MuhurtaNow

तत्त्वबोध (आदि शंकराचार्य)

Shiva · पारंपरिक भक्ति पाठ

ధ్యానం వాసుదేవేంద్రయోగీంద్రం నత్వా జ్ఞానప్రదం గురుమ్ । ముముక్షూణాం హితార్థాయ తత్త్వబోధోభిధీయతే ॥

సాధనచతుష్టయసంపన్నాధికారిణాం మోక్షసాధనభూతం తత్త్వవివేకప్రకారం వక్ష్యామః ।

సాధనచతుష్టయం సాధనచతుష్టయం కిం ? నిత్యానిత్యవస్తువివేకః । ఇహాముత్రార్థఫలభోగవిరాగః । శమాదిషట్కసంపత్తిః । ముముక్షుత్వం చేతి ।

నిత్యానిత్యవస్తువివేకః నిత్యానిత్యవస్తువివేకః కః ? నిత్యవస్త్వేకం బ్రహ్మ తద్వ్యతిరిక్తం సర్వమనిత్యమ్ । అయమేవ నిత్యానిత్యవస్తువివేకః ।

విరాగః విరాగః కః ? ఇహస్వర్గభోగేషు ఇచ్ఛారాహిత్యమ్ ।

శమాదిసాధనసంపత్తిః శమాదిసాధనసంపత్తిః కా ? శమో దమ ఉపరమస్తితిక్షా శ్రద్ధా సమాధానం చ ఇతి ।శమః కః ? మనోనిగ్రహః । దమః కః ? చక్షురాదిబాహ్యేంద్రియనిగ్రహః । ఉపరమః కః ? స్వధర్మానుష్ఠానమేవ । తితిక్షా కా ? శీతోష్ణసుఖదుఃఖాదిసహిష్ణుత్వమ్ । శ్రద్ధా కీదృశీ ? గురువేదాంతవాక్యాదిషు విశ్వాసః శ్రద్ధా । సమాధానం కిం ? చిత్తైకాగ్రతా ।

ముముక్షుత్వం ముముక్షుత్వం కిం ? మోక్షో మే భూయాద్ ఇతి ఇచ్ఛా । ఏతత్ సాధనచతుష్టయమ్ । తతస్తత్త్వవివేకస్యాధికారిణో భవంతి ।

తత్త్వవివేకః తత్త్వవివేకః కః ? ఆత్మా సత్యం తదన్యత్ సర్వం మిథ్యేతి ।ఆత్మా కః ? స్థూలసూక్ష్మకారణశరీరాద్వ్యతిరిక్తః పంచకోశాతీతః సన్ అవస్థాత్రయసాక్షీ సచ్చిదానందస్వరూపః సన్ యస్తిష్ఠతి స ఆత్మా ।

శరీరత్రయం (స్థూలశరీరం) స్థూలశరీరం కిం ? పంచీకృతపంచమహాభూతైః కృతం సత్కర్మజన్యం సుఖదుఃఖాదిభోగాయతనం శరీరం అస్తి జాయతే వర్ధతే విపరిణమతే అపక్షీయతే వినశ్యతీతి షడ్వికారవదేతత్స్థూలశరీరమ్ ।

శరీరత్రయం (సూక్ష్మశరీరం) సూక్ష్మశరీరం కిం ? అపంచీకృతపంచమహాభూతైః కృతం సత్కర్మజన్యం సుఖదుఃఖాదిభోగసాధనం పంచజ్ఞానేంద్రియాణి పంచకర్మేంద్రియాణి పంచప్రాణాదయః మనశ్చైకం బుద్ధిశ్చైకా ఏవం సప్తదశాకలాభిః సహ యత్తిష్ఠతి తత్సూక్ష్మశరీరమ్ ।

