MuhurtaNow

उद्धवगीता - एकादशोऽध्यायः

Sri Krishna · पारंपरिक भक्ति पाठ

atha ekaadasho'dhyaayah ।

shreebhagavaan uvaacha

baddhah muktah iti vyaakhyaa gunatah me na vastutah । gunasya maayaamoolatvaat na me mokshah na bandhanam ॥ 1

shokamohau sukham duhkham dehaapattih cha maayayaa । svapnah yathaa aatmanah khyaatih samsritih na tu vaastavee ॥ 2॥

vidyaa avidye mama tanoo viddhi uddhava shareerinaam । mokshabandhakaree aadye maayayaa me vinirmite ॥ 3॥

ekasya eva mama amshasya jeevasya eva mahaamate । bandhah asya avidyayaa anaadih vidyayaa cha tathaa itarah ॥ 4॥

atha baddhasya muktasya vailakshanyam vadaami te । viruddhadharminoh taata sthitayoh ekadharmini ॥ 5॥

suparnau etau sadrishau sakhaayau yadrichchayaa etau kritaneedau cha vrikshe । ekah tayoh khaadati pippalaannam anyah nirannah api balena bhooyaan ॥ 6॥

aatmaanam anyam cha sah veda vidvaan apippalaadah na tu pippalaadah । yah avidyayaa yuk sa tu nityabaddhah vidyaamayah yah sa tu nityamuktah ॥ 7॥

dehasthah api na dehasthah vidvaan svapnaat yathaa utthitah । adehasthah api dehasthah kumatih svapnadrik yathaa ॥ 8॥

indriyaih indriyaartheshu gunaih api guneshu cha । grihyamaaneshu ahankuryaat na vidvaan yah tu avikriyah ॥ 9॥

daivaadheene shareere asmin gunabhaavyena karmanaa । vartamaanah abudhah tatra kartaa asmi iti nibadhyate ॥ 10॥

evam viraktah shayanah aasanaatanamajjane । darshanasparshanaghraanabhojanashravanaadishu ॥ 11॥

na tathaa badhyate vidvaan tatra tatra aadayan gunaan । prakritisthah api asamsaktah yathaa kham savitaa anilah ॥ 12॥

vaishaaradyekshayaa asangashitayaa chhinnasamshayah । pratibuddhah iva svapnaat naanaatvaat vinivartate ॥ 13॥

yasya syuh veetasankalpaah praanendriyamanodhiyaam । vrittayah sah vinirmuktah dehasthah api hi tat gunaih ॥ 14॥

yasya aatmaa himsyate himsryaih yena kinchit yadrichchayaa । archyate vaa kvachit tatra na vyatikriyate budhah ॥ 15॥

na stuveeta na nindeta kurvatah saadhu asaadhu vaa । vadatah gunadoshaabhyaam varjitah samadrik munih ॥ 16॥

na kuryaat na vadet kinchit na dhyaayet saadhu asaadhu vaa । aatmaaraamah anayaa vrittyaa vicharet jadavat munih ॥ 17॥

shabdabrahmani nishnaatah na nishnaayaat pare yadi । shramah tasya shramaphalah hi adhenum iva rakshatah ॥ 18॥

gaam dugdhadohaam asateem cha bhaaryaam deham paraadheenam asatprajaam cha । vittam tu ateertheekritam anga vaacham heenaam mayaa rakshati duhkhaduhkhee ॥ 19॥

yasyaam na me paavanam anga karma sthitiudbhavapraana nirodhanam asya । leelaavataareepsitajanma vaa syaat bandhyaam giram taam bibhriyaat na dheerah ॥ 20॥

evam jijnaasayaa apohya naanaatvabhramam aatmani । upaarameta virajam manah mayi arpya sarvage ॥ 21॥

yadi aneeshah dhaarayitum manah brahmani nishchalam । mayi sarvaani karmaani nirapekshah samaachara ॥ 22॥

shraddhaaluh me kathaah sharinvan subhadraa lokapaavaneeh । gaayan anusmaran karma janma cha abhinayan muhuh ॥ 23॥

madarthe dharmakaamaarthaan aacharan madapaashrayah । labhate nishchalaam bhaktim mayi uddhava sanaatane ॥ 24॥

satsangalabdhayaa bhaktyaa mayi maam sah upaasitaa । sah vai me darshitam sadbhih anjasaa vindate padam ॥ 25॥

uddhava uvaacha

saadhuh tava uttamashloka matah keedrigvidhah prabho । bhaktih tvayi upayujyeta keedrishee sadbhih aadritaa ॥ 26

etat me purushaadhyaksha lokaadhyaksha jagat prabho । pranataaya anuraktaaya prapannaaya cha kathyataam ॥ 27॥

tvam brahma paramam vyoma purushah prakriteh parah । avateernah asi bhagavan svechchaaupaattaprithak vapuh ॥ 28॥

shreebhagavaan uvaacha

kripaaluh akritadrohah titikshuh sarvadehinaam । satyasaarah anavadyaatmaa samah sarvopakaarakah ॥ 29

kaamaih ahatadheeh daantah mriduh shuchih akinchanah । aneehah mitabhuk shaantah sthirah mat sharanah munih ॥ 30॥

apramattah gabheeraatmaa dhritimaanjitashadgunah । amaanee maanadah kalpah maitrah kaarunikah kavih ॥ 31॥

aajnaaya evam gunaan doshaanmayaadishtaan api svakaan । dharmaan santyajya yah sarvaan maam bhajeta sah sattamah ॥ 32॥

jnaatvaa ajnaatvaa atha ye vai maam yaavaan yah cha asmi yaadrishah । bhajanti ananyabhaavena te me bhaktatamaah mataah ॥ 33॥

mallingamadbhaktajanadarshanasparshanaarchanam । paricharyaa stutih prahvagunakarma anukeertanam ॥ 34॥

matkathaashravane shraddhaa mat anudhyaanam uddhava । sarvalaabha upaharanam daasyena aatmanivedanam ॥ 35॥

majjanmakarmakathanam mama parvaanumodanam । geetataandavavaaditragoshtheebhih madgriha utsavah ॥ 36॥

yaatraa balividhaanam cha sarvavaarshikaparvasu । vaidikee taantrikee deekshaa madeeyavratadhaaranam ॥ 37॥

mama archaasthaapane shraddhaa svatah samhatya cha udyamah । udyaana upavanaakreedapuramandirakarmani ॥ 38॥

sammaarjana upalepaabhyaam sekamandalavartanaih । grihashushrooshanam mahyam daasavadyadamaayayaa ॥ 39॥

amaanitvam adambhitvam kritasya aparikeertanam । api deepaavalokam me na upayunjyaat niveditam ॥ 40॥

yat yat ishtatamam loke yat cha atipriyam aatmanah । tat tat nivedayet mahyam tat aanantyaaya kalpate ॥ 41॥

sooryah agnih braahmanah gaavah vaishnavah kham marut jalam । bhooh aatmaa sarvabhootaani bhadra poojaapadaani me ॥ 42॥

soorye tu vidyayaa trayyaa havishaagnau yajeta maam । aatithyena tu vipraagryah goshvanga yavasaadinaa ॥ 43॥

vaishnave bandhusatkrityaa hridi khe dhyaananishthayaa । vaayau mukhyadhiyaa toye dravyaih toyapuraskritaih ॥ 44॥

sthandile mantrahridayaih bhogaih aatmaanam aatmani । kshetrajnam sarvabhooteshu samatvena yajeta maam ॥ 45॥

dhishnyeshu eshu iti madroopam shankhachakragadaambujaih । yuktam chaturbhujam shaantam dhyaayan archet samaahitah ॥ 46॥

ishtaapoortena maam evam yah yajeta samaahitah । labhate mayi sadbhaktim matsmritih saadhusevayaa ॥ 47॥

praayena bhaktiyogena satsangena vinaa uddhava । na upaayah vidyate sadhryan praayanam hi sataam aham ॥ 48॥

atha etat paramam guhyam shrunvatah yadunandana । sugopyam api vakshyaami tvam me bhrityah suhrit sakhaa ॥ 49॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe shreekrishnoddhavasamvaade ekaadashapoojaavidhaanayogo naama ekaadasho'dhyaayah ॥ 11॥

atha dvaadasho'dhyaayah । shreebhagavaan uvaacha

na rodhayati maam yogah na ssaankhyam dharmah eva cha । na svaadhyaayah tapah tyaagah na ishtaapoortam na dakshinaa ॥ 1

vrataani yajnah chhandaamsi teerthaani niyamaah yamaah । yathaa avarundhe satsangah sarvasanga apahah hi maam ॥ 2॥

satsangena hi daiteyaa yaatudhaanah mrigaah khagaah । gandharva apsarasah naagaah siddhaah chaaranaguhyakaah ॥ 3॥

vidyaadharaah manushyeshu vaishyaah shoodraah striyah antyajaah । rajah tamah prakritayah tasmin tasmin yuge anagha ॥ 4॥

