पतंजलि योग सूत्राणि - 3 (विभूति पादः)
Patanjali Yoga Sutras · पारंपरिक भक्ति पाठ
shreepaatanjalayogadarshanam ।
atha vibhootipaadah ।
deshabandhashchittasya dhaaranaa ॥1॥
tatra pratyayaikataanataa dhyaanam ॥2॥
tadevaarthamaatranirbhaasam svaroopashoonyamiva samaadhih ॥3॥
trayamekatra samyamah ॥4॥
tajjayaat prajnaalokah ॥5॥
tasya bhoomishu viniyogah ॥6॥
trayamantarangam poorvebhyah ॥7॥
tadapi bahirangam nirbeejasya ॥8॥
vyutthaananirodhasamskaarayorabhibhavapraadurbhaavau nirodhakshanachittaanvayo nirodhaparinaamah ॥9॥
tasya prashaantavaahitaa samskaaraat ॥10॥
sarvaarthataikaagraatayoh kshayodayau chittasya samaadhiparinaamah ॥11॥
tatah punah shaantoditau tulyapratyayau chittasyaikaagrataa parinaamah ॥12॥
etena bhootendriyeshu dharmalakshanaavasthaaparinaamaa vyaakhyaataah ॥13॥
shaantoditaavyapadeshyadharmaanupaatee dharmee ॥14॥
kramaanyatvam parinaamaanyatve hetuh ॥15॥
parinaamatrayasamyamaadateetaanaagatajnaanam ॥16॥
shabdaarthapratyayaanaamitaretaraadhyaasaat sankarastatpravibhaagasamyamaat sarvabhootarutajnaanam ॥17॥
samskaarasaakshaatkaranaat poorvajaatijnaanam ॥18॥
pratyayasya parachittajnaanam ॥19॥
na cha tat saalambanam tasyaavishayeebhootatvaat ॥20॥
kaayaroopasamyamaat tadgraahyashaktistambhe chakshuh prakaashaasamprayoge'ntardhaanam ॥21॥
sopakramam nirupakramam cha karma tatsamyamaadaparaantajnaanamarishtebhyo vaa ॥22॥
maitryaadishu balaani ॥23॥
baleshu hastibalaadeenee ॥24॥
pravrittyaalokanyaasaat sookshmavyavahitaviprakrishtajnaanam ॥25॥
bhuvanajnaanam soorye samyamaat ॥26॥
chandre taaraavyoohajnaanam ॥27॥
dhruve tadgatijnaanam ॥28॥
naabhichakre kaayavyoohajnaanam ॥29॥
kanthakoope kshutpipaasaanivrittih ॥30॥
koormanaadyaam sthairyam ॥31॥
moordhajyotishi siddhadarshanam ॥32॥
praatibhaadvaa sarvam ॥33॥
hridaye chittasamvit ॥34॥
sattvapurushayoratyantaasankeernayoh pratyayaavishesho bhogah paraarthatvaat svaarthasamyamaat purushajnaanam ॥35॥
tatah praatibhashraavanavedanaadarshaasvaadavaartaa jaayante ॥36॥
te samaadhaavupasargaavyutthaane siddhayah ॥37॥
bandhakaaranashaithilyaat prachaarasamvedanaachcha chittasya parashareeraaveshah ॥38॥
udaanajayaajjalapankakantakaadishvasanga utkraantishcha ॥39॥
samaanajayaajjvalanam ॥40॥
shrotraakaashayoh sambandhasamyamaat divyam shrotram ॥41॥
kaayaakaashayoh sambandhasamyamaat laghutoolasamaapatteshcha aakaashagamanam ॥42॥
bahirakalpitaa vrittirmahaavidehaa tatah prakaashaavaranakshayah ॥43॥
sthoolasvaroopasookshmaanvayaarthavattvasamyamaat bhootajayah ॥44॥
tato'nimaadipraadurbhaavah kaayasampat taddharmaanabhighaatashcha ॥45॥
roopalaavanyabalavajrasamhananatvaani kaayasampat ॥46॥
grahanasvaroopaasmitaanvayaarthavattvasamyamaadindriyajayah ॥47॥
tato manojavitvam vikaranabhaavah pradhaanajayashcha ॥48॥
sattvapurushaanyataakhyaatimaatrasya sarvabhaavaadhishthaatritvam sarvajnaatritvancha ॥49॥
tadvairaagyaadapi doshabeejakshaye kaivalyam ॥50॥
sthaanyupanimantrane sangasmayaakaranam punaranishtaprasangaat ॥51॥
kshanatatkramayoh samyamaadvivekajam jnaanam ॥52॥
jaatilakshanadeshairanyataanavachchedaat tulyayostatah pratipattih ॥53॥
taarakam sarvavishayam sarvathaavishayamakramam cheti vivekajam jnaanam ॥54॥
sattvapurushayoh shuddhisaamye kaivalyam ॥55॥
iti shreepaatanjalayogadarshane vibhootipaado naama triteeyah paadah ।
पतंजलि योग सूत्राणि - 3 (विभूति पादः) के बारे में
The Vibhuti Pada is the third chapter of Patanjali's Yoga Sutras. It completes the eight limbs with dharana (concentration), dhyana (meditation) and samadhi (absorption), and calls the three together samyama. It then describes the vibhutis, the special powers said to arise from samyama on different objects, such as knowledge of past and future, of other minds and of the subtle body, and warns that these powers are obstacles to samadhi, though they seem like attainments to the outward mind; only by giving up attachment even to them does one reach kaivalya.
रचयिता: Sage Patanjali
कब पढ़ें: In yoga study, teacher training and philosophy classes.
क्या आप जानते हैं?
- Sutra 3.4, "trayam ekatra samyamah", defines samyama as dharana, dhyana and samadhi practised together.
- Sutra 3.37 says the powers are obstacles to samadhi, a key warning of the Yoga Sutras.
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
What is samyama?
Dharana, dhyana and samadhi practised together.
What are vibhutis?
Special powers said to arise from samyama.
What does Patanjali say about these powers?
That they are obstacles to samadhi.
उपासना और अध्ययन के लिए प्रस्तुत, भविष्यवाणी के रूप में नहीं। गैर-व्यावसायिक।