MuhurtaNow

श्री हयग्रीव स्तोत्रम्

Nitya Parayana · पारंपरिक भक्ति पाठ

ജ്ഞാനാനംദമയം ദേവം നിര്മലസ്ഫടികാകൃതിം ആധാരം സർവവിദ്യാനാം ഹയഗ്രീവമുപാസ്മഹേ ॥1॥

സ്വതസ്സിദ്ധം ശുദ്ധസ്ഫടികമണിഭൂ ഭൃത്പ്രതിഭടം സുധാസധ്രീചീഭിര്ദ്യുതിഭിരവദാതത്രിഭുവനം അനംതൈസ്ത്രയ്യംതൈരനുവിഹിത ഹേഷാഹലഹലം ഹതാശേഷാവദ്യം ഹയവദനമീഡേമഹിമഹഃ ॥2॥

സമാഹാരസ്സാമ്നാം പ്രതിപദമൃചാം ധാമ യജുഷാം ലയഃ പ്രത്യൂഹാനാം ലഹരിവിതതിര്ബോധജലധേഃ കഥാദര്പക്ഷുഭ്യത്കഥകകുലകോലാഹലഭവം ഹരത്വംതര്ധ്വാംതം ഹയവദനഹേഷാഹലഹലഃ ॥3॥

പ്രാചീ സംധ്യാ കാചിദംതര്നിശായാഃ പ്രജ്ഞാദൃഷ്ടേ രംജനശ്രീരപൂർവാ വക്ത്രീ വേദാന് ഭാതു മേ വാജിവക്ത്രാ വാഗീശാഖ്യാ വാസുദേവസ്യ മൂര്തിഃ ॥4॥

വിശുദ്ധവിജ്ഞാനഘനസ്വരൂപം വിജ്ഞാനവിശ്രാണനബദ്ധദീക്ഷം ദയാനിധിം ദേഹഭൃതാം ശരണ്യം ദേവം ഹയഗ്രീവമഹം പ്രപദ്യേ ॥5॥

അപൌരുഷേയൈരപി വാക്പ്രപംചൈഃ അദ്യാപി തേ ഭൂതിമദൃഷ്ടപാരാം സ്തുവന്നഹം മുഗ്ധ ഇതി ത്വയൈവ കാരുണ്യതോ നാഥ കടാക്ഷണീയഃ ॥6॥

ദാക്ഷിണ്യരമ്യാ ഗിരിശസ്യ മൂര്തിഃ- ദേവീ സരോജാസനധര്മപത്നീ വ്യാസാദയോഽപി വ്യപദേശ്യവാചഃ സ്ഫുരംതി സർവേ തവ ശക്തിലേശൈഃ ॥7॥

മംദോഽഭവിഷ്യന്നിയതം വിരിംചഃ വാചാം നിധേർവാംഛിതഭാഗധേയഃ ദൈത്യാപനീതാന് ദയയൈന ഭൂയോഽപി അധ്യാപയിഷ്യോ നിഗമാന്നചേത്ത്വമ് ॥8॥

വിതര്കഡോലാം വ്യവധൂയ സത്ത്വേ ബൃഹസ്പതിം വര്തയസേ യതസ്ത്വം തേനൈവ ദേവ ത്രിദേശേശ്വരാണാ അസ്പൃഷ്ടഡോലായിതമാധിരാജ്യമ് ॥9॥

അഗ്നൌ സമിദ്ധാര്ചിഷി സപ്തതംതോഃ ആതസ്ഥിവാന്മംത്രമയം ശരീരം അഖംഡസാരൈര്ഹവിഷാം പ്രദാനൈഃ ആപ്യായനം വ്യോമസദാം വിധത്സേ ॥10॥

യന്മൂല മീദൃക്പ്രതിഭാതത്ത്വം യാ മൂലമാമ്നായമഹാദ്രുമാണാം തത്ത്വേന ജാനംതി വിശുദ്ധസത്ത്വാഃ ത്വാമക്ഷരാമക്ഷരമാതൃകാം ത്വാമ് ॥11॥

അവ്യാകൃതാദ്വ്യാകൃതവാനസി ത്വം നാമാനി രൂപാണി ച യാനി പൂർവം ശംസംതി തേഷാം ചരമാം പ്രതിഷ്ഠാം വാഗീശ്വര ത്വാം ത്വദുപജ്ഞവാചഃ ॥12॥