bahavah matpadam praaptaah tvaashtrakaayaadhavaadayah । vrishaparvaa balih vaanah mayah cha atha vibheeshanah ॥ 5॥

sugreevah hanumaan rikshah gajah gridhrah vanikpathah । vyaadhah kubjaa vraje gopyah yajnapatnyah tathaa apare ॥ 6॥

te na adhitashrutiganaah na upaasitamahattamaah । avrataataptatapasah matsangaat maam upaagataah ॥ 7॥

kevalena hi bhaavena gopyah gaavah nagaah mrigaah । ye anye moodhadhiyah naagaah siddhaah maam eeyuh anjasaa ॥ 8॥

yam na yogena saankhyena daanavratatapah adhvaraih । vyaakhyaah svaadhyaayasannyaasaih praapnuyaat yatnavaan api ॥ 9॥

raamena saardham mathuraam praneete shvaaphalkinaa mayi anuraktachittaah । vigaadhabhaavena na me viyoga teevraadhayah anyam dadrishuh sukhaaya ॥ 10॥

taah taah kshapaah preshthatamena neetaah mayaa eva vrindaavanagocharena । kshanaardhavat taah punaranga taasaam heenaa maayaa kalpasamaa babhoovuh ॥ 11॥

taah na avidan mayi anushangabaddha dhiyah svamaatmaanam adah tathaa idam । yathaa samaadhau munayah abdhitoye nadyah pravishtaah iva naamaroope ॥ 12॥

matkaamaa ramanam jaaram asvaroopavidah abalaah । brahma maam paramam praapuh sangaat shatasahasrashah ॥ 13॥

tasmaat tvam uddhava utsrijya chodanaam pratichodanaam । pravrittam cha nivrittam cha shrotavyam shrutam eva cha ॥ 14॥

maam ekam eva sharanam aatmaanam sarvadehinaam । yaahi sarvaatmabhaavena mayaa syaah hi akutobhayah ॥ 15॥

uddhavah uvaacha

samshayah shrunvatah vaacham tava yogeshvara eeshvara । na nivartatah aatmasthah yena bhraamyati me manah ॥ 16

shreebhagavaan uvaacha

sah esha jeevah vivaraprasootih praanena ghoshena guhaam pravishtah । manomayam sookshmam upetya roopam maatraa svarah varnah iti sthavishthah ॥ 17

yathaa analah khe anilabandhuh ooshmaa balena daarunyadhimathyamaanah । anuh prajaatah havishaa samidhyate tathaa eva me vyaktih iyam hi vaanee ॥ 18॥

evam gadih karmagatih visargah ghraanah rasah drik sparshah shrutih cha । sankalpavijnaanam atha abhimaanah sootram rajah sattvatamovikaarah ॥ 19॥

ayam hi jeevah trivrit abjayonih avyaktah ekah vayasaa sah aadyah । vishlishtashaktih bahudhaa eva bhaati beejaani yonim pratipadya yadvat ॥ 20॥

yasmin idam protam ashesham otam patah yathaa tantuvitaanasamsthah । yah esha samsaarataruh puraanah karmaatmakah pushpaphale prasoote ॥ 21॥

dve asya beeje shatamoolah trinaalah panchaskandhah pancharasaprasootih । dasha ekashaakhah dvisuparnaneedah trivalkalah dviphalah arkam pravishtah ॥ 22॥

adanti cha ekam phalam asya gridhraa graamecharaah ekam aranyavaasaah । hamsaah yah ekam bahuroopam ijyaih maayaamayam veda sah veda vedam ॥ 23॥

evam guru upaasanayaa ekabhaktyaa vidyaakuthaarena shitena dheerah । vivrishchya jeevaashayam apramattah sampadya cha aatmaanam atha tyaja astram ॥ 24॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe shreekrishnoddhavasamvaade dvaadasho'dhyaayah ॥ 12॥

atha trayodasho'dhyaayah । shreebhagavaan uvaacha

sattvam rajah tamah iti gunaah buddheh na cha aatmanah । sattvena anyatamau hanyaat sattvam sattvena cha eva hi ॥ 1

sattvaat dharmah bhavet vriddhaat pumsah madbhaktilakshanah । saatvika upaasayaa sattvam tatah dharmah pravartate ॥ 2॥

dharmah rajah tamah hanyaat sattvavriddhih anuttamah । aashu nashyati tat moolah hi adharmah ubhaye hate ॥ 3॥

aagamah apah prajaa deshah kaalah karma cha janma cha । dhyaanam mantrah atha samskaarah dasha ete gunahetavah ॥ 4॥

tat tat saatvikam eva eshaam yat yat vriddhaah prachakshate । nindanti taamasam tat tat raajasam tat upekshitam ॥ 5॥

saattvikaani eva seveta pumaan sattvavivriddhaye । tatah dharmah tatah jnaanam yaavat smritih apohanam ॥ 6॥

venusangharshajah vahnih dagdhvaa shaamyati tat vanam । evam gunavyatyayajah dehah shaamyati tat kriyah ॥ 7॥

uddhavah uvaacha

vidanti martyaah praayena vishayaan padam aapadaam । tathaa api bhunjate krishna tat katham shva khara ajaavat ॥ 8

shreebhagavaan uvaacha

aham iti anyathaabuddhih pramattasya yathaa hridi । utsarpati rajah ghoram tatah vaikaarikam manah ॥ 9

rajoyuktasya manasah sankalpah savikalpakah । tatah kaamah gunadhyaanaat duhsahah syaat hi durmateh ॥ 10॥

karoti kaamavashagah karmaani avijitendriyah । duhkhodarkaani sampashyan rajovegavimohitah ॥ 11। rajah tamobhyaam yat api vidvaan vikshiptadheeh punah । atandritah manah yunjan doshadrishtih na sajjate ॥ 12॥

apramattah anuyunjeetah manah mayi arpayan shanaih । anirvinnah yathaakaalam jitashvaasah jitaasanah ॥ 13॥

etaavaan yogah aadishtah mat shishyaih sanaka aadibhih । sarvatah manah aakrishya mayyaddhaa aaveshyate yathaa ॥ 14॥

uddhavah uvaacha

yadaa tvam sanaka aadibhyah yena roopena keshava । yogam aadishtavaan etat roopam ichchaami veditum ॥ 15

shreebhagavaan uvaacha

putraah hiranyagarbhasya maanasaah sanaka aadayah । paprachchhuh pitaram sookshmaam yogasya aikaantikeem gatim

16॥

sanaka aadayah oochuh । guneshu aavishate chetah gunaah chetasi cha prabho । katham anyonyasantyaagah mumukshoh atititeershoh ॥ 17॥

shreebhagavaan uvaacha

evam prishtah mahaadevah svayambhooh bhootabhaavanah । dhyaayamaanah prashnabeejam na abhyapadyata karmadheeh ॥ 18

sah maam achintayat devah prashnapaaratiteershayaa । tasya aham hamsaroopena sakaasham agamam tadaa ॥ 19॥

drishtvaa maam ta upavrajya kritvaa paada abhivandanam । brahmaanam agratah kritvaa paprachchhuh kah bhavaan iti ॥ 20॥

iti aham munibhih prishtah tattvajijnaasubhih tadaa । yat avocham aham tebhyah tat uddhava nibodha me ॥ 21॥

vastunah yadi anaanaatvam aatmanah prashnah eedrishah । katham ghateta vah vipraah vaktuh vaa me kah aashrayah ॥ 22॥

panchaatmakeshu bhooteshu samaaneshu cha vastutah । kah bhavaan iti vah prashnah vaachaarambhah hi anarthakah ॥ 23॥

manasaa vachasaa drishtyaa grihyate anyaih api indriyaih । aham eva na mattah anyat iti budhyadhvam anjasaa ॥ 24॥

guneshu aavishate chetah gunaah chetasi cha prajaah । jeevasya dehah ubhayam gunaah chetah mat aatmanah ॥ 25॥

guneshu cha aavishat chittam abheekshnam gunasevayaa । gunaah cha chittaprabhavaah mat roopah ubhayam tyajet ॥ 26॥

jaagrat svapnah sushuptam cha gunatah buddhivrittayah । taasaam vilakshanah jeevah saakshitvena vinishchitah ॥ 27॥

yah hi samsritibandhah ayam aatmanah gunavrittidah । mayi turye sthitah jahyaat tyaagah tat gunachetasaam ॥ 28॥

ahankaarakritam bandham aatmanah arthaviparyayam । vidvaan nirvidya samsaarachintaam turye sthitah tyajet ॥ 29॥

yaavat naanaarthadheeh pumsah na nivarteta yuktibhih । jaagarti api svapan ajnah svapne jaagaranam yathaa ॥ 30॥

asattvaat aatmanah anyeshaam bhaavaanaam tat kritaa bhidaa । gatayah hetavah cha asya mrishaa svapnadrishah yathaa ॥ 31॥