జ్ఞానేంద్రియాణి శ్రోత్రం త్వక్ చక్షుః రసనా ఘ్రాణం ఇతి పంచ జ్ఞానేంద్రియాణి । శ్రోత్రస్య దిగ్దేవతా । త్వచో వాయుః । చక్షుషః సూర్యః । రసనాయా వరుణః । ఘ్రాణస్య అశ్వినౌ । ఇతి జ్ఞానేంద్రియదేవతాః । శ్రోత్రస్య విషయః శబ్దగ్రహణమ్ । త్వచో విషయః స్పర్శగ్రహణమ్ । చక్షుషో విషయః రూపగ్రహణమ్ । రసనాయా విషయః రసగ్రహణమ్ । ఘ్రాణస్య విషయః గంధగ్రహణం ఇతి ।

పంచకర్మేంద్రియాణి వాక్పాణిపాదపాయూపస్థానీతి పంచకర్మేంద్రియాణి । వాచో దేవతా వహ్నిః । హస్తయోరింద్రః । పాదయోర్విష్ణుః । పాయోర్మృత్యుః । ఉపస్థస్య ప్రజాపతిః । ఇతి కర్మేంద్రియదేవతాః । వాచో విషయః భాషణమ్ । పాణ్యోర్విషయః వస్తుగ్రహణమ్ । పాదయోర్విషయః గమనమ్ । పాయోర్విషయః మలత్యాగః । ఉపస్థస్య విషయః ఆనంద ఇతి ।

కారణశరీరం కారణశరీరం కిం ? అనిర్వాచ్యానాద్యవిద్యారూపం శరీరద్వయస్య కారణమాత్రం సత్స్వరూపాఽజ్ఞానం నిర్వికల్పకరూపం యదస్తి తత్కారణశరీరమ్ ।

అవస్థాత్రయం అవస్థాత్రయం కిం ? జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్త్యవస్థాః ।

జాగ్రదవస్థా జాగ్రదవస్థా కా ? శ్రోత్రాదిజ్ఞానేంద్రియైః శబ్దాదివిషయైశ్చ జ్ఞాయతే ఇతి యత్ సా జాగ్రదావస్థా । స్థూల శరీరాభిమానీ ఆత్మా విశ్వ ఇత్యుచ్యతే ।

స్వప్నావస్థా స్వప్నావస్థా కేతి చేత్ ? జాగ్రదవస్థాయాం యద్దృష్టం యద్ శ్రుతం తజ్జనితవాసనయా నిద్రాసమయే యః ప్రపంచః ప్రతీయతే సా స్వప్నావస్థా । సూక్ష్మశరీరాభిమానీ ఆత్మా తైజస ఇత్యుచ్యతే ।

సుషుప్త్యవస్థా అతః సుషుప్త్యవస్థా కా ? అహం కిమపి న జానామి సుఖేన మయా నిద్రాఽనుభూయత ఇతి సుషుప్త్యవస్థా । కారణశరీరాభిమానీ ఆత్మా ప్రాజ్ఞ ఇత్యుచ్యతే ।

పంచ కోశాః పంచ కోశాః కే ? అన్నమయః ప్రాణమయః మనోమయః విజ్ఞానమయః ఆనందమయశ్చేతి ।

అన్నమయకోశః అన్నమయః కః ? అన్నరసేనైవ భూత్వా అన్నరసేనైవ వృద్ధిం ప్రాప్య అన్నరూపపృథివ్యాం యద్విలీయతే తదన్నమయః కోశః స్థూలశరీరమ్ ।

ప్రాణమయకోశః ప్రాణమయః కః ? ప్రాణాద్యాః పంచవాయవః వాగాదీంద్రియపంచకం ప్రాణమయః కోశః ।

మనోమయకోశః మనోమయః కోశః కః ? మనశ్చ జ్ఞానేంద్రియపంచకం మిలిత్వా యో భవతి స మనోమయః కోశః ।

