MuhurtaNow

कठोपनिषद् - अध्याय 2, वल्ली 3

Vedic · पारंपरिक भक्ति पाठ

adhyaaya 2 vallee 3

oordhvamoolo-'vaakshaakha esho-'shvattha-ssanaatanah। tadeva shukra-ntad brahma tadevaamritamuchyate। tasmimllokaa-shshritaa-ssarve tadu naatyeti kashchana। etadvai tat ॥1॥

yadida-nki-ncha jagatsarva-mpraana ejati nissritam। mahad bhayam vajramudyatam ya etadviduramritaaste bhavanti ॥2॥

bhayaadasyaagnistapati bhayaattapati sooryah। bhayaadindrashcha vaayushcha mrityurdhaavati panchamah ॥3॥

iha chedashakadboddhu-mpraak shareerasya visrasah। tata-ssargeshu lokeshu shareeratvaaya kalpate ॥4॥

yathaa-''darshe tathaa-''tmani yathaa svapne tathaa pitriloke। yathaa-'psu pareeva dadrishe tathaa gandharvaloke chhaayaatapayoriva brahmaloke ॥5॥

indriyaanaa-mprithagbhaavamudayaastamayau cha yat। prithagutpadyamaanaanaa-mmatvaa dheero na shochati ॥6॥

indriyebhyah para-mmano manasa-ssattvamuttamam। sattvaadadhi mahaanaatmaa mahato-'vyaktamuttamam ॥7॥

avyaktaattu parah purusho vyaapako-'linga eva cha। ya-njnaatvaa muchyate janturamritatva-ncha gachchhati ॥8॥

na sandrishe tishthati roopamasya na chakshushaa pashyati kashchanainam। hridaa maneeshaa manasaa-'bhiklripto ya etadviduramritaaste bhavanti ॥9॥

yadaa panchaavatishthante jnaanaani manasaa saha। buddhishcha na vicheshtate taamaahuh paramaa-ngatim ॥10॥

taam yogamiti manyante sthiraamindriyadhaaranaam। apramattastadaa bhavati yogo hi prabhavaapyayau ॥11॥

naiva vaachaa na manasaa praaptum shakyo na chakshushaa। asteeti bruvato-'nyatra katha-ntadupalabhyate ॥12॥

asteetyevopalabdhavyastattvabhaavena chobhayoh। asteetyevopalabdhasya tattvabhaavah praseedati ॥13॥

yadaa sarve pramuchyante kaamaa ye-'sya hridi shritaah। atha martyo-'mrito bhavatyatra brahma samashnute ॥14॥

yathaa sarve prabhidyante hridayasyeha granthayah। atha martyo-'mrito bhavatyetaavaddhyanushaasanam ॥15॥

shata-nchaikaa cha hridayasya naadyastaasaa-mmoordhaanamabhinissritaikaa। tayordhvamaayannamritatvameti vishvannanyaa utkramane bhavanti ॥16॥

angushthamaatrah purusho-'ntaraatmaa sadaa janaanaam hridaye sannivishtah। tam svaachchhareeraatpravrihenmunjaadivesheekaa-ndhairyena। tam vidyaachchhukramamrita-ntam vidyaachchhukramamritamiti ॥17॥

mrityuproktaa-nnachiketo-'tha labdhvaa vidyaametaam yogavidhi-ncha kritsnam। brahmapraapto virajo-'bhoodvimrityu ranyo-'pyevam yo vidadhyaatmameva ॥18॥

कठोपनिषद् - अध्याय 2, वल्ली 3 के बारे में

This is the last section of the Katha Upanishad (chapter 2, valli 3), where Yama completes his teaching to Nachiketa. It opens with the eternal ashvattha tree, roots above and branches below, which is Brahman, the immortal; from fear of it fire burns, the sun shines and wind blows. It defines yoga as the firm holding of the senses, when the five senses and the mind are still and the intellect does not waver, and says that when all the desires of the heart fall away, the mortal becomes immortal. It ends: Nachiketa, having received this knowledge, attained Brahman.

स्रोत: Krishna Yajurveda, Katha Upanishad 2.3

कब पढ़ें: In Upanishad study and Vedic chanting.

क्या आप जानते हैं?

  • Its image of the inverted ashvattha tree is taken up again in chapter 15 of the Bhagavad Gita.
  • Verse 11 gives one of the earliest definitions of yoga: "the firm control of the senses".

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

Who teaches Nachiketa?

Yama, the god of death.

What is the ashvattha tree?

The eternal tree of the world, roots above, branches below.

How does the Upanishad end?

With Nachiketa attaining Brahman.

उपासना और अध्ययन के लिए प्रस्तुत, भविष्यवाणी के रूप में नहीं। गैर-व्यावसायिक।