൂരതരം തരുണ്യഃ ॥ 3.74 ॥
യാവത്സ്വസ്ഥം ഇദം ശരീരം അരുജം യാവച്ച ദൂരേ ജരാ യാവച്ചേംദ്രിയശക്തിരപ്രതിഹതാ യാവത്ക്ഷയോ നായുഷഃ । ആത്മശ്രേയസി താവദേവ വിദുഷാ കാര്യഃ പ്രയത്നോ മഹാന് സംദീപ്തേ ഭവനേ തു കൂപഖനനം പ്രത്യുദ്യമഃ കീദൃശഃ ॥ 3.75 ॥
തപസ്യംതഃ സംതഃ കിം അധിനിവസാമഃ സുരനദീം ഗുണോദാരാംദാരാനുത പരിചരാമഃ സവിനയമ് । പിബാമഃ ശാസ്ത്രൌഘാനുതവിവിധകാവ്യാമൃതരസാന് ന വിദ്മഃ കിം കുര്മഃ കതിപയനിമേഷായുഷി ജനേ ॥ 3.76 ॥
ദുരാരാധ്യാശ്ചാമീ തുരഗചലചിത്താഃ ക്ഷിതിഭുജോ വയം തു സ്ഥൂലേച്ഛാഃ സുമഹതി ഫലേ ബദ്ധമനസഃ । ജരാ ദേഹം മൃത്യുര്ഹരതി ദയിതം ജീവിതം ഇദം സഖേ നാന്യച്ഛ്രേയോ ജഗതി വിദുഷേഽന്യത്ര തപസഃ ॥ 3.77 ॥
മാനേ മ്ലായിനി ഖംഡിതേ ച വസുനി വ്യര്ഥേ പ്രയാതേഽര്ഥിനി ക്ഷീണേ ബംധുജനേ ഗതേ പരിജനേ നഷ്ടേ ശനൈര്യൌവനേ । യുക്തം കേവലം ഏതദേവ സുധിയാം യജ്ജഹ്നുകന്യാപയഃപൂതാഗ്രാവ ഗിരീംദ്രകംദരതടീകുംജേ നിവാസഃ ക്വചിത് ॥ 3.78 ॥
രമ്യാശ്ചംദ്രമരീചയസ്തൃണവതീ രമ്യാ വനാംതസ്ഥലീ രമ്യം സാധുസമാഗമാഗതസുഖം കാവ്യേഷു രമ്യാഃ കഥാഃ । കോപോപാഹിതബാഷ്പബിംദുതരലം രമ്യം പ്രിയായാ മുഖം സർവം രമ്യം അനിത്യതാം ഉപഗതേ ചിത്തേ ന കിംചിത്പുനഃ ॥ 3.79 ॥
രമ്യം ഹര്മ്യതലം ന കിം വസതയേ ശ്രവ്യം ന ഗേയാദികം കിം വാ പ്രാണസമാസമാഗമസുഖം നൈവാധികപ്രീതയേ । കിംതു ഭ്രാംതപതംഗക്ഷപവനവ്യാലോലദീപാംകുരച്ഛായാ ചംചലം ആകലയ്യ സകലം സംതോ വനാംതം ഗതാഃ ॥ 3.80 ॥
ആ സംസാരാത്ത്രിഭുവനം ഇദം ചിന്വതാം താത്താദൃങ്നൈവാസ്മാകം നയനപദവീം ശ്രോത്രമാര്ഗം ഗതോ വാ । യോഽയം ധത്തേ വിഷയകരിണോ ഗാഢഗൂഢാഭിമാനക്ഷീവസ്യാംതഃ കരണകരിണഃ സംയമാലാനലീലാമ് ॥ 3.81 ॥
യദേതത്സ്വച്ഛംദം വിഹരണം അകാര്പണ്യം അശനം സഹാര്യൈഃ സംവാസഃ ശ്രുതം ഉപശമൈകവ്രതഫലമ് । മനോ മംദസ്പംദം ബഹിരപി ചിരസ്യാപി വിമൃശന്ന ജാനേ കസ്യൈഷാ പരിണതിരുദാരസ്യ തപസഃ ॥ 3.82 ॥
ജീര്ണാ ഏവ മനോരഥാശ്ച ഹൃദയേ യാതം ച തദ്യൌവനം ഹംതാംഗേഷു ഗുണാശ്ബംധ്യഫലതാം യാതാ ഗുണജ്ഞൈർവിനാ । കിം യുക്തം സഹസാഭ്യുപൈതി ബലവാന്കാലഃ കൃതാംതോഽക്ഷമീ ഹാ ജ്ഞാതം മദനാംതകാംഘ്രിയുഗലം മുക്ത്വാസ്തി നാന്യോ ഗതിഃ ॥ 3.83 ॥
മഹേശ്വരേ വാ ജഗതാം അധീശ്വരേ ജനാര്ദനേ വാ ജഗദ്അംതരാത്മനി । ന വസ്തുഭേദപ്രതിപത്തിരസ്തി മേ തഥാപി ഭക്തിസ്തരുണേംദുശേഖരേ ॥ 3.84 ॥