విజ్ఞానమయకోశః విజ్ఞానమయః కః ? బుద్ధిజ్ఞానేంద్రియపంచకం మిలిత్వా యో భవతి స విజ్ఞానమయః కోశః

ఆనందమయకోశః ఆనందమయః కః ? ఏవమేవ కారణశరీరభూతావిద్యాస్థమలినసత్త్వం ప్రియాదివృత్తిసహితం సత్ ఆనందమయః కోశః । ఏతత్కోశపంచకమ్ ।

పంచకోశాతీత మదీయం శరీరం మదీయాః ప్రాణాః మదీయం మనశ్చ మదీయా బుద్ధిర్మదీయం అజ్ఞానమితి స్వేనైవ జ్ఞాయతే తద్యథా మదీయత్వేన జ్ఞాతం కటకకుండల గృహాదికం స్వస్మాద్భిన్నం తథా పంచకోశాదికం స్వస్మాద్భిన్నం మదీయత్వేన జ్ఞాతమాత్మా న భవతి ॥

ఆత్మన్ ఆత్మా తర్హి కః ? సచ్చిదానందస్వరూపః । సత్కిం ? కాలత్రయేఽపి తిష్ఠతీతి సత్ । చిత్కిం ? జ్ఞానస్వరూపః । ఆనందః కః ? సుఖస్వరూపః । ఏవం సచ్చిదానందస్వరూపం స్వాత్మానం విజానీయాత్ ।

జగత్ అథ చతుర్వింశతితత్త్వోత్పత్తిప్రకారం వక్ష్యామః ।

మాయా బ్రహ్మాశ్రయా సత్త్వరజస్తమోగుణాత్మికా మాయా అస్తి ।

పంచభూతాః తతః ఆకాశః సంభూతః । ఆకాశాద్ వాయుః । వాయోస్తేజః । తేజస ఆపః । అభ్ధయః పృథివీ ।

సత్త్వగుణః ఏతేషాం పంచతత్త్వానాం మధ్యే ఆకాశస్య సాత్వికాంశాత్ శ్రోత్రేంద్రియం సంభూతమ్ । వాయోః సాత్వికాంశాత్ త్వగింద్రియం సంభూతమ్ । అగ్నేః సాత్వికాంశాత్ చక్షురింద్రియం సంభూతమ్ । జలస్య సాత్వికాంశాత్ రసనేంద్రియం సంభూతమ్ । పృథివ్యాః సాత్వికాంశాత్ ఘ్రాణేంద్రియం సంభూతమ్ ।

అంతఃకరణ ఏతేషాం పంచతత్త్వానాం సమష్టిసాత్వికాంశాత్ మనోబుద్ధ్యహంకార చిత్తాంతఃకరణాని సంభూతాని । సంకల్పవికల్పాత్మకం మనః । నిశ్చయాత్మికా బుద్ధిః । అహంకర్తా అహంకారః । చింతనకర్తృ చిత్తమ్ । మనసో దేవతా చంద్రమాః । బుద్ధే బ్రహ్మా । అహంకారస్య రుద్రః । చిత్తస్య వాసుదేవః ।

రజోగుణః ఏతేషాం పంచతత్త్వానాం మధ్యే ఆకాశస్య రాజసాంశాత్ వాగింద్రియం సంభూతమ్ । వాయోః రాజసాంశాత్ పాణీంద్రియం సంభూతమ్ । వన్హేః రాజసాంశాత్ పాదేంద్రియం సంభూతమ్ । జలస్య రాజసాంశాత్ ఉపస్థేంద్రియం సంభూతమ్ । పృథివ్యా రాజసాంశాత్ గుదేంద్రియం సంభూతమ్ । ఏతేషాం సమష్టిరాజసాంశాత్ పంచప్రాణాః సంభూతాః ।

