भर्तृहरेः शतक त्रिशति - नीति शतकम्
Bhartruhari Shataka Trishati · पारंपरिक भक्ति पाठ
dikkaalaadyanavachchinnaanantachinmaatramoortaye । svaanubhootyekamaanaaya namah shaantaaya tejase ॥ 1.1 ॥
boddhaaro matsaragrastaah prabhavah smayadooshitaah । abodhopahataah chaanye jeernamange subhaashitam ॥ 1.2 ॥
ajnah sukham aaraadhyah sukhataram aaraadhyate visheshajnah । jnaanalavadurvidagdham brahmaapi tam naram na ranjayati ॥ 1.3 ॥
prasahya manim uddharenmakaravaktradamshtraantaraat samudram api santaretprachaladoormimaalaakulam । bhujangam api kopitam shirasi pushpavaddhaarayet na tu pratinivishtamoorkhajanachittam aaraadhayet ॥ 1.4 ॥
labheta sikataasu tailam api yatnatah peedayan pibechcha mrigatrishnikaasu salilam pipaasaarditah । kvachidapi paryatanshashavishaanam aasaadayet na tu pratinivishtamoorkhachittam aaraadhayet ॥ 1.5 ॥
vyaalam baalamrinaalatantubhirasau roddhum samujjrimbhate chhettum vajramanim shireeshakusumapraantena sannahyati । maadhuryam madhubindunaa rachayitum kshaaraamudhereehate netum vaanchhanti yah khalaanpathi sataam sooktaih sudhaasyandibhih ॥ 1.6 ॥
svaayattam ekaantagunam vidhaatraa vinirmitam chhaadanam ajnataayaah । visheshatah sarvavidaam samaaje vibhooshanam maunam apanditaanaam ॥ 1.7 ॥
yadaa kinchijjno'ham dvipa iva madaandhah samabhavam tadaa sarvajno'smeetyabhavadavaliptam mama manah yadaa kinchitkinchidbudhajanasakaashaadavagatam tadaa moorkho'smeeti jvara iva mado me vyapagatah ॥ 1.8 ॥
krimikulachittam laalaaklinnam vigandhijugupsitam nirupamarasam preetyaa khaadannaraasthi niraamisham । surapatim api shvaa paarshvastham vilokya na shankate na hi ganayati kshudro jantuh parigrahaphalgutaam ॥ 1.9 ॥
shirah shaarvam svargaatpashupatishirastah kshitidharam maheedhraaduttungaadavanim avaneshchaapi jaladhim । adho'dho gangeyam padam upagataa stokam athavaavivekabhrashtaanaam bhavati vinipaatah shatamukhah ॥ 1.10 ॥
shakyo vaarayitum jalena hutabhukchchatrena sooryaatapo naagendro nishitaankushena samado dandena gogardabhau । vyaadhirbheshajasangrahaishcha vividhairmantraprayogairvisham sarvasyaushadham asti shaastravihitam moorkhasya naastyaushadhim ॥ 1.11 ॥
saahityasangeetakalaaviheenah saakshaatpashuh puchchavishaanaheenah । trinam na khaadannapi jeevamaanas tadbhaagadheyam paramam pashoonaam ॥ 1.12 ॥
yeshaam na vidyaa na tapo na daanam jnaanam na sheelam na guno na dharmah । te martyaloke bhuvi bhaarabhootaa manushyaroopena mrigaashcharanti ॥ 1.13 ॥
varam parvatadurgeshu bhraantam vanacharaih saha na moorkhajanasamparkah surendrabhavaneshvapi ॥ 1.14 ॥
shaastropaskritashabdasundaragirah shishyapradeyaagamaa vikhyaataah kavayo vasanti vishaye yasya prabhornirdhanaah । tajjaadyam vasudhaadipasya kavayastvartham vinaapeeshvaraah kutsyaah syuh kupareekshakaa hi manayo yairarghatah paatitaah ॥ 1.15 ॥
harturyaati na gocharam kim api sham pushnaati yatsarvadaa'py arthibhyah pratipaadyamaanam anisham praapnoti vriddhim paraam । kalpaanteshvapi na prayaati nidhanam vidyaakhyam antardhanam yeshaam taanprati maanam ujjhata nripaah kastaih saha spardhate ॥ 1.16 ॥
adhigataparamaarthaanpanditaanmaavamamsthaas trinam iva laghu lakshmeernaiva taansamrunaddhi । abhinavamadalekhaashyaamagandasthalaanaam na bhavati bisatanturvaaranam vaaranaanaam ॥ 1.17 ॥