yo jaagare bahih anukshanadharminah arthaan bhunkte samastakaranaih hridi tat sadrikshaan । svapne sushuptah upasamharate sah ekah smriti anvayaat trigunavrittidrik indriya eeshah ॥ 32॥

evam vimrishya gunatah manasah tryavasthaa mat maayayaa mayi kritaa iti nishchitaarthaah । sanchhidya haardam anumaanast uktiteekshna jnaanaasinaa bhajatah maa akhilasamshayaadhim ॥ 33॥

eeksheta vibhramam idam manasah vilaasam drishtam vinashtam atilolam alaatachakram । vijnaanam ekam urudhaa iva vibhaati maayaa svapnah tridhaa gunavisargakritah vikalpah ॥ 34॥

drishtim tatah pratinivartya nivrittatrishnah tooshneem bhavet nijasukha anubhavah nireehah । sandrishyate kva cha yadi idam avastubuddhyaa tyaktam bhramaaya na bhavet smritih aanipaataat ॥ 35॥

deham cha nashvaram avasthitam utthitam vaa siddhah na pashyati yatah adhyagamatsvaroopam । daivaat apetam uta daivashaat upetam vaasah yathaa parikritam madiraamadaandhah ॥ 36॥

dehah api daivavashagah khalu karma yaavat svaarambhakam pratisameekshatah eva saasuh । tam aprapancham adhiroodhasamaadhiyogah svaapnam punah na bhajate pratibuddhavastuh ॥ 37॥

mayaa etat uktam vah vipraah guhyam yat saankhyayogayoh । jaaneetam aagatam yajnam yushmat dharmavivakshayaa ॥ 38॥

aham yogasya saankhyasya satyasyartasya tejasah । paraayanam dvijashreshthaah shriyah keerteh damasya cha ॥ 39॥

maam bhajanti gunaah sarve nirgunam nirapekshakam । suhridam priyam aatmaanam saamya asanga aadayah gunaah ॥ 40॥

iti me chhinnasandehaah munayah sanaka aadayah । sabhaajayitvaa parayaa bhaktyaa agrinata samstavaih ॥ 41॥

taih aham poojitah samyak samstutah parama rishibhih । pratyeyaaya svakam dhaama pashyatah parameshthinah ॥ 42॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe shreekrishnoddhavasamvaade hamsageetaaniroopanam naama trayodasho'dhyaayah ॥ 13॥

atha chaturdasho'dhyaayah । uddhavah uvaacha

vadanti krishna shreyaamsi bahooni brahmavaadinah । teshaam vikalpapraadhaanyam uta aho ekamukhyataa ॥ 1

bhavat udaahritah svaamin bhaktiyogah anapekshitah । nirasya sarvatah sangam yena tvayi aavishet manah ॥ 2॥

shreebhagavaan uvaacha

kaalena nashtaa pralaye vaaneeyam vedasanjnitaa । mayaa aadau brahmane proktaa dharmah yasyaam madaatmakah ॥ 3

tena proktaa cha putraaya manave poorvajaaya saa । tatah bhrigu aadayah agrihnan saptabrahmamaharshayah ॥ 4॥

tebhyah pitribhyah tat putraah devadaanavaguhyakaah । manushyaah siddhagandharvaah savidyaadharachaaranaah ॥ 5॥

kindevaah kinnaraah naagaah rakshah kimpurusha aadayah । bahvyah teshaam prakritayah rajahsattvatamobhuvah ॥ 6॥

yaabhih bhootaani bhidyante bhootaanaam matayah tathaa । yathaaprakriti sarveshaam chitraah vaachah sravanti hi ॥ 7॥

evam prakritivaichitryaat bhidyante matayah nrinaam । paaramparyena keshaanchit paakhandamatayah apare ॥ 8॥

manmaayaamohitadhiyah purushaah purusharshabha । shreyah vadanti anekaantam yathaakarma yathaaruchi ॥ 9॥

dharmam eke yashah cha anye kaamam satyam damam shamam । anye vadanti svaartham vaa aishvaryam tyaagabhojanam । kechit yajnatapodaanam vrataani niyama anyamaan ॥ 10॥

aadi antavantah eva eshaam lokaah karmavinirmitaah । duhkha udarkaah tamonishthaah kshudra aanandaah shucha arpitaah ॥

11॥

mayi arpita manah sabhya nirapekshasya sarvatah । mayaa aatmanaa sukham yat tat kutah syaat vishaya aatmanaam ॥

12॥

akinchanasya daantasya shaantasya samachetasah । mayaa santushtamanasah sarvaah sukhamayaah dishah ॥ 13॥

na paarameshthyam na mahendradhishnyam na saarvabhaumam na rasaadhipatyam । na yogasiddheeh apunarbhavam vaa mayi arpita aatmaa ichchhati mat vinaa anyat ॥ 14॥

na tathaa me priyatamah aatmayonih na shankarah । na cha sankarshanah na shreeh na eva aatmaa cha yathaa bhavaan ॥ 15॥

nirapeksham munim shaatam nirvairam samadarshanam । anuvrajaami aham nityam pooyeyeti anghrirenubhih ॥ 16॥

nishkinchanaa mayi anuraktachetasah shaantaah mahaantah akhilajeevavatsalaah । kaamaih anaalabdhadhiyah jushanti yat tat nairapekshyam na viduh sukham mama ॥ 17॥

baadhyamaanah api madbhaktah vishayaih ajitendriyah । praayah pragalbhayaa bhaktyaa vishayaih na abhibhooyate ॥ 18॥

yathaa agnih susamriddha archih karoti edhaamsi bhasmasaat । tathaa madvishayaa bhaktih uddhava enaamsi kritsnashah ॥ 19॥

na saadhayati maam yogah na saankhyam dharmah uddhava । na svaadhyaayah tapah tyaagah yathaa bhaktih mama oorjitaa ॥ 20॥

bhaktyaa aham ekayaa graahyah shraddhayaa aatmaa priyah sataam । bhaktih punaati mannishthaa shvapaakaan api sambhavaat ॥ 21॥

dharmah satyadayaa upetah vidyaa vaa tapasaanvitaa । madbhktyaapetam aatmaanam na samyak prapunaati hi ॥ 22॥

katham vinaa romaharsham dravataa chetasaa vinaa । vinaananda ashrukalayaa shudhyet bhaktyaa vinaashayah ॥ 23॥

vaak gadgadaa dravate yasya chittam rudati abheekshnam hasati kvachit cha । vilajjah udgaayati nrityate cha madbhaktiyuktah bhuvanam punaati ॥ 24॥

yathaa agninaa hema malam jahaati dhmaatam punah svam bhajate cha roopam । aatmaa cha karmaanushayam vidhooya madbhaktiyogena bhajati athah maam ॥ 25॥

yathaa yathaa aatmaa parimrijyate asau matpunyagaathaashravana abhidhaanaih । tathaa tathaa pashyati vastu sookshmam chakshuh yathaa eva anjanasamprayuktam ॥ 26॥

vishayaan dhyaayatah chittam vishayeshu vishajjate । maam anusmaratah chittam mayi eva pravileeyate ॥ 27॥

tasmaat asat abhidhyaanam yathaa svapnamanoratham । hitvaa mayi samaadhatsva manah madbhaavabhaavitam ॥ 28॥

streenaam streesanginaam sangam tyaktvaa dooratah aatmavaan । ksheme viviktah aaseenah chintayet maam atandritah ॥ 29॥

na tathaa asya bhavet kleshah bandhah cha anyaprasangatah । yoshit sangaat yathaa pumsah yathaa tat sangisangatah ॥ 30॥

uddhavah uvaacha

yathaa tvaam aravindaaksha yaadrisham vaa yadaatmakam । dhyaayet mumukshuh etat me dhyaanam me vaktum arhasi ॥ 31

shreebhagavaan uvaacha

samah aasanah aaseenah samakaayah yathaasukham । hastau utsangah aadhaaya svanaasaagrakrita eekshanah ॥ 32

praanasya shodhayet maargam poorakumbhakarechakaih । viparyayena api shanaih abhyaset nirjitendriyah ॥ 33॥

hridi avichchhinnam onkaaram ghantaanaadam bisornavat । praanena udeerya tatra atha punah samveshayet svaram ॥ 34॥

evam pranavasamyuktam praanam eva samabhyaset । dashakritvah trishavanam maasaat arvaak jita anilah ॥35॥

hritpundareekam antastham oordhvanaalam adhomukham । dhyaatvaa oordhvamukham unnidram ashtapatram sakarnikam ॥ 36॥

karnikaayaam nyaset sooryasomaagneen uttarottaram । vahnimadhye smaret roopam mama etat dhyaanamangalam ॥ 37॥

samam prashaantam sumukham deerghachaaruchaturbhujam । suchaarusundaragreevam sukapolam shuchismitam ॥ 38॥

samaana karna vinyasta sphuran makara kundalam । hema ambaram ghanashyaamam shreevatsa shreeniketanam ॥ 39॥