తమోగుణః ఏతేషాం పంచతత్త్వానాం తామసాంశాత్ పంచీకృతపంచతత్త్వాని భవంతి । పంచీకరణం కథం ఇతి చేత్ । ఏతేషాం పంచమహాభూతానాం తామసాంశస్వరూపం ఏకమేకం భూతం ద్విధా విభజ్య ఏకమేకమర్ధం పృథక్ తూష్ణీం వ్యవస్థాప్య అపరమపరమర్ధం చతుర్ధాం విభజ్య స్వార్ధమన్యేషు అర్ధేషు స్వభాగచతుష్టయసంయోజనం కార్యమ్ । తదా పంచీకరణం భవతి । ఏతేభ్యః పంచీకృతపంచమహాభూతేభ్యః స్థూలశరీరం భవతి । ఏవం పిండబ్రహ్మాండయోరైక్యం సంభూతమ్ ।

జీవః, ఈశ్వరః చ స్థూలశరీరాభిమాని జీవనామకం బ్రహ్మప్రతిబింబం భవతి । స ఏవ జీవః ప్రకృత్యా స్వస్మాత్ ఈశ్వరం భిన్నత్వేన జానాతి । అవిద్యోపాధిః సన్ ఆత్మా జీవ ఇత్యుచ్యతే । మాయోపాధిః సన్ ఈశ్వర ఇత్యుచ్యతే । ఏవం ఉపాధిభేదాత్ జీవేశ్వరభేదదృష్టిః యావత్పర్యంతం తిష్ఠతి తావత్పర్యంతం జన్మమరణాదిరూపసంసారో న నివర్తతే । తస్మాత్కారణాన్న జీవేశ్వరయోర్భేదబుద్ధిః స్వీకార్యా ।

తత్ త్వం అసి నను సాహంకారస్య కించిజ్జ్ఞస్య జీవస్య నిరహంకారస్య సర్వజ్ఞస్య ఈశ్వరస్య తత్త్వమసీతి మహావాక్యాత్ కథమభేదబుద్ధిః స్యాదుభయోః విరుద్ధధర్మాక్రాంతత్వాత్ । ఇతి చేన్న । స్థూలసూక్ష్మశరీరాభిమానీ త్వంపదవాచ్యార్థః । ఉపాధివినిర్ముక్తం సమాధిదశాసంపన్నం శుద్ధం చైతన్యం త్వంపదలక్ష్యార్థః । ఏవం సర్వజ్ఞత్వాదివిశిష్ట ఈశ్వరః తత్పదవాచ్యార్థః । ఉపాధిశూన్యం శుద్ధచైతన్యం తత్పదలక్ష్యార్థః । ఏవం చ జీవేశ్వరయో చైతన్యరూపేణాఽభేదే బాధకాభావః ।

జీవన్ముక్తః ఏవం చ వేదాంతవాక్యైః సద్గురూపదేశేన చ సర్వేష్వపి భూతేషు యేషాం బ్రహ్మబుద్ధిరుత్పన్నా తే జీవన్ముక్తాః ఇత్యర్థః ।నను జీవన్ముక్తః కః ? యథా దేహోఽహం పురుషోఽహం బ్రాహ్మణోఽహం శూద్రోఽహమస్మీతి దృఢనిశ్చయస్తథా నాహం బ్రాహ్మణః న శూద్రః న పురుషః కింతు అసంగః సచ్చిదానంద స్వరూపః ప్రకాశరూపః సర్వాంతర్యామీ చిదాకాశరూపోఽస్మీతి దృఢనిశ్చయ రూపోఽపరోక్షజ్ఞానవాన్ జీవన్ముక్తః ॥బ్రహ్మైవాహమస్మీత్యపరోక్షజ్ఞానేన నిఖిలకర్మబంధవినిర్ముక్తః స్యాత్ ।

కర్మాణి కర్మాణి కతివిధాని సంతీతి చేత్ ఆగామిసంచితప్రారబ్ధభేదేన త్రివిధాని సంతి ।

ఆగామి కర్మ జ్ఞానోత్పత్త్యనంతరం జ్ఞానిదేహకృతం పుణ్యపాపరూపం కర్మ యదస్తి తదాగామీత్యభిధీయతే ।