ambhojineevanavihaaravilaasam eva hamsasya hanti nitaraam kupito vidhaataa । na tvasya dugdhajalabhedavidhau prasiddhaam vaidagdheekeertim apahartum asau samarthah ॥ 1.18 ॥
keyooraani na bhooshayanti purusham haaraa na chandrojjvalaa na snaanam na vilepanam na kusumam naalankritaa moordhajaah । vaanyekaa samalankaroti purusham yaa samskritaa dhaaryate ksheeyante khalu bhooshanaani satatam vaagbhooshanam bhooshanam ॥ 1.19 ॥
vidyaa naama narasya roopam adhikam prachchhannaguptam dhanam vidyaa bhogakaree yashahsukhakaree vidyaa guroonaam guruh । vidyaa bandhujano videshagamane vidyaa paraa devataa vidyaa raajasu poojyate na tu dhanam vidyaaviheenah pashuh ॥ 1.20 ॥
kshaantishchetkavachena kim kim aribhih krodho'sti cheddehinaam jnaatishchedanalena kim yadi suhriddivyaushadham kim phalam । kim sarpairyadi durjanaah kim u dhanairvidyaa'navadyaa yadi vreedaa chetkim u bhooshanaih sukavitaa yadyasti raajyena kim ॥ 1.21 ॥
daakshinyam svajane dayaa parijane shaathyam sadaa durjane preetih saadhujane nayo nripajane vidvajjane chaarjavam । shauryam shatrujane kshamaa gurujane kaantaajane dhrishtataa ye chaivam purushaah kalaasu kushalaasteshveva lokasthitih ॥ 1.22 ॥
jaadyam dhiyo harati sinchati vaachi satyam maanonnatim dishati paapam apaakaroti । chetah prasaadayati dikshu tanoti keertim satsangatih kathaya kim na karoti pumsaam ॥ 1.23 ॥
jayanti te sukritino rasasiddhaah kaveeshvaraah । naasti yeshaam yashahkaaye jaraamaranajam bhayam ॥ 1.24 ॥
soonuh sachcharitah satee priyatamaa svaamee prasaadonmukhah snigdham mitram avanchakah parijano nihkleshalesham manah । aakaaro ruchirah sthirashcha vibhavo vidyaavadaatam mukham tushte vishtapakashtahaarini harau sampraapyate dehinaa ॥ 1.25 ॥
praanaaghaataannivrittih paradhanaharane samyamah satyavaakyam kaale shaktyaa pradaanam yuvatijanakathaamookabhaavah pareshaam । trishnaasroto vibhango gurushu cha vinayah sarvabhootaanukampaa saamaanyah sarvashaastreshvanupahatavidhih shreyasaam esha panthaah ॥ 1.26 ॥
praarabhyate na khalu vighnabhayena neechaih praarabhya vighnavihataa viramanti madhyaah । vighnaih punah punarapi pratihanyamaanaah praarabdham uttamajanaa na parityajanti ॥ 1.27 ॥
asanto naabhyarthyaah suhridapi na yaachyah krishadhanah priyaa nyaayyaa vrittirmalinam asubhange'pyasukaram । vipadyuchchaih stheyam padam anuvidheyam cha mahataam sataam kenoddishtam vishamam asidhaaraavratam idam ॥ 1.28 ॥
kshutkshaamo'pi jaraakrisho'pi shithilapraano'pi kashtaam dashaam aapanno'pi vipannadeedhitiriti praaneshu nashyatsvapi । mattebhendravibhinnakumbhapishitagraasaikabaddhasprihah kim jeernam trinam atti maanamahataam agresarah kesaree ॥ 1.29 ॥
svalpasnaayuvasaavasheshamalinam nirmaamsam apyasthi goh shvaa labdhvaa paritosham eti na tu tattasya kshudhaashaantaye । simho jambukam ankam aagatam api tyaktvaa nihanti dvipam sarvah krichchragato'pi vaanchhanti janah sattvaanuroopam phalam ॥ 1.30 ॥
laangoolachaalanam adhashcharanaavapaatam bhoomau nipatya vadanodaradarshanam cha । shvaa pindadasya kurute gajapungavastu dheeram vilokayati chaatushataishcha bhunkte ॥ 1.31 ॥
parivartini samsaare mritah ko vaa na jaayate । sa jaato yena jaatena yaati vamshah samunnatim ॥ 1.32 ॥