സ്ഫുരത്സ്ഫാരജ്യോത്സ്നാധവലിതതലേ ക്വാപി പുലിനേ സുഖാസീനാഃ ശാംതധ്വംതിസു രജനീഷു ദ്യുസരിതഃ । ഭവാഭോഗോദ്വിഗ്നാഃ ശിവ ശിവ ശിവേത്യുച്ചവചസഃ കദാ യാസ്യാമോഽതര്ഗതബഹുലബാഷ്പാകുലദശാമ് ॥ 3.85 ॥
മഹാദേവോ ദേവഃ സരിദപി ച സൈഷാ സുരസരിദ്ഗുഹാ ഏവാഗാരം വസനം അപി താ ഏവ ഹരിതഃ । സുഹൃദാ കാലോഽയം വ്രതം ഇദം അദൈന്യവ്രതം ഇദം കിയദ്വാ വക്ഷ്യാമോ വടവിടപ ഏവാസ്തു ദയിതാ ॥ 3.85.1 ॥
വിതീര്ണേ സർവസ്വേ തരുണകരുണാപൂര്ണഹൃദയാഃ സ്മരംതഃ സംസാരേ വിഗുണപരിണാമാം വിധിഗതിമ് । വയം പുണ്യാരണ്യേ പരിണതശരച്ചംദ്രകിരണാസ് ത്രിയാമാ നേസ്യാമോ ഹരചരണചിംതൈകശരണാഃ ॥ 3.86 ॥
കദാ വാരാണസ്യാം അമരതടിനീരോധസി വസന് വസാനഃ കൌപീനം ശിരസി നിദധാനോഽംജലിപുടമ് । അയേ ഗൌരീനാഥ ത്രിപുരഹര ശംഭോ ത്രിനയന പ്രസീദേത്യാക്രോശന്നിമിഷം ഇവ നേഷ്യാമി ദിവസാന് ॥ 3.87 ॥
ഉദ്യാനേഷു വിചിത്രഭോജനവിധിസ്തീവ്രാതിതീവ്രം തപഃ കൌപീനാവരണം സുവസ്ത്രം അമിതം ഭിക്ഷാടനം മംഡനമ് । ആസന്നം മരണം ച മംഗലസമം യസ്യാം സമുത്പദ്യതേ താം കാശീം പരിഹൃത്യ ഹംത വിബുധൈരന്യത്ര കിം സ്ഥീയതേ ॥ 3.87.1 ॥
സ്നാത്വാ ഗാംഗൈഃ പയോഭിഃ ശുചികുസുമഫലൈരര്ചയിത്വാ വിഭോ ത്വാ ധ്യേയേ ധ്യാനം നിവേശ്യ ക്ഷിതിധരകുഹരഗ്രാവപര്യംകമൂലേ । ആത്മാരാമഃ ഫലാശീ ഗുരുവചനരതസ്ത്വത്പ്രസാദാത്സ്മരാരേ ദുഃഖം മോക്ഷ്യേ കദാഹം സമകരചരണേ പുംസി സേവാസമുത്ഥമ് ॥ 3.88 ॥
ഏകാകീ നിഃസ്പൃഹഃ ശാംതഃ പാണിപാത്രോ ദിഗംബരഃ । കദാ ശംഭോ ഭവിഷ്യാമി കര്മനിര്മൂലനക്ഷമഃ ॥ 3.89 ॥
പാണിം പാത്രയതാം നിസര്ഗശുചിനാ ഭൈക്ഷേണ സംതുഷ്യതാം യത്ര ക്വാപി നിഷീദതാം ബഹുതൃണം വിശ്വം മുഹുഃ പശ്യതാമ് । അത്യാഗേഽപി തനോരഖംഡപരമാനംദാവബോധസ്പൃശാ മധ്വാ കോഽപി ശിവപ്രസാദസുലഭഃ സംപത്സ്യതേ യോഗിനാമ് ॥ 3.90 ॥
കൌപീനം ശതഖംഡജര്ജരതരം കംഥാ പുനസ്താദൃശീ നൈശ്ചിംത്യം നിരപേക്ഷഭൈക്ഷ്യം അശനം നിദ്രാ ശ്മശാനേ വനേ । സ്വാതംത്ര്യേണ നിരംകുശം വിഹരണം സ്വാംതം പ്രശാംതം സദാ സ്ഥൈര്യം യോഗമഹോത്സവേഽപി ച യദി ത്രൈലോക്യരാജ്യേന കിമ് ॥ 3.91 ॥
ബ്രഹ്മാംഡം മംഡലീമാത്രം കിം ലോഭായ മനസ്വിനഃ । ശഫരീസ്ഫുര്തേനാബ്ധിഃ ക്ഷുബ്ധോ ന ഖലു ജായതേ ॥ 3.92 ॥
മാതര്ലക്ഷ്മി ഭജസ്വ കംചിദപരം മത്കാംക്ഷിണീ മാ സ്മ ഭൂര് ഭോഗേഷു സ്പൃഹയാലവസ്തവ വശേ കാ നിഃസ്പൃഹാണാം അസി । സദ്യഃ സ്യൂതപലാശപത്രപുടികാപാത്രൈഃ പവിത്രീകൃതൈര് ഭിക്ഷാവസ്തുഭിരേവ സംപ്രതി വയം വൃത്തിം സമീഹാമഹേ ॥ 3.93 ॥