సంచిత కర్మ సంచితం కర్మ కిం ? అనంతకోటిజన్మనాం బీజభూతం సత్ యత్కర్మజాతం పూర్వార్జితం తిష్ఠతి తత్ సంచితం జ్ఞేయమ్ ।

ప్రారబ్ధ కర్మ ప్రారబ్ధం కర్మ కిమితి చేత్ । ఇదం శరీరముత్పాద్య ఇహ లోకే ఏవం సుఖదుఃఖాదిప్రదం యత్కర్మ తత్ప్రారబ్ధం భోగేన నష్టం భవతి ప్రారబ్ధకర్మణాం భోగాదేవ క్షయ ఇతి ।

కర్మ ముక్తః సంచితం కర్మ బ్రహ్మైవాహమితి నిశ్చయాత్మకజ్ఞానేన నశ్యతి ।ఆగామి కర్మ అపి జ్ఞానేన నశ్యతి కించ ఆగామి కర్మణాం నలినీదలగతజలవత్ జ్ఞానినాం సంబంధో నాస్తి ।

జ్ఞానిః కించ యే జ్ఞానినం స్తువంతి భజంతి అర్చయంతి తాన్ప్రతి జ్ఞానికృతం ఆగామి పుణ్యం గచ్ఛతి । యే జ్ఞానినం నిందంతి ద్విషంతి దుఃఖప్రదానం కుర్వంతి తాన్ప్రతి జ్ఞానికృతం సర్వమాగామి క్రియమాణం యదవాచ్యం కర్మ పాపాత్మకం తద్గచ్ఛతి । సుహృదః పుణ్యకృతం దుర్హృదః పాపకృత్యం గృహ్ణంతి ।

బ్రహ్మానందం తథా చాత్మవిత్సంసారం తీర్త్వా బ్రహ్మానందమిహైవ ప్రాప్నోతి । తరతి శోకమాత్మవిత్ ఇతి శ్రుతేః । తనుం త్యజతు వా కాశ్యాం శ్వపచస్య గృహేఽథ వా । జ్ఞానసంప్రాప్తిసమయే ముక్తాఽసౌ విగతాశయః । ఇతి స్మృతేశ్చ ।ఇతి శ్రీశంకరభగవత్పాదాచార్యప్రణీతః తత్త్వబోధప్రకరణం సమాప్తమ్ ।

तत्त्वबोध (आदि शंकराचार्य) के बारे में

Tattvabodha, "knowledge of the truth", is a short prose primer of Advaita Vedanta in question and answer form, written for seekers. It sets out the fourfold qualification (discrimination, dispassion, the six virtues beginning with calm, and longing for liberation), then explains the three bodies, the five sheaths, the three states, the elements and the meaning of "tat tvam asi", and ends by describing the liberated person who, knowing the Self, crosses sorrow while still alive.

रचयिता: Traditionally attributed to Adi Shankaracharya

कब पढ़ें: In Vedanta study, usually as the first text a student reads.

क्या आप जानते हैं?

  • Its colophon credits Shankara Bhagavatpada; its opening verse salutes a teacher named Vasudevendra, so many scholars credit it to a later teacher in his tradition.
  • Many Vedanta courses begin with Tattvabodha before moving to the Upanishads and the Gita.

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

What is Tattvabodha?

A short beginner's text on Advaita Vedanta in question and answer form.

Who wrote it?

Traditionally attributed to Adi Shankaracharya, as its colophon states; some credit a later teacher.

What is the fourfold qualification?

Viveka, vairagya, the six virtues (shamadi shatka sampatti) and mumukshutva.

उपासना और अध्ययन के लिए प्रस्तुत, भविष्यवाणी के रूप में नहीं। गैर-व्यावसायिक।