kusumastavakasyeva dvayee vrittirmanasvinah । moordhni vaa sarvalokasya sheeryate vana eva vaa ॥ 1.33 ॥
santyanye'pi brihaspatiprabhritayah sambhaavitaah panchashaas taanpratyesha visheshavikramaruchee raahurna vairaayate । dvaaveva grasate divaakaranishaapraaneshvarau bhaaskarau bhraatah parvani pashya daanavapatih sheershaavasheshaakritih ॥ 1.34 ॥
vahati bhuvanashrenim sheshah phanaaphalakasthitaam kamathapatinaa madhyeprishtham sadaa sa cha dhaaryate । tam api kurute krodaadheenam payodhiranaadaraad ahaha mahataam nihseemaanashcharitravibhootayah ॥ 1.35 ॥
varam pakshachchedah samadamaghavanmuktakulishaprahaarair udgachchadbahuladahanodgaaragurubhih । tushaaraadreh soonorahaha pitari kleshavivashe na chaasau sampaatah payasi payasaam patyuruchitah ॥ 1.36 ॥
simhah shishurapi nipatati madamalinakapolabhittishu gajeshu । prakritiriyam sattvavataam na khalu vayastejaso hetuh ॥ 1.37 ॥
jaatiryaatu rasaatalam gunaganaistatraapyadho gamyataam sheelam shailatataatpatatvabhijanah sandahyataam vahninaa । shaurye vairini vajram aashu nipatatvartho'stu nah kevalam yenaikena vinaa gunastrinalavapraayaah samastaa ime ॥ 1.38 ॥
dhanam arjaya kaakutstha dhanamoolam idam jagat । antaram naabhijaanaami nirdhanasya mritasya cha ॥ 1.39 ॥
taaneendriyaanyavikalaani tadeva naama saa buddhirapratihataa vachanam tadeva । arthoshmanaa virahitah purushah kshanena so'pyanya eva bhavateeti vichitram etat ॥ 1.40 ॥
yasyaasti vittam sa narah kuleenah sa panditah sa shrutavaangunajnah । sa eva vaktaa sa cha darshaneeyah sarve gunaah kaanchanam aashrayanti ॥ 1.41 ॥
daurmantryaannripatirvinashyati yatih sangaatsuto laalanaat vipro'nadhyayanaatkulam kutanayaachcheelam khalopaasanaat । hreermadyaadanavekshanaadapi krishih snehah pravaasaashrayaan maitree chaapranayaatsamriddhiranayaattyaagapramaadaaddhanam ॥ 1.42 ॥
daanam bhogo naashastisro gatayo bhavanti vittasya । yo na dadaati na bhunkte tasya triteeyaa gatirbhavati ॥ 1.43 ॥
manih shaanolleedhah samaravijayee hetidalito madaksheeno naagah sharadi saritah shyaanapulinaah । kalaasheshashchandrah suratamriditaa baalavanitaa tannimnaa shobhante galitavibhavaashchaarthishu naraah ॥ 1.44 ॥
pariksheenah kashchitsprihayati yavaanaam prasritaye sa pashchaatsampoornah kalayati dharitreem trinasamaam । atashchaanaikaantyaadgurulaghutayaa'rtheshu dhaninaam avasthaa vastooni prathayati cha sankochayati cha ॥ 1.45 ॥
raajandudhukshasi yadi kshitidhenum etaam tenaadya vatsam iva lokam amum pushaana tasmimshcha samyaganisham pariposhyamaane naanaaphalaih phalati kalpalateva bhoomih ॥ 1.46 ॥
satyaanritaa cha parushaa priyavaadinee cha himsraa dayaalurapi chaarthaparaa vadaanyaa । nityavyayaa prachuranityadhanaagamaa cha vaaraanganeva nripaneetiranekaroopaa ॥ 1.47 ॥
aajnaa keertih paalanam braahmanaanaam daanam bhogo mitrasamrakshanam cha yeshaam ete shadgunaa na pravrittaah ko'rthasteshaam paarthivopaashrayena ॥ 1.48 ॥
yaddhaatraa nijabhaalapattalikhitam stokam mahadvaa dhanam tatpraapnoti marusthale'pi nitaraam merau tato naadhikam । taddheero bhava vittavatsu kripanaam vrittim vrithaa saa krithaah koope pashya payonidhaavapi ghato grihnaati tulyam jalam ॥ 1.49 ॥