മുഗ്ധേംദുനിഷ്യംദവിലോഭനീയാം മൂര്തിം തവാനംദസുധാപ്രസൂതിം വിപശ്ചിതശ്ചേതസി ഭാവയംതേ വേലാമുദാരാമിവ ദുഗ്ധ സിംധോഃ ॥13॥

മനോഗതം പശ്യതി യസ്സദാ ത്വാം മനീഷിണാം മാനസരാജഹംസം സ്വയംപുരോഭാവവിവാദഭാജഃ കിംകുർവതേ തസ്യ ഗിരോ യഥാര്ഹമ് ॥14॥

അപി ക്ഷണാര്ധം കലയംതി യേ ത്വാം ആപ്ലാവയംതം വിശദൈര്മയൂഖൈഃ വാചാം പ്രവാഹൈരനിവാരിതൈസ്തേ മംദാകിനീം മംദയിതും ക്ഷമംതേ ॥15॥

സ്വാമിന്ഭവദ്ദ്യാനസുധാഭിഷേകാത് വഹംതി ധന്യാഃ പുലകാനുബംദം അലക്ഷിതേ ക്വാപി നിരൂഢ മൂലം അംഗ്വേഷ്വി വാനംദഥുമംകുരംതമ് ॥16॥

സ്വാമിന്പ്രതീചാ ഹൃദയേന ധന്യാഃ ത്വദ്ധ്യാനചംദ്രോദയവര്ധമാനം അമാംതമാനംദപയോധിമംതഃ പയോഭി രക്ഷ്ണാം പരിവാഹയംതി ॥17॥

സ്വൈരാനുഭാവാസ് ത്വദധീനഭാവാഃ സമൃദ്ധവീര്യാസ്ത്വദനുഗ്രഹേണ വിപശ്ചിതോനാഥ തരംതി മായാം വൈഹാരികീം മോഹനപിംഛികാം തേ ॥18॥

പ്രാങ്നിര്മിതാനാം തപസാം വിപാകാഃ പ്രത്യഗ്രനിശ്ശ്രേയസസംപദോ മേ സമേധിഷീരം സ്തവ പാദപദ്മേ സംകല്പചിംതാമണയഃ പ്രണാമാഃ ॥19॥

വിലുപ്തമൂര്ധന്യലിപിക്രമാണാ സുരേംദ്രചൂഡാപദലാലിതാനാം ത്വദംഘ്രി രാജീവരജഃകണാനാം ഭൂയാന്പ്രസാദോ മയി നാഥ ഭൂയാത് ॥20॥

പരിസ്ഫുരന്നൂപുരചിത്രഭാനു – പ്രകാശനിര്ധൂതതമോനുഷംഗാ പദദ്വയീം തേ പരിചിന്മഹേഽംതഃ പ്രബോധരാജീവവിഭാതസംധ്യാമ് ॥21॥

ത്വത്കിംകരാലംകരണോചിതാനാം ത്വയൈവ കല്പാംതരപാലിതാനാം മംജുപ്രണാദം മണിനൂപുരം തേ മംജൂഷികാം വേദഗിരാം പ്രതീമഃ ॥22॥

സംചിംതയാമി പ്രതിഭാദശാസ്ഥാന് സംധുക്ഷയംതം സമയപ്രദീപാന് വിജ്ഞാനകല്പദ്രുമപല്ലവാഭം വ്യാഖ്യാനമുദ്രാമധുരം കരം തേ ॥23॥

ചിത്തേ കരോമി സ്ഫുരിതാക്ഷമാലം സവ്യേതരം നാഥ കരം ത്വദീയം ജ്ഞാനാമൃതോദംചനലംപടാനാം ലീലാഘടീയംത്രമിവാഽഽശ്രിതാനാമ് ॥24॥

പ്രബോധസിംധോരരുണൈഃ പ്രകാശൈഃ പ്രവാളസംഘാതമിവോദ്വഹംതം വിഭാവയേ ദേവ സ പുസ്തകം തേ വാമം കരം ദക്ഷിണമാശ്രിതാനാമ് ॥25॥