shankha chakra gadaa padma vanamaalaa vibhooshitam । noopuraih vilasat paadam kaustubha prabhayaa yutam ॥ 40॥

dyumat kireeta kataka katisootra angada ayutam । sarvaanga sundaram hridyam prasaada sumukha eekshanam ॥ 41॥

sukumaaram abhidhyaayet sarvaangeshu manah dadhat । indriyaani indriyebhyah manasaa aakrishya tat manah । buddhyaa saarathinaa dheerah pranayet mayi sarvatah ॥ 42॥

tat sarva vyaapakam chittam aakrishya ekatra dhaarayet । na anyaani chintayet bhooyah susmitam bhaavayet mukham ॥ 43॥

tatra labdhapadam chittam aakrishya vyomni dhaarayet । tat cha tyaktvaa madaarohah na kinchit api chintayet ॥ 44॥

evam samaahitamatih maam eva aatmaanam aatmani । vichashte mayi sarvaatmat jyotih jyotishi samyutam ॥ 45॥

dhyaanena ittham suteevrena yunjatah yoginah manah । samyaasyati aashu nirvaanam dravya jnaana kriyaa bhramah ॥ 46॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe shreekrishnoddhavasamvaade bhaktirahasyaavadhaaranayogo naama chaturdasho'dhyaayah ॥ 14॥

atha panchadasho'dhyaayah । shreebhagavaan uvaacha

jitendriyasya yuktasya jitashvaasasya yoginah mayi dhaarayatah chetah upatishthanti siddhayah ॥ 1

uddhavah uvaacha

kayaa dhaaranayaa kaasvit kathamsvit siddhih achyuta । kati vaa siddhayah broohi yoginaam siddhidah bhavaan ॥ 2

shreebhagavaan uvaacha

siddhayah ashtaadasha proktaa dhaaranaayogapaaragaih । taasaam ashtau mat pradhaanaah dashah eva gunahetavah ॥ 3

animaa mahimaa moorteh laghimaa praaptih indriyaih । praakaamyam shrutadrishteshu shaktipreranam eeshitaa ॥ 4॥

guneshu asangah vashitaa yat kaamah tat avasyati । etaah me siddhayah saumya ashtau utpattikaah mataah ॥ 5॥

anoormimattvam dehe asmin doorashravanadarshanam । manojavah kaamaroopam parakaayapraveshanam ॥ 6॥

svachchhandamrityuh devaanaam sahakreedaanudarshanam । yathaasankalpasamsiddhih aajnaapratihataa gatih ॥ 7॥

trikaalajnatvam advandvam parachittaadi abhijnataa । agni arka ambu visha aadeenaam pratishtambhah aparaajayah ॥ 8॥

etaah cha uddeshatah proktaa yogadhaaranasiddhayah । yayaa dhaaranayaa yaa syaat yathaa vaa syaat nibodha me ॥ 9॥

bhootasookshma aatmani mayi tanmaatram dhaarayet manah । animaanam avaapnoti tanmaatra upaasakah mama ॥ 10॥

mahati aatman mayi pare yathaasamstham manah dadhat । mahimaanam avaapnoti bhootaanaam cha prithak prithak ॥ 11॥

paramaanumaye chittam bhootaanaam mayi ranjayan । kaalasookshmaatmataam yogee laghimaanam avaapnuyaat ॥ 12॥

dhaarayan mayi ahantattve manah vaikaarike akhilam । sarvendriyaanaam aatmatvam praaptim praapnoti manmanaah ॥ 13॥

mahati aatmani yah sootre dhaarayet mayi maanasam । praakaamyam paarameshthyam me vindate avyaktajanmanah ॥ 14॥

vishnau tryadhi eeshvare chittam dhaarayet kaalavigrahe । sah eeshitvam avaapnoti kshetrakshetrajnachodanaam ॥ 15॥

naaraayane tureeyaakhye bhagavat shabdashabdite । manah mayi aadadhat yogee mat dharmaah vahitaam iyaat ॥ 16॥

nirgune brahmani mayi dhaarayan vishadam manah । paramaanandam aapnoti yatra kaamah avaseeyate ॥ 17॥

shvetadeepapatau chittam shuddhe dharmamaye mayi । dhaarayan shvetataam yaati shadoormirahitah narah ॥ 18॥

mayi aakaasha aatmani praane manasaa ghosham udvahan । tatra upalabdhaa bhootaanaam hamsah vaachah shrunoti asau ॥ 19॥

chakshuh tvashtari samyojya tvashtaaram api chakshushi । maam tatra manasaa dhyaayan vishvam pashyati sookshmadrik ॥ 20॥

manah mayi susamyojya deham tadanu vaayunaa । maddhaarana anubhaavena tatra aatmaa yatra vai manah ॥ 21॥

yadaa manah upaadaaya yat yat roopam bubhooshati । tat tat bhavet manoroopam madyogabalam aashrayah ॥ 22॥

parakaayam vishan siddhah aatmaanam tatra bhaavayet । pindam hitvaa vishet praanah vaayubhootah shadanghrivat ॥ 23॥

paarshnyaa aapeedya gudam praanam hrit urah kantha moordhasu । aaropya brahmarandhrena brahma neetvaa utsrijet tanum ॥ 24॥

viharishyan suraakreede matstham sattvam vibhaavayet । vimaanena upatishthanti sattvavritteeh surastriyah ॥ 25॥

yathaa sankalpayet buddhyaa yadaa vaa matparah pumaan । mayi satye manah yunjan tathaa tat samupaashnute ॥ 26॥

yah vai madbhaavam aapannah eeshituh vashituh pumaan । kutashchit na vihanyeta tasya cha aajnaa yathaa mama ॥ 27॥

madbhaktyaa shuddhasattvasya yoginah dhaaranaavidah । tasya traikaalikee buddhih janma mrityu upabrimhitaa ॥ 28॥

agni aadibhih na hanyeta muneh yogam ayam vapuh । madyogashraantachittasya yaadasaam udakam yathaa ॥ 29॥

madvibhootih abhidhyaayan shreevatsa astrabibhooshitaah । dhvajaatapatravyajanaih sah bhavet aparaajitah ॥ 30॥

upaasakasya maam evam yogadhaaranayaa muneh । siddhayah poorvakathitaah upatishthanti asheshatah ॥ 31॥

jitendriyasya daantasya jitashvaasa aatmanah muneh । maddhaaranaam dhaarayatah kaa saa siddhih sudurlabhaa ॥ 32॥

antaraayaan vadanti etaah yunjatah yogam uttamam । mayaa sampadyamaanasya kaalakshepanahetavah ॥ 33॥

janma oshadhi tapo mantraih yaavateeh iha siddhayah । yogena aapnoti taah sarvaah na anyaih yogagatim vrajet ॥ 34॥

sarvaasaam api siddheenaam hetuh patih aham prabhuh । aham yogasya saankhyasya dharmasya brahmavaadinaam ॥ 35॥

aham aatmaa antarah baahyah anaavritah sarvadehinaam । yathaa bhootaani bhooteshu bahih antah svayam tathaa ॥ 36॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe shreekrishnoddhavasamvaade siddhaniroopanayogo naama panchadasho'dhyaayah ॥ 15॥

atha shodasho'dhyaayah । uddhavah uvaacha

tvam brahma paramam saakshaat anaadi anantam apaavritam । sarveshaam api bhaavaanaam traanasthiti apyaya udbhavah ॥ 1

uchchaavacheshu bhooteshu durjneyam akrita aatmabhih । upaasate tvaam bhagavan yaathaatathyena braahmanaah ॥ 2॥

yeshu yeshu cha bhaaveshu bhaktyaa tvaam paramarshayah । upaaseenaah prapadyante samsiddhim tat vadasva me ॥ 3॥

goodhah charasi bhootaatmaa bhootaanaam bhootabhaavana । na tvaam pashyanti bhootaani pashyantam mohitaani te ॥ 4॥

yaah kaah cha bhoomau divi vai rasaayaam vibhootayah dikshu mahaavibhoote । taah mahyam aakhyaahi anubhaavitaah te namaami te teertha pada anghripadmam ॥ 5॥

shreebhagavaan uvaacha

evam etat aham prishtah prashnam prashnavidaam vara । yuyutsunaa vinashane sapatnaih arjunena vai ॥ 6

jnaatvaa jnaativadham garhyam adharmam raajyahetukam । tatah nivrittah hantaa aham hatah ayam iti laukikah ॥ 7॥

sah tadaa purushavyaaghrah yuktyaa me pratibodhitah । abhyabhaashata maam evam yathaa tvam ranamoordhani ॥ 8॥

aham aatmaa uddhava aameeshaam bhootaanaam suhrit eeshvarah । aham sarvaani bhootaani teshaam sthiti udbhava apyayah ॥ 9॥

aham gatih gatimataam kaalah kalayataam aham । gunaanaam cha api aham saamyam guninyaa utpattikah gunah ॥ 10॥