tvam eva chaatakaadhaaro' seeti keshaam na gocharah । kim ambhodavaraasmaakam kaarpanyoktam prateekshase ॥ 1.50 ॥
re re chaataka saavadhaanamanasaa mitra kshanam shrooyataam ambhodaa bahavo vasanti gagane sarve'pi naitaadrishaah । kechidvrishtibhiraardrayanti vasudhaam garjanti kechidvrithaa yam yam pashyasi tasya tasya purato maa broohi deenam vachah ॥ 1.51 ॥
akarunatvam akaaranavigrahah paradhane parayoshiti cha sprihaa । sujanabandhujaneshvasahishnutaa prakritisiddham idam hi duraatmanaam ॥ 1.52 ॥
durjanah parihartavyo vidyayaa'lakrito'pi san । maninaa bhooshitah sarpah kim asau na bhayankarah ॥ 1.53 ॥
jaadyam hreemati ganyate vrataruchau dambhah shuchau kaitavam shoore nirghrinataa munau vimatitaa dainyam priyaalaapini । tejasvinyavaliptataa mukharataa vaktaryashaktih sthire tatko naama guno bhavetsa guninaam yo durjanairnaankitah ॥ 1.54 ॥
lobhashchedagunena kim pishunataa yadyasti kim paatakaih satyam chettapasaa cha kim shuchi mano yadyasti teerthena kim । saujanyam yadi kim gunaih sumahimaa yadyasti kim mandanaih sadvidyaa yadi kim dhanairapayasho yadyasti kim mrityunaa ॥ 1.55 ॥
shashee divasadhoosaro galitayauvanaa kaaminee saro vigatavaarijam mukham anaksharam svaakriteh । prabhurdhanaparaayanah satatadurgatah sajjano nripaanganagatah khalo manasi sapta shalyaani me ॥ 1.56 ॥
na kashchichchandakopaanaam aatmeeyo naama bhoobhujaam । hotaaram api juhvaanam sprishto vahati paavakah ॥ 1.57 ॥
maunomookah pravachanapaturbaatulo jalpako vaa dhrishtah paarshve vasati cha sadaa dooratashchaapragalbhah । kshaantyaa bheeruryadi na sahate praayasho naabhijaatah sevaadharmah paramagahano yoginaam apyagamyah ॥ 1.58 ॥
udbhaasitaakhilakhalasya vishrinkhalasya praagjaatavistritanijaadhamakarmavritteh । daivaadavaaptavibhavasya gunadvisho'sya neechasya gocharagataih sukham aapyate ॥ 1.59 ॥
aarambhagurvee kshayinee kramena laghvee puraa vriddhimatee cha pashchaat । dinasya poorvaardhaparaardhabhinnaa chhaayeva maitree khalasajjanaanaam ॥ 1.60 ॥
mrigameenasajjanaanaam trinajalasantoshavihitavritteenaam । lubdhakadheevarapishunaa nishkaaranavairino jagati ॥ 1.61 ॥
vaanchhaa sajjanasangame paragune preetirgurau namrataa vidyaayaam vyasanam svayoshiti ratirlokaapavaadaadbhayam । bhaktih shoolini shaktiraatmadamane samsargamuktih khale yeshvete nivasanti nirmalagunaastebhyo narebhyo namah ॥ 1.62 ॥
vipadi dhairyam athaabhyudaye kshamaa sadasi vaakpatutaa yudhi vikramah । yashasi chaabhiruchirvyasanam shrutau prakritisiddham idam hi mahaatmanaam ॥ 1.63 ॥
pradaanam prachchhannam griham upagate sambhramavidhih priyam kritvaa maunam sadasi kathanam chaapyupakriteh । anutseko lakshmyaam anabhibhavagandhaah parakathaah sataam kenoddishtam vishamam asidhaaraavratam idam ॥ 1.64 ॥
kare shlaaghyastyaagah shirasi gurupaadapranayitaa mukhe satyaa vaanee vijayi bhujayorveeryam atulam । hridi svachchaa vrittih shrutim adhigatam cha shravanayor vinaapyaishvaryena prakritimahataam mandanam idam ॥ 1.65 ॥
sampatsu mahataam chittam bhavatyutpalakomalam । aapatsu cha mahaashailashilaa sanghaatakarkasham ॥ 1.66 ॥
santaptaayasi samsthitasya payaso naamaapi na jnaayate muktaakaaratayaa tadeva nalineepatrasthitam raajate । svaatyaam saagarashuktimadhyapatitam tanmauktikam jaayate praayenaadhamamadhyamottamagunah samsargato jaayate ॥ 1.67 ॥