മഹാശയ്യാ പൃഥ്വീ വിപുലം ഉപധാനം ഭുജലതാം വിതാനം ചാകാശം വ്യജനം അനുകൂലോഽയം അനിലഃ । ശരച്ചംദ്രോ ദീപോ വിരതിവനിതാസംഗമുദിതഃ സുഖീ ശാംതഃ ശേതേ മുനിരതനുഭൂതിര്നൃപ ഇവ ॥ 3.94 ॥
ഭിക്ഷാസീ ജനമധ്യസംഗരഹിതഃ സ്വായത്തചേഷ്ടഃ സദാ ഹാനാദാനവിരക്തമാര്ഗനിരതഃ കശ്ചിത്തപസ്വീ സ്ഥിതഃ । രഥ്യാകീര്ണവിശീര്ണജീര്ണവസനഃ സംപ്രാപ്തകംഥാസനോ നിര്മാനോ നിരഹംകൃതിഃ ശമസുഖാഭോഗൈകബദ്ധസ്പൃഹഃ ॥ 3.95 ॥
ചംഡാലഃ കിം അയം ദ്വിജാതിരഥവാ ശൂദ്രോഽഥ കിം താപസഃ കിം വാ തത്ത്വവിവേകപേശലമതിര്യോഗീശ്വരഃ കോഽപി കിമ് । ഇത്യുത്പന്നവികല്പജല്പമുഖരൈരാഭാഷ്യമാണാ ജനൈര് ന ക്രുദ്ധാഃ പഥി നൈവ തുഷ്ടമനസോ യാംതി സ്വയം യോഗിനഃ ॥ 3.96 ॥
ഹിംസാശൂന്യം അയത്നലഭ്യം അശനം ധാത്രാ മരുത്കല്പിതം വ്യാലാനം പശവസ്തൃണാംകുരഭുജസ്തുഷ്ടാഃ സ്ഥലീശായിനഃ । സംസാരാര്ണവലംഘനക്ഷമധിയാം വൃത്തിഃ കൃതാ സാ നൃണാം താം അന്വേഷയതാം പ്രയാംതി സതതം സർവം സമാപ്തിം ഗുണാഃ ॥ 3.97 ॥
ഗംഗാതീരേ ഹിമഗിരിശിലാബദ്ധപദ്മാസനസ്യ ബ്രഹ്മധ്യാനാഭ്യസനവിധിനാ യോഗനിദ്രാം ഗതസ്യ । കിം തൈര്ഭാവ്യം മമ സുദിവസൈര്യത്ര തേ നിർവിശംകാഃ കംഡൂയംതേ ജരഠഹരിണാഃ സ്വാംഗം അംഗേ മദീയേ ॥ 3.98 ॥
ജീര്ണാഃ കംഥാ തതഃ കിം സിതം അമലപടം പട്ടസൂത്രം തതഃ കിം ഏകാ ഭാര്യാ തതഃ കിം ഹയകരിസുഗണൈരാവൃതോ വാ തതഃ കിമ് । ഭക്തം ഭുക്തം തതഃ കിം കദശനം അഥവാ വാസരാംതേ തതഃ കിം വ്യക്തജ്യോതിര്ന വാംതര്മഥിതഭവഭയം വൈഭവം വാ തതഃ കിമ് ॥ 3.98.1 ॥
പാണിഃ പാത്രം പവിത്രം ഭ്രമണപരിഗതം ഭൈക്ഷ്യം അക്ഷയ്യം അന്നം വിസ്തീര്ണം വസ്ത്രം ആശാദശകം അചപലം തല്പം അസ്വല്പം ഉർവീമ് । യേഷാം നിഃസംഗതാംഗീകരണപരിണതസ്വാംതസംതോഷിണസ്തേ ധന്യാഃ സംന്യസ്തദൈന്യവ്യതികരനികരാഃ കര്മ നിര്മൂലയംതി ॥ 3.99 ॥
ത്രൈലോക്യാധിപതിത്വം ഏവ വിരസം യസ്മിന്മഹാശാസനേ തല്ലബ്ധ്വാസനവസ്ത്രമാനഘടനേ ഭോഗേ രതിം മാ കൃഥാഃ । ഭോഗഃ കോഽപി സ ഏക ഏവ പരമോ നിത്യോദിതാ ജൃംഭനേ യത്സ്വാദാദ്വിരസാ ഭവംതി വിസയാസ്ത്രൈലോക്യരാജ്യാദയഃ ॥ 3.99.1 ॥
മാതര്മേദിനി താത മാരുതി സഖേ തേജഃ സുബംധോ ജല ഭ്രാതർവ്യൌമ്അ നിബദ്ധ ഏഷ ഭവതാം അംത്യഃ പ്രണാമാംജലിഃ । യുഷ്മത്സംഗവശോപജാതസുകൃതസ്ഫാരസ്ഫുരന്നിര്മലജ്ഞാനാപാസ്ത സമസ്തമോഹമഹിമാ ലീനേ പരബ്രഹ്മണി ॥ 3.100 ॥