guninaam api aham sootram mahataam cha mahaan aham । sookshmaanaam api aham jeevah durjayaanaam aham manah ॥ 11॥

hiranyagarbhah vedaanaam mantraanaam pranavah trivrit । aksharaanaam akaarah asmi padaani chhandasaam aham ॥ 12॥

indrah aham sarvadevaanaam vasoonaamasmi havyavaat । aadityaanaam aham vishnoo rudraanaam neelalohitah ॥ 13॥

brahmarsheenaam bhriguh aham raajarsheenaam aham manuh । devarshinaam naaradah aham havirdhaani asmi dhenushu ॥ 14॥

siddheshvaraanaam kapilah suparnah aham patatrinaam । prajaapateenaam dakshah aham pitreenaam aham aryamaa ॥ 15॥

maam viddhi uddhava daityaanaam prahlaadam asureshvaram । somam nakshatra oshadheenaam dhanesham yaksharakshasaam ॥ 16॥

airaavatam gajendraanaam yaadasaam varunam prabhum । tapataam dyumataam sooryam manushyaanaam cha bhoopatim ॥ 17॥

uchchaihshravaah turangaanaam dhaatoonaam asmi kaanchanam । yamah samyamataam cha aham sarpaanaam asmi vaasukih ॥ 18॥

naagendraanaam anantah aham mrigendrah sharingidamshtrinaam । aashramaanaam aham turyah varnaanaam prathamah anagha ॥ 19॥

teerthaanaam srotasaam gangaa samudrah sarasaam aham । aayudhaanaam dhanuh aham tripuraghnah dhanushmataam ॥ 20॥

dhishnyaanaam asmi aham meruh gahanaanaam himaalayah । vanaspateenaam ashvatthah oshadheenaam aham yavah ॥ 21॥

purodhasaam vasishthah aham brahmishthaanaam brihaspatih । skandah aham sarvasenaanyaam agranyaam bhagavaan ajah ॥ 22॥

yajnaanaam brahmayajnah aham vrataanaam avihimsanam । vaayu agni arka ambu vaak aatmaa shucheenaam api aham shuchih ॥ 23॥

yogaanaam aatmasamrodhah mantrah asmi vijigeeshataam । aanveekshikee kaushalaanaam vikalpah khyaativaadinaam ॥ 24॥

streenaam tu shataroopaa aham pumsaam svaayambhuvah manuh । naaraayanah muneenaam cha kumaarah brahmachaarinaam ॥ 25॥

dharmaanaam asmi sannyaasah kshemaanaam abahih matih । guhyaanaam soonritam maunam mithunaanaam ajah tu aham ॥ 26॥

samvatsarah asmi animishaam ritoonaam madhumaadhavau । maasaanaam maargasheershah aham nakshatraanaam tathaa abhijit ॥ 27॥

aham yugaanaam cha kritam dheeraanaam devalah asitah । dvaipaayanah asmi vyaasaanaam kaveenaam kaavyah aatmavaan ॥ 28॥

vaasudevah bhagavataam tvam bhaagavateshu aham । kimpurushaanaam hanumaan vidyaaghraanaam sudarshanah ॥ 29॥

ratnaanaam padmaraagah asmi padmakoshah supeshasaam । kushah asmi darbhajaateenaam gavyam aajyam havishshu aham ॥

30॥

vyavasaayinaam aham lakshmeeh kitavaanaam chhalagrahah । titikshaa asmi titikshanaam sattvam sattvavataam aham ॥ 31॥

ojah sahobalavataam karma aham viddhi saattvataam । saattvataam navamoorteenaam aadimoortih aham paraa ॥ 32॥

vishvaavasuh poorvachittih gandharva apsarasaam aham । bhoodharaanaam aham sthairyam gandhamaatram aham bhuvah ॥ 33॥

apaam rasah cha paramah tejishthaanaam vibhaavasuh । prabhaa soorya indu taaraanaam shabdah aham nabhasah parah ॥ 34॥

brahmanyaanaam balih aham viraanaam aham arjunah । bhootaanaam sthitih utpattih aham vai pratisankramah ॥ 35॥

gati ukti utsarga upaadaanam aananda sparsha lakshanam । aasvaada shruti avaghraanam aham sarvendriya indriyam ॥ 36॥

prithivee vaayuh aakaashah aapah jyotih aham mahaan । vikaarah purushah avyaktam rajah sattvam tamah param । aham etat prasankhyaanam jnaanam sattvavinishchayah ॥ 37॥

mayaa eeshvarena jeevena gunena guninaa vinaa । sarvaatmanaa api sarvena na bhaavah vidyate kvachit ॥ 38॥

sankhyaanam paramaanoonaam kaalena kriyate mayaa । na tathaa me vibhooteenaam srijatah andaani kotishah ॥ 39॥

tejah shreeh keertih aishvaryam hreeh tyaagah saubhagam bhagah । veeryam titikshaa vijnaanam yatra yatra sa me amshakah ॥ 40॥

etaah te keertitaah sarvaah sankshepena vibhootayah । manovikaaraah eva ete yathaa vaachaa abhidheeyate ॥ 41॥

vaacham yachchha manah yachchha praanaani yachchha indriyaani cha । aatmaanam aatmanaa yachchha na bhooyah kalpase adhvane ॥ 42॥

yah vai vaak manasi samyak asamyachchhan dhiyaa yatih । tasya vratam tapah daanam sravatyaamaghataambuvat ॥ 43॥

tasmaat manah vachah praanaan niyachchhet mat paraayanah । mat bhakti yuktayaa buddhyaa tatah parisamaapyate ॥ 44॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe shreekrishnoddhavasamvaade vibhootiyogo naama shodasho'dhyaayah ॥ 16॥

atha saptadasho'dhyaayah । uddhavah uvaacha

yah tvayaa abhitah poorvam dharmah tvat bhaktilakshanah । varnaashrama aachaaravataam sarveshaam dvipadaam api ॥ 1

yathaa anushtheeyamaanena tvayi bhaktih nrinaam bhavet । svadharmena aravindaaksha tat samaakhyaatum arhasi ॥ 2॥

puraa kila mahaabaaho dharmam paramakam prabho । yat tena hamsaroopena brahmane abhyaattha maadhava ॥ 3॥

sah idaaneem sumahataa kaalena amitrakarshana । na praayah bhavitaa martyaloke praak anushaasitah ॥ 4॥

vaktaa kartaa avitaa na anyah dharmasya achyuta te bhuvi । sabhaayaam api vairinchyaam yatra moortidharaah kalaah ॥ 5॥

kartraa avitraa pravaktraa cha bhavataa madhusoodana । tyakte maheetale deva vinashtam kah pravakshyati ॥ 6॥

tattvam nah sarvadharmajna dharmah tvat bhaktilakshanah । yathaa yasya vidheeyeta tathaa varnaya me prabho ॥ 7॥

shreeshukah uvaacha

ittham svabhrityamukhyena prishtah sah bhagavaan harih । preetah kshemaaya martyaanaam dharmaan aaha sanaatanaan ॥ 8

shreebhagavaan uvaacha

dharmyah esha tava prashnah naihshreyasakarah nrinaam । varnaashrama aachaaravataam tam uddhava nibodha me ॥ 9

aadau kritayuge varnah nrinaam hamsah iti smritah । kritakrityaah prajaah jaatyaah tasmaat kritayugam viduh ॥ 10॥

vedah pranavah eva agre dharmah aham vrisharoopadhrik । upaasate taponishthaam hamsam maam muktakilbishaah ॥ 11॥

tretaamukhe mahaabhaaga praanaat me hridayaat trayee । vidyaa praaduh abhoot tasyaah aham aasam trivrinmakhah ॥ 12॥

vipra kshatriya vit shoodraah mukha baahu uru paadajaah । vairaajaat purushaat jaataah yah aatmaachaaralakshanaah ॥ 13॥

grihaashramah jaghanatah brahmacharyam hridah mama । vakshahsthaanaat vane vaasah nyaasah sheershani samsthitah ॥ 14॥

varnaanaam aashramaanaam cha janmabhoomi anusaarineeh । aasan prakritayah nreenaam neechaih neecha uttama uttamaah ॥ 15॥

shamah damah tapah shaucham santoshah kshaantih aarjavam । madbhaktih cha dayaa satyam brahmaprakritayah tu imaah ॥ 16॥

tejah balam dhritih shauryam titikshaa audaaryam udyamah । sthairyam brahmani ata aishvaryam kshatraprakritayah tu imaah ॥