preenaati yah sucharitaih pitaram sa putro yadbhartureva hitam ichchhati tatkalatram । tanmitram aapadi sukhe cha samakriyam yad etattrayam jagati punyakrito labhante ॥ 1.68 ॥
eko devah keshavo vaa shivo vaa hyekam mitram bhoopatirvaa yatirvaa । eko vaasah pattane vaa vane vaa hyekaa bhaaryaa sundaree vaa daree vaa ॥ 1.69 ॥
namratvenonnamantah paragunakathanaih svaangunaankhyaapayantah svaarthaansampaadayanto vitataprithutaraarambhayatnaah paraarthe । kshaantyaivaaksheparukshaaksharamukharamukhaandurjanaandooshayantah santah saashcharyacharyaa jagati bahumataah kasya naabhyarchaneeyaah ॥ 1.70 ॥
bhavanti namraastaravah phalodgamair navaambubhirdooraavalambino ghanaah । anuddhataah satpurushaah samriddhibhih svabhaava esha paropakaarinaam ॥ 1.71 ॥
shrotram shrutenaiva na kundalena daanena paanirna tu kankanena । vibhaati kaayah karunaparaanaam paropakaarairna tu chandanena ॥ 1.72 ॥
paapaannivaarayati yojayate hitaaya guhyam nigoohati gunaanprakateekaroti । aapadgatam cha na jahaati dadaati kaale sanmitralakshanam idam pravadanti santah ॥ 1.73 ॥
padmaakaram dinakaro vikacheekaroti chandraprabhollaasayati kairavachakravaalam । naabhyarthito jaladharo'pi jalam dadaati santah svayam parahite vihitaabhiyogaah ॥ 1.74 ॥
eke satpurushaah paraarthaghatakaah svaartham parityajanti ye saamaanyaastu paraartham udyamabhritah svaarthaavirodhena ye । te'mee maanusharaakshasaah parahitam svaarthaaya nighnanti ye ye tu ghnanti nirarthakam parahitam te ke na jaaneemahe ॥ 1.75 ॥
ksheerenaatmagatodakaaya hi gunaa dattaa puraa te'khilaa ksheerottaapam avekshya tena payasaa svaatmaa krishaanau hutah । gantum paavakam unmanastadabhavaddrishtvaa tu mitraapadam yuktam tena jalena shaamyati sataam maitree punastveedrishee ॥ 1.76 ॥
itah svapiti keshavah kulam itastadeeyadvishaam itashcha sharanaarthinaam shikharinaam ganaah sherate । ito'pi badavaanalah saha samastasamvartakaih aho vitatam oorjitam bharasaham sindhorvapuh ॥ 1.77 ॥
trishnaam chhindhi bhaja kshamaam jahi madam paape ratim maa krithaah satyam broohyanuyaahi saadhupadaveem sevasva vidvajjanam । maanyaanmaanaya vidvisho'pyanunaya prakhyaapaya prashrayam keertim paalaya duhkhite kuru dayaam etatsataam cheshtitam ॥ 1.78 ॥
manasi vachasi kaaye punyapeeyooshapoornaas tribhuvanam upakaarashrenibhih preenayantah । paragunaparamaanoonparvateekritya nityam nijahridi vikasantah santa santah kiyantah ॥ 1.79 ॥
kim tena hemagirinaa rajataadrinaa vaa yatraashritaashcha taravastaravasta eva । manyaamahe malayam eva yadaashrayena kankolanimbakatujaa api chandanaah syuh ॥ 1.80 ॥
ratnairmahaarhaistutushurna devaa na bhejire bheemavishena bheetim । sudhaam vinaa na parayurviraamam na nishchitaarthaadviramanti dheeraah ॥ 1.81 ॥
kvachitprithveeshayyah kvachidapi cha parankashayanah kvachichchaakaahaarah kvachidapi cha shaalyodanaruchih । kvachitkanthaadhaaree kvachidapi cha divyaambaradharo manasvee kaaryaarthee na ganayati duhkham na cha sukham ॥ 1.82 ॥
aishvaryasya vibhooshanam sujanataa shauryasya vaaksamyamo jnaanasyopashamah shrutasya vinayo vittasya paatre vyayah । akrodhastapasah kshamaa prabhaviturdharmasya nirvaajataa sarveshaam api sarvakaaranam idam sheelam param bhooshanam ॥ 1.83 ॥