തമാം സിഭിത്ത്വാവിശദൈര്മയൂഖൈഃ സംപ്രീണയംതം വിദുഷശ്ചകോരാന് നിശാമയേ ത്വാം നവപുംഡരീകേ ശരദ്ഘനേചംദ്രമിവ സ്ഫുരംതമ് ॥26॥

ദിശംതു മേ ദേവ സദാ ത്വദീയാഃ ദയാതരംഗാനുചരാഃ കടാക്ഷാഃ ശ്രോത്രേഷു പുംസാമമൃതംക്ഷരംതീം സരസ്വതീം സംശ്രിതകാമധേനുമ് ॥27॥

വിശേഷവിത്പാരിഷദേഷു നാഥ വിദഗ്ധഗോഷ്ഠീ സമരാംഗണേഷു ജിഗീഷതോ മേ കവിതാര്കികേംദ്രാന് ജിഹ്വാഗ്രസിംഹാസനമഭ്യുപേയാഃ ॥28॥

ത്വാം ചിംതയന് ത്വന്മയതാം പ്രപന്നഃ ത്വാമുദ്ഗൃണന് ശബ്ദമയേന ധാമ്നാ സ്വാമിന്സമാജേഷു സമേധിഷീയ സ്വച്ഛംദവാദാഹവബദ്ധശൂരഃ ॥29॥

നാനാവിധാനാമഗതിഃ കലാനാം ന ചാപി തീര്ഥേഷു കൃതാവതാരഃ ധ്രുവം തവാഽനാധ പരിഗ്രഹായാഃ നവ നവം പാത്രമഹം ദയായാഃ ॥30॥

അകംപനീയാന്യപനീതിഭേദൈഃ അലംകൃഷീരന് ഹൃദയം മദീയമ് ശംകാ കളംകാ പഗമോജ്ജ്വലാനി തത്ത്വാനി സമ്യംചി തവ പ്രസാദാത് ॥31॥

വ്യാഖ്യാമുദ്രാം കരസരസിജൈഃ പുസ്തകം ശംഖചക്രേ ഭിഭ്രദ്ഭിന്ന സ്ഫടികരുചിരേ പുംഡരീകേ നിഷണ്ണഃ । അമ്ലാനശ്രീരമൃതവിശദൈരംശുഭിഃ പ്ലാവയന്മാം ആവിര്ഭൂയാദനഘമഹിമാമാനസേ വാഗധീശഃ ॥32॥

വാഗര്ഥസിദ്ധിഹേതോഃപഠത ഹയഗ്രീവസംസ്തുതിം ഭക്ത്യാ കവിതാര്കികകേസരിണാ വേംകടനാഥേന വിരചിതാമേതാമ് ॥33॥

श्री हयग्रीव स्तोत्रम् के बारे में

The Hayagriva Stotram is Vedanta Desika's hymn of 33 verses to Lord Hayagriva, the horse-headed form of Vishnu and the god of learning. It opens "Jnanananda mayam devam": we worship Hayagriva, made of knowledge and bliss, pure as crystal, the support of all learning. The verses ask him to dwell on the poet's tongue and bless him with wisdom and speech.

रचयिता: Vedanta Desika (1268 to 1369), as its closing verse states

कब पढ़ें: Before study and exams, on Thursdays, on Hayagriva Jayanti (Shravana Purnima), and at Vidyarambha.

क्या आप जानते हैं?

  • Its closing verse names its author by his title "Kavitarkika Kesari", the lion among poets and logicians, which was Vedanta Desika's.
  • In the legend, Hayagriva recovered the Vedas stolen by the demons Madhu and Kaitabha.
  • The first verse, "Jnanananda mayam devam", is a morning prayer for students in many South Indian homes.

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

Who is Hayagriva?

The horse-headed form of Vishnu, worshipped as the god of knowledge.

Who wrote the Hayagriva Stotram?

Vedanta Desika, the 13th to 14th century teacher of the Sri Vaishnava tradition.

When is it recited?

Before study and exams, on Thursdays and on Hayagriva Jayanti.

उपासना और अध्ययन के लिए प्रस्तुत, भविष्यवाणी के रूप में नहीं। गैर-व्यावसायिक।