ശയ്യാ ശൈലശിലാഗൃഹം ഗിരിഗുഹാ വസ്ത്രം തരുണാം ത്വചഃ സാരംഗാഃ സുഹൃദോ നനു ക്ഷിതിരുഹാം വൃത്തിഃ ഫലൈഃ കൌമ്അലൈഃ । യേസാം നിര്ഝരം അംബുപാനം ഉചിതം രത്യൈ തു വിദ്യാംഗനാ മന്യേ തേ പരമേശ്വരാഃ ശിരസി യരി ബദ്ധോ ന സേവാംജലിഃ ॥ 3.101 ॥
ധൈര്യം യസ്യ പിതാ ക്ഷമാ ച ജനനീ ശാംതിശ്ചിരം ഗേഹിനീ സത്യം മിത്രം ഇദം ദയാ ച ഭഗിനീ ഭ്രാതാ മനഃസംയമഃ । ശയ്യാ ഭൂമിതലം ദിശോഽപി വസനം ജ്ഞാനാമൃതം ഭോജനം ഹ്യേതേ യസ്യ കുടുംബിനോ വദ സഖേ കസ്മാദ്ഭയം യോഗിനഃ ॥ 3.102 ॥
അഹോ വാ ഹാരേ വാ ബലവതി രിപൌ വാ സുഹൃദി വാ മണൌ വാ ലോഷ്ഠേ വാ കുസുമശയനേ വാ ദൃഷദി വാ । തൃണേ വാ സ്ത്രൈണേ വാ മമ സമദൃശോ യാംതി ദിവസാഃ ക്വചിത്പുണ്യാരണ്യേ ശിവ ശിവ ശിവേതി പ്രലപതഃ ॥ 3.103 ॥
About Bhartruhari Sataka Trisati - Vairaagya Satakam
The Vairagya Shatakam, "a hundred verses on dispassion", is the third of Bhartrihari's three Shatakas, after the Niti (conduct) and Shringara (love) Shatakas. In vivid, often biting verses it shows the restlessness of desire, the humiliation of serving the rich, the passing of youth and the certainty of time, and turns at last to Shiva and the peace of the forest.
Written by: Bhartrihari
When to chant: For reading and reflection, at any time, and especially in later life.
Did you know?
- Its opening verse salutes Shiva, crowned with the crescent moon, who burnt Kama like a moth, the lamp that dispels the darkness of delusion.
- A famous verse ends with the wish to spend one's days in a sacred forest with equal vision toward snake or garland, friend or foe, jewel or clod, a bed of flowers or a stone.
- Tradition holds Bhartrihari to be a king of Ujjain who renounced his throne.
Frequently asked questions
What does "Vairagya Shatakam" mean?
"A hundred verses on dispassion".
Who wrote it?
Bhartrihari, traditionally a king of Ujjain who became an ascetic.
What are the three Shatakas?
Niti (conduct), Shringara (love) and Vairagya (dispassion).
Offered for worship and study, not as prediction. Non-commercial.