nindantu neetinipunaa yadi vaa stuvantu lakshmeeh samaavishatu gachchhatu vaa yatheshtham । adyaiva vaa maranam astu yugaantare vaa nyaayyaatpathah pravichalanti padam na dheeraah ॥ 1.84 ॥
bhagnaashasya karandapinditatanormlaanendriyasya kshudhaa kritvaakhurvivaram svayam nipatito naktam mukhe bhoginah । triptastatpishitena satvaram asau tenaiva yaatah yathaa lokaah pashyata daivam eva hi nrinaam vriddhau kshaye kaaranam ॥ 1.85 ॥
aalasyam hi manushyaanaam shareerastho mahaanripuh । naastyudyamasamo bandhuh kurvaano naavaseedati ॥ 1.86 ॥
chhinno'pi rohati tarksheeno'pyupacheeyate punashchandrah । iti vimrishantah santah santapyante na duhkheshu ॥ 1.87 ॥
netaa yasya brihaspatih praharanam vajram suraah sainikaah svargo durgam anugrahah kila harerairaavato vaaranah । ityaishvaryabalaanvito'pi balabhidbhagnah paraih sangare tadvyaktam nanu daivam eva sharanam dhigdhigvrithaa paurusham ॥ 1.88 ॥
karmaayattam phalam pumsaam buddhih karmaanusaarinee । tathaapi sudhiyaa bhaavyam suvichaaryaiva kurvataa ॥ 1.89 ॥
khalvaato divaseshvarasya kiranaih santaadito mastake vaanchandesham anaatapam vidhivashaattaalasya moolam gatah । tatraapyasya mahaaphalena patataa bhagnam sashabdam shirah praayo gachchhati yatra bhaagyarahitastatraiva yaantyaapadah ॥ 1.90 ॥
ravinishaakarayorgrahapeedanam gajabhujangamayorapi bandhanam । matimataam cha vilokya daridrataam vidhiraho balavaaniti me matih ॥ 1.91 ॥
srijati taavadasheshagunakaram purusharatnam alankaranam bhuvah । tadapi tatkshanabhangi karoti chedahaha kashtam apanditataa vidheh ॥ 1.92 ॥
patram naiva yadaa kareeravitape dosho vasantasya kim nolooko'pyavalokate yadi divaa sooryasya kim dooshanam । dhaaraa naiva patanti chaatakamukhe meghasya kim dooshanam yatpoorvam vidhinaa lalaatalikhitam tanmaarjitum kah kshamah ॥ 1.93 ॥
namasyaamo devaannanu hatavidheste'pi vashagaa vidhirvandyah so'pi pratiniyatakarmaikaphaladah । phalam karmaayattam yadi kim amaraih kim cha vidhinaa namastatkarmabhyo vidhirapi na yebhyah prabhavati ॥ 1.94 ॥
brahmaa yena kulaalavanniyamito brahmaadabhaandodare vishnuryena dashaavataaragahane kshipto mahaasankate । rudro yena kapaalapaaniputake bhikshaatanam kaaritah sooryo bhraamyati nityam eva gagane tasmai namah karmane ॥ 1.95 ॥
naivaakritih phalati naivaa kulam na sheelam vidyaapi naiva na cha yatnakritaapi sevaa । bhaagyaani poorvatapasaa khalu sanchitaani kaale phalanti purushasya yathaiva vrikshaah ॥ 1.96 ॥
vane rane shatrujalaagnimadhye mahaarnave parvatamastake vaa । suptam pramattam vishamasthitam vaa rakshanti punyaani puraakritaani ॥ 1.97 ॥
yaa saadhoomshcha khalaankaroti vidusho moorkhaanhitaandveshinah pratyaksham kurute pareeksham amritam haalaahalam tatkshanaat । taam aaraadhaya satkriyaam bhagavateem bhoktum phalam vaanchhitam he saadho vyasanairguneshu vipuleshvaasthaam vrithaa maa krithaah ॥ 1.98 ॥
gunavadagunavadvaa kurvataa kaaryajaatam parinatiravadhaaryaa yatnatah panditena । atirabhasakritaanaam karmanaam aavipatter bhavati hridayadaahee shalyatulyo vipaakah ॥ 1.99 ॥