17॥

aastikyam daananishthaa cha adambhah brahmasevanam । atushtih artha upachayaih vaishyaprakritayah tu imaah ॥ 18॥

shushrooshanam dvijagavaam devaanaam cha api amaayayaa । tatra labdhena santoshah shoodraprakritayah tu imaah ॥ 19॥

ashaucham anritam steyam naastikyam shushkavigrahah । kaamah krodhah cha tarshah cha svabhaavah antevasaayinaam ॥ 20॥

ahimsaa satyam asteyam akaamakrodhalobhataa । bhootapriyahitehaa cha dharmah ayam saarvavarnikah ॥ 21॥

dviteeyam praapya anupoorvyaat janma upanayanam dvijah । vasan gurukule daantah brahma adheeyeeta cha aahutah ॥ 22॥

mekhalaa ajina danda aksha brahmasootra kamandaloon । jatilah adhautadadvaasah araktapeethah kushaan dadhat ॥ 23॥

snaana bhojana homeshu japa uchchaare cha vaagyatah । na chchhindyaat nakha romaani kaksha upasthagataani api ॥ 24॥

retah na avariket jaatu brahmavratadharah svayam । avakeerne avagaahya apsu yataasuh tripadeem japet ॥ 25॥

agni arka aachaarya go vipra guru vriddha suraan shuchih । samaahitah upaaseeta sandhye cha yatavaak japan ॥ 26॥

aachaaryam maam vijaaneeyaat na avamanyeta karhichit । na martyabuddhi aasooyeta sarvadevamayah guruh ॥ 27॥

saayam praatah upaaneeya bhaikshyam tasmai nivedayet । yat cha anyat api anujnaatam upayunjeeta samyatah ॥ 28॥

shushrooshamaanah aachaaryam sadaa upaaseeta neechavat । yaana shayyaa aasana sthaanaih na atidoore kritaanjalih ॥ 29॥

evamvrittah gurukule vaset bhogavivarjitah । vidyaa samaapyate yaavat bibhrat vratam akhanditam ॥ 30॥

yadi asau chhandasaam lokam aarokshyan brahmavishtapam । gurave vinyaset deham svaadhyaayaartham vrihat vratah ॥ 31॥

agnau gurau aatmani cha sarvabhooteshu maam param । aprithak dheeh upaaseeta brahmavarchasvee akalmashah ॥ 32॥

streenaam nireekshana sparsha samlaapa kshvelana aadikam । praaninah mithuneebhootaan agrihasthah agratah tyajet ॥ 33॥

shaucham aachamanam snaanam sandhyaa upaasanam aarjavam । teerthasevaa japah asprishya abhakshya asambhaashya varjanam ॥

34॥

sarva aashrama prayuktah ayam niyamah kulanandana। madbhaavah sarbabhooteshu manovaakkaaya samyamah ॥ 35॥

evam brihat vratadharah braahmanah agnih iva jvalan । madbhaktah teevratapasaa dagdhakarma aashayah amalah ॥ 36॥

atha anantaram aavekshyan yathaa jijnaasita aagamah । gurave dakshinaam dattvaa snaayat guru anumoditah ॥ 37॥

griham vanam vaa upavishet pravrajet vaa dvija uttamah । aashramaat aashramam gachchhet na anyathaa matparah charet ॥ 38॥

grihaarthee sadrisheem bhaaryaam udvahet ajugupsitaam । yaveeyaseem tu vayasaa yaam savarnaam anukramaat ॥ 39॥

ijya adhyayana daanaani sarveshaam cha dvijanmanaam । pratigrahah adhyaapanam cha braahmanasya eva yaajanam ॥ 40॥

pratigraham manyamaanah tapah tejoyashonudam । anyaabhyaam eva jeeveta shilaih vaa doshadrik tayoh ॥ 41॥

braahmanasya hi dehah ayam kshudrakaamaaya na ishyate । krichchhraaya tapase cha iha pretya anantasukhaaya cha ॥ 42॥

shilonchavrittyaa paritushtachittah dharmam mahaantam virajam jushaanah । mayi arpitaatmaa grihah eva tishthan na atiprasaktah samupaiti shaantim ॥ 43॥

samuddharanti ye vipram seedantam matparaayanam । taan uddharishye na chiraat aapadbhyah nauh iva arnavaat ॥ 44॥

sarvaah samuddharet raajaa pitaa iva vyasanaat prajaah । aatmaanam aatmanaa dheerah yathaa gajapatih gajaan ॥ 45॥

evamvidhah narapatih vimaanena arkavachasaa । vidhooya iha ashubham kritsnam indrena saha modate ॥ 46॥

seedan viprah vanik vrittyaa panyaih eva aapadam taret । khadgena vaa aapadaakraantah na shvavrittyaa kathanchana ॥ 47॥

vaishyavrittyaa tu raajan yah jeevet mrigayayaa aapadi । charet vaa vipraroopena na shvavrittyaa kathanchana ॥ 48॥

shoodravrittim bhajet vaishyah shoodrah kaarukatapriyaam । krichchhraat muktah na garhyena vrittim lipseta karmanaa ॥ 49॥

veda adhyaaya svadhaa svaahaa bali anna aadyaih yathaa udayam । devarshi pitribhootaani madroopaani anvaham yajet ॥ 50॥

yadrichchhayaa upapannena shuklena upaarjitena vaa । dhanena apeedayan bhrityaan nyaayena eva aaharet kratoon ॥ 51॥

kutumbeshu na sajjeta na pramaadyet kutumbi api । vipashchit nashvaram pashyet adrishtam api drishtavat ॥ 52॥

putra daaraa aapta bandhoonaam sangamah paanthasangamah । anudeham viyanti ete svapnah nidraanugah yathaa ॥ 53॥

ittham parimrishan muktah griheshu atithivat vasan । na grihaih anubadhyeta nirmamah nirahankritah ॥ 54॥

karmabhih griham edheeyaih ishtvaa maam eva bhaktimaan । tishthet vanam vaa upavishet prajaavaan vaa parivrajet ॥ 55॥

yah tu aasaktam atih gehe putra vittaishana aaturah । strainah kripanadheeh moodhah mama aham iti badhyate ॥ 56॥

aho me pitarau vriddhau bhaaryaa baalaatmajaa aatmajaah । anaathaah maam rite deenaah katham jeevanti duhkhitaah ॥ 57॥

evam griha aashaya aakshipta hridayah moodhadheeh ayam । atriptah taan anudhyaayan mritah andham vishate tamah ॥ 58॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe shreekrishnoddhavasamvaade brahmacharyagrihasthakarmadharmaniroopane saptadasho'dhyaayah ॥

17॥

atha ashtaadasho'dhyaayah । shreebhagavaan uvaacha

vanam vivikshuh putreshu bhaaryaam nyasya saha eva vaa । vanah eva vaset shaantah triteeyam bhaagam aayushah ॥ 1

kandamoolaphalaih vanyaih medhyaih vrittim prakalpayet । vaseeta valkalam vaasah trinaparna ajinaani cha ॥ 2॥

kesharomanakhashmashrumalaani bibhriyaat atah । na dhaavet apsu majjeta trikaalam sthandileshayah ॥ 3॥

greeshme tapyeta panchaagneen varshaasvaasaarashaad jale । aakanthamagnah shishirah evamvrittah tapashcharet ॥ 4॥

agnipakvam samashneeyaat kaalapakvam atha api vaa । ulookhala ashmakuttah vaa danta ulookhalah eva vaa ॥ 5॥

svayam sanchinuyaat sarvam aatmanah vrittikaaranam । deshakaalabala abhijnah na aadadeeta anyadaa aahritam ॥ 6॥

vanyaih charupurodaashaih nirvapet kaalachoditaan । na tu shrautena pashunaa maam yajeta vanaashramee ॥ 7॥

agnihotram cha darshah cha poornamaasah cha poorvavat । chaaturmaasyaani cha muneh aamnaataani cha naigamaih ॥ 8॥

evam cheernena tapasaa munih dhamanisantatah । maam tapomayam aaraadhya rishilokaat upaiti maam ॥ 9॥

yah tu etat krichchhratah cheernam tapah nihshreyasam mahat । kaamaaya alpeeyase yunjyaat vaalishah kah aparah tatah ॥ 10॥

yadaa asau niyame akalpah jarayaa jaatavepathuh । aatmani agneen samaaropya machchittah agnim samaavishet ॥ 11॥

yadaa karmavipaakeshu lokeshu niraya aatmasu । viraagah jaayate samyak nyasta agnih pravrajet tatah ॥ 12॥

ishtvaa yathaa upadesham maam dattvaa sarvasvam ritvije । agneen svapraanah aaveshya nirapekshah parivrajet ॥ 13॥

viprasya vai sannyasatah devaah daaraadiroopinah । vighnaan kurvanti ayam hi asmaan aakramya samiyaat param ॥ 14॥

bibhriyaat chet munih vaasah kaupeena aachchhaadanam param । tyaktam na dandapaatraabhyaam anyat kinchit anaapadi ॥ 15॥

drishtipootam nyaset paadam vastrapootam pibet jalam । satyapootaam vadet vaacham manahpootam samaacharet ॥ 16॥

mauna aneehaa anila aayaamaah dandaah vaak deha chetasaam । nahi ete yasya santi angah venubhih na bhavet yatih ॥ 17॥

bhikshaam chatushu varneshu vigarhyaan varjayan charet । saptaagaaraan asanklriptaan tushyet labdhena taavataa ॥ 18॥