sthaalyaam vaidooryamayyaam pachati tilakanaamshchandanairindhanaughaih sauvarnairlaangalaagrairvilikhati vasudhaam arkamoolasya hetoh । kritvaa karpoorakhandaanvrittim iha kurute kodravaanaam samantaat praapyemaam karmbhoomim na charati manujo yastopa mandabhaagyah ॥ 1.100 ॥
majjatvambhasi yaatu merushikharam shatrum jayatvaahave vaanijyam krishisevane cha sakalaa vidyaah kalaah shikshataam । aakaasham vipulam prayaatu khagavatkritvaa prayatnam param naabhaavyam bhavateeha karmavashato bhaavyasya naashah kutah ॥ 1.101 ॥
bheemam vanam bhavati tasya puram pradhaanam sarvo janah svajanataam upayaati tasya । kritsnaa cha bhoorbhavati sannidhiratnapoornaa yasyaasti poorvasukritam vipulam narasya ॥ 1.102 ॥
ko laabho gunisangamah kim asukham praajnetaraih sangatih kaa haanih samayachyutirnipunataa kaa dharmatattve ratih । kah shooro vijitendriyah priyatamaa kaa'nuvrataa kim dhanam vidyaa kim sukham apravaasagamanam raajyam kim aajnaaphalam ॥ 1.103 ॥
apriyavachanadaridraih priyavachanadhanaadhyaih svadaaraparitushtaih । paraparivaadanivrittaih kvachitkvachinmanditaa vasudhaa ॥ 1.104 ॥
kadarthitasyaapi hi dhairyavritter na shakyate dhairyagunah pramaarshtum । adhomukhasyaapi kritasya vahner naadhah shikhaa yaati kadaachideva ॥ 1.105 ॥
kaantaakataakshavishikhaa na lunanti yasya chittam na nirdahati kripakrishaanutaapah । karshanti bhoorivishayaashcha na lobhapaashair lokatrayam jayati kritsnam idam sa dheerah ॥ 1.106 ॥
ekenaapi hi shoorena paadaakraantam maheetalam । kriyate bhaaskarenaiva sphaarasphuritatejasaa ॥ 1.107 ॥
vahnistasya jalaayate jalanidhih kulyaayate tatkshanaan meruh svalpashilaayate mrigapatih sadyah kurangaayate । vyaalo maalyagunaayate visharasah peeyooshavarshaayate yasyaange'khilalokavallabhatamam sheelam samunmeelati ॥ 1.108 ॥
lajjaagunaughajananeem jananeem iva svaam atyantashuddhahridayaam anuvartamaanaam । tejasvinah sukham asoonapi santyajanati satyavratavyasanino na punah pratijnaam ॥ 1.109 ॥
भर्तृहरेः शतक त्रिशति - नीति शतकम् के बारे में
The Niti Shatakam, "a hundred verses on conduct", is the first of Bhartrihari's three Shatakas. In sharp, memorable verses it speaks of the wise and the foolish, learning, courage, friendship, wealth and fate, and the conduct of good people. It opens with a salutation to the peaceful light of pure consciousness, and its second verse laments that the learned are eaten up by envy, the powerful spoiled by pride and the rest dulled by ignorance, so good sayings wither unheard.
रचयिता: Bhartrihari
कब पढ़ें: For reading and reflection, at any time, and in schools.
क्या आप जानते हैं?
- Many of its verses are quoted as proverbs, such as the one that calls learning a person's greatest beauty and hidden treasure.
- Its last verse says that the noble give up life itself rather than break a promise.
- Tradition holds Bhartrihari to be a king of Ujjain who later renounced the world.
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
What does "Niti Shatakam" mean?
"A hundred verses on conduct" or right living.
Who wrote it?
Bhartrihari, traditionally a king of Ujjain.
What are the three Shatakas?
Niti (conduct), Shringara (love) and Vairagya (dispassion).
उपासना और अध्ययन के लिए प्रस्तुत, भविष्यवाणी के रूप में नहीं। गैर-व्यावसायिक।