bahih jalaashayam gatvaa tatra upasprishya vaagyatah । vibhajya paavitam shesham bhunjeeta ashesham aahritam ॥ 19॥

ekah charet maheem etaam nihsangah samyatendriyah । aatmakreedah aatmaratah aatmavaan samadarshanah ॥ 20॥

viviktakshemasharanah madbhaavavimalaashayah । aatmaanam chintayet ekam abhedena mayaa munih ॥ 21॥

anveeksheta aatmanah bandham moksham cha jnaananishthayaa । bandhah indriyavikshepah mokshah eshaam cha samyamah ॥ 22॥

tasmaat niyamya shadvargam madbhaavena charet munih । viraktah kshullakaamebhyah labdhvaa aatmani sukham mahat ॥ 23॥

puragraamavrajaan saarthaan bhikshaartham pravishan charet । punyadeshasarit shailavana aashramavateem maheem ॥ 24॥

vaanaprastha aashrama padeshu abheekshnam bhaikshyam aacharet । samsidhyatyaashvasammohah shuddhasattvah shilaandhasaa ॥ 25॥

na etat vastutayaa pashyet drishyamaanam vinashyati । asaktachittah viramet iha amutra chikeershitaat ॥ 26॥

yat etat aatmani jagat manovaakpraanasamhatam । sarvam maayaa iti tarkena svasthah tyaktvaa na tat smaret ॥ 27॥

jnaananishthah viraktah vaa madbhaktah vaa anapekshakah । salingaan aashramaam tyaktvaa charet avidhigocharah ॥ 28॥

budhah baalakavat kreedet kushalah jadavat charet । vadet unmattavat vidvaan gocharyaam naigamah charet ॥ 29॥

vedavaadaratah na syaat na paakhandee na haitukah । shushkavaadavivaade na kanchit paksham samaashrayet ॥ 30॥

na udvijeta janaat dheerah janam cha udvejayet na tu । ativaadaan titiksheta na avamanyeta kanchana । deham uddishya pashuvat vairam kuryaat na kenachit ॥ 31॥

ekah eva parah hi aatmaa bhooteshu aatmani avasthitah । yathaa induh udapaatreshu bhootaani ekaatmakaani cha ॥ 32॥

alabdhvaa na visheedeta kaale kaale ashanam kvachit । labdhvaa na hrishyet dhritim aanubhayam daivatantritam ॥ 33॥

aahaaraartham sameeheta yuktam tat praanadhaaranam । tattvam vimrishyate tena tat vijnaaya vimuchyate ॥ 34॥

yat richchhayaa upapannaat annam adyaat shreshtham uta aparam । tathaa vaasah tathaa shayyaam praaptam praaptam bhajet munih ॥ 35॥

shaucham aachamanam snaanam na tu chodanayaa charet । anyaan cha niyamaan jnaanee yathaa aham leelayaa eeshvarah ॥ 36॥

nahi tasya vikalpaakhyaa yaa cha madveekshayaa hataa । aadehaantaat kvachit khyaatih tatah sampadyate mayaa ॥ 37॥

duhkha udarkeshu kaameshu jaatanirvedah aatmavaan । ajijnaasita maddharmah gurum munim upaavrajet ॥ 38॥

taavat paricharet bhaktah shraddhaavaan anasooyakah । yaavat brahma vijaaneeyaat maam eva gurum aadritah ॥ 39॥

yah tu asamyata shadvargah prachanda indriya saarathih । jnaana vairaagya rahitah tridandam upajeevati ॥ 40॥

suraan aatmaanam aatmastham nihnute maam cha dharmahaa । avipakva kashaayah asmaat ushmaat cha viheeyate ॥ 41॥

bhikshoh dharmah shamah ahimsaa tapah eekshaa vanaukasah । grihinah bhootaraksha ijyaah dvijasya aachaaryasevanam ॥ 42॥

brahmacharyam tapah shaucham santoshah bhootasauhridam । grihasthasya api ritau gantuh sarveshaam madupaasanam ॥ 43॥

iti maam yah svadharmena bhajan nityam ananyabhaak । sarvabhooteshu madbhaavah madbhaktim vindate achiraat ॥ 44॥

bhaktyaa uddhava anapaayinyaa sarvalokamaheshvaram । sarva utpatti api ayam brahma kaaranam maa upayaati sah ॥ 45॥

iti svadharma nirnikta sattvah nirjnaat madgatih । jnaana vijnaana sampannah na chiraat samupaiti maam ॥ 46॥

varnaashramavataam dharmah eshah aachaaralakshanah । sah eva madbhaktiyutah nihshreyasakarah parah ॥ 47॥

etat te abhihitam saadho bhavaan prichchhati yat cha maam । yathaa svadharmasamyuktah bhaktah maam samiyaat param ॥ 48॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe shreekrishnoddhavasamvaade vaanaprasthasannyaasadharmaniroopanam naamaashtaadasho'dhyaayah ॥ 18॥

atha ekonavimshah adhyaayah । shreebhagavaan uvaacha । yah vidyaashrutasampannah aatmavaan na anumaanikah । maayaamaatram idam jnaatvaa jnaanam cha mayi sannyaset ॥ 1॥

jnaaninah tu aham eva ishtah svaarthah hetuh cha sammatah । svargah cha eva apavargah cha na anyah arthah madrite priyah ॥ 2॥

jnaanavijnaanasamsiddhaah padam shreshtham viduh mama । jnaanee priyatamah atah me jnaanena asau bibharti maam ॥ 3॥

tapah teertham japah daanam pavitraani itaraani cha । na alam kurvanti taam siddhim yaa jnaanakalayaa kritaa ॥ 4॥

tasmaat jnaanena sahitam jnaatvaa svaatmaanam uddhava । jnaanavijnaanasampannah bhaja maam bhaktibhaavatah ॥ 5॥

jnaanavijnaanayajnena maam ishtvaa aatmaanam aatmani । sarvayajnapatim maam vai samsiddhim munayah agaman॥ 6॥

tvayi uddhava aashrayati yah trividhah vikaarah maayaantaraa aapatati na aadi apavargayoh yat । janmaadayah asya yat amee tava tasya kim syuh aadi antayoh yat asatah asti tat eva madhye ॥ 7॥

uddhavah uvaacha

jnaanam vishuddham vipulam yathaa etat vairaagyavijnaanayutam puraanam । aakhyaahi vishveshvara vishvamoorte tvat bhaktiyogam cha mahat vimrigyam ॥ 8

taapatrayena abhihatasya ghore santapyamaanasya bhavaadhvaneesha । pashyaami na anyat sharanam tavaanghri dvandva aatapatraat amrita abhivarshaat ॥ 9॥

dashtam janam sampatitam bile asmin kaalaahinaa kshudrasukhoh utarsham । samuddhara enam kripayaa apavargyaih vachobhih aasincha mahaanubhaava ॥ 10॥

shreebhagavaan uvaacha

ittham etat puraa raajaa bheeshmam dharmabhritaam varam । ajaatashatruh paprachchha sarveshaam nah anushrunvataam ॥ 11

nivritte bhaarate yuddhe suhrit nidhanavihvalah । shrutvaa dharmaan bahoon pashchaat mokshadharmaan aprichchhata ॥

12॥

taan aham te abhidhaasyaami devavratamukhaat shrutaan । jnaanavairaagyavijnaanashraddhaabhakti upabrimhitaan ॥ 13॥

nava ekaadasha pancha treen bhaavaan bhooteshu yena vai । eeksheta atha ekam api eshu tat jnaanam mama nishchitam ॥ 14॥

etat eva hi vijnaanam na tathaa ekena yena yat । sthiti utpatti api ayaan pashyet bhaavaanaam triguna aatmanaam ॥

15॥

aadau ante cha madhye cha srijyaat srijyam yat anviyaat । punah tat pratisankraame yat shishyeta tat eva sat ॥ 16॥

shrutih pratyaksham aitihyam anumaanam chatushtayam । pramaaneshu anavasthaanaat vikalpaat sah virajyate ॥ 17॥

karmanaam parinaamitvaat aavirinchaat amangalam । vipashchit nashvaram pashyet adrishtam api drishtavat ॥ 18॥

bhaktiyogah puraa eva uktah preeyamaanaaya te anagha । punah cha kathayishyaami madbhakteh kaaranam param ॥ 19॥

shraddhaa amritakathaayaam me shashvat mat anukeertanam । parinishthaa cha poojaayaam stutibhih stavanam mama ॥ 20॥

aadarah paricharyaayaam sarvaangaih abhivandanam । madbhaktapoojaabhyadhikaa sarvabhooteshu manmatih ॥ 21॥

madartheshu angacheshtaa cha vachasaa madguneranam । mayyarpanam cha manasah sarvakaamavivarjanam ॥ 22॥

madarthe artha parityaagah bhogasya cha sukhasya cha । ishtam dattam hutam japtam madartham yat vratam tapah ॥ 23॥

evam dharmaih manushyaanaam uddhava aatmanivedinaam । mayi sanjaayate bhaktih kah anyah arthah asya avashishyate ॥ 24॥

yadaa aatmani arpitam chittam shaantam sattva upabrimhitam । dharmam jnaanam savairaagyam aishvaryam cha abhipadyate ॥ 25॥

yat arpitam tat vikalpe indriyaih paridhaavati । rajasvalam cha aasan nishtham chittam viddhi viparyayam ॥ 26॥

dharmah madbhaktikrit proktah jnaanam cha ekaatmyadarshanam । guneshu asangah vairaagyam aishvaryam cha anim aadayah ॥ 27॥

uddhavah uvaacha

yamah katividhah proktah niyamah vaa arikarshana । kah shamah kah damah krishna kaa titikshaa dhritih prabho ॥ 28

kim daanam kim tapah shauryam kim satyam ritam uchyate । kah tyaagah kim dhanam cheshtam kah yajnah kaa cha dakshinaa ॥

29॥

pumsah kimsvit balam shreeman bhagah laabhah cha keshava । kaa vidyaa hreeh paraa kaa shreeh kim sukham duhkham eva cha ॥

30॥

kah panditah kah cha moorkhah kah panthaah utpathah cha kah । kah svargah narakah kah svit kah bandhuh uta kim griham ॥ 31॥

kah aadhyah kah daridrah vaa kripanah kah eeshvarah । etaan prashnaan mama broohi vipareetaan cha satpate ॥ 32॥

shreebhagavaan uvaacha

ahimsaa satyam asteyam asangah hreeh asanchayah । aastikyam brahmacharyam cha maunam sthairyam kshamaa abhayam

33। shaucham japah tapah homah shraddhaa aatithyam mat archanam । teerthaatanam paraarthehaa tushtih aachaaryasevanam ॥ 34॥

ete yamaah saniyamaah ubhayoh dvaadasha smritaah । pumsaam upaasitaah taata yathaakaamam duhanti hi ॥ 35॥

shamah mat nishthataa buddheh damah indriyasamyamah । titikshaa duhkhasammarshah jihvaa upasthajayah dhritih ॥ 36॥

dandanyaasah param daanam kaamatyaagah tapah smritam । svabhaavavijayah shauryam satyam cha samadarshanam ॥ 37॥

ritam cha soonritaa vaanee kavibhih parikeertitaa । karmasvasangamah shaucham tyaagah sannyaasah uchyate ॥ 38॥

dharmah ishtam dhanam nreenaam yajnah aham bhagavattamah । dakshinaa jnaanasandeshah praanaayaamah param balam ॥ 39॥

bhagah me aishvarah bhaavah laabhah madbhaktih uttamah । vidyaa aatmani bhida abaadhah jugupsaa hreeh akarmasu ॥ 40॥

shreeh gunaah nairapekshya aadyaah sukham duhkhasukha atyayah । duhkham kaamasukha apekshaa panditah bandhamokshavit ॥ 41॥

moorkhah deha aadi aham buddhih panthaah mat nigamah smritah । utpathah chittavikshepah svargah sattvaguna uadayah ॥ 42॥

narakah tamah unnahah bandhuh guruh aham sakhe । griham shareeram maanushyam gunaadhyah hi aadhyah uchyate ॥ 43॥

daridrah yah tu asantushtah kripanah yah ajitendriyah । guneshu asaktadheeh eeshah gunasangah viparyayah ॥ 44॥

etah uddhava te prashnaah sarve saadhu niroopitaah । kim varnitena bahunaa lakshanam gunadoshayoh । gunadosha drishih doshah gunah tu ubhayavarjitah ॥ 45॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe bhagavadudhavasamvaade ekonavimsho'dhyaayah ॥ 19॥

atha vimshah adhyaayah । uddhavah uvaacha

vidhih cha pratishedhah cha nigamah hi eeshvarasya te । avekshate aravindaaksha gunam dosham cha karmanaam ॥ 1

varnaashrama vikalpam cha pratiloma anulomajam । dravya desha vayah kaalaan svargam narakam eva cha ॥ 2॥

guna dosha bhidaa drishtim antarena vachah tava । nihshreyasam katham nreenaam nishedha vidhi lakshanam ॥ 3॥

pitridevamanushyaanaam vedah chakshuh tava eeshvara । shreyah tu anupalabdhe arthe saadhyasaadhanayoh api ॥ 4॥

gunadoshabhidaadrishtih nigamaat te na hi svatah । nigamena apavaadah cha bhidaayaah iti hi bhramah ॥ 5॥

shreebhagavaan uvaacha

yogaah trayah mayaa proktaa nreenaam shreyovidhitsayaa । jnaanam karma cha bhaktih cha na upaayah anyah asti kutrachit

6॥

nirvinnaanaam jnaanayogah nyaasinaam iha karmasu । teshu anirvinnachittaanaam karmayogah ti kaaminaam ॥ 7॥

yadrichchhayaa mat kathaa aadau jaatashraddhah tu yah pumaan । na nirvinnah na atisaktah bhaktiyogah asya siddhidah ॥ 8॥

taavat karmaani kurveeta na nirvidyeta yaavataa । mat kathaashravana aadau vaa shraddhaa yaavat na jaayate ॥ 9॥

svadharmasthah yajanyajnaih anaasheeh kaamah uddhava । na yaati svarganarakau yadi anyatra samaacharet ॥ 10॥

asmin loke vartamaanah svadharmasthah anaghah shuchih । jnaanam vishuddham aapnoti madbhaktim vaa yadrichchhayaa ॥ 11॥

svarginah api etam ichchhanti lokam nirayinah tathaa । saadhakam jnaanabhaktibhyaam ubhayam tat asaadhakam ॥ 12॥

na narah svargatim kaankshet naarakeem vaa vichakshanah । na imam lokam cha kaanksheta deha aaveshaat pramaadyati ॥ 13॥

etat vidvaan puraa mrityoh abhavaaya ghateta sah । apramattah idam jnaatvaa martyam api arthasiddhidam ॥ 14॥

chhidyamaanam yamaih etaih kritaneedam vanaspatim । khagah svaketam utsrijya kshemam yaati hi alampatah ॥ 15॥

ahoraatraih chhidyamaanam buddhvaayuh bhayavepathuh । muktasangah param buddhvaa nireeha upashaamyati ॥ 16॥

nrideham aadyam sulabham sudurlabham plavam sukalpam gurukarnadhaaram । mayaa anukoolena nabhasvateritam pumaan bhavaabdhim na taret sah aatmahaa ॥ 17॥

yadaa aarambheshu nirvinnah viraktah samyatendriyah । abhyaasena aatmanah yogee dhaarayet achalam manah ॥ 18॥

dhaaryamaanam manah yah hi bhraamyadaashu anavasthitam । atandritah anurodhena maargena aatmavasham nayet ॥ 19॥

manogatim na visrijet jitapraanah jitendriyah । sattvasampannayaa buddhyaa manah aatmavasham nayet ॥ 20॥

eshah vai paramah yogah manasah sangrahah smritah । hridayajnatvam anvichchhan damyasya eva arvatah muhuh ॥ 21॥

saankhyena sarvabhaavaanaam pratiloma anulomatah । bhava api ayau anudhyayet manah yaavat praseedati ॥ 22॥

nirvinnasya viraktasya purushasya uktavedinah । manah tyajati dauraatmyam chintitasya anuchintayaa ॥ 23॥

yama aadibhih yogapathaih aanveekshikyaa cha vidyayaa । mama archopaasanaabhih vaa na anyaih yogyam smaret manah ॥ 24॥

yadi kuryaat pramaadena yogee karma vigarhitam । yogena eva dahet amhah na anyat tatra kadaachana ॥ 25॥

sve sve adhikaare yaa nishthaa sah gunah parikeertitah । karmanaam jaati ashuddhaanaam anena niyamah kritah । gunadoshavidhaanena sangaanaam tyaajanechchhayaa ॥ 26॥

jaatashraddah matkathaasu nirvinnah sarvakarmasu । veda duhkhaatmakaan kaamaan parityaage api aneeshvarah ॥ 27॥

tatah bhajeta maam preetah shraddhaaluh dridhanishchayah । jushamaanah cha taan kaamaan duhkha udarkaan cha garhayan ॥ 28॥

proktena bhaktiyogena bhajatah maa asakrit muneh । kaamaah hridayyaah nashyanti sarve mayi hridi sthite ॥ 29॥

bhidyate hridayagranthih chhidyante sarvasamshayaah । ksheeyante cha asya karmaani mayi drishte akhila aatmani ॥ 30॥

tasmaat madbhaktiyuktasya yoginah vai mat aatmanah । na jnaanam na cha vairaagyam praayah shreyah bhavet iha ॥ 31॥

yat karmabhih yat tapasaa jnaanavairaagyatah cha yat । yogena daanadharmena shreyobhih itaraih api ॥ 32॥

sarvam madbhaktiyogena madbhaktah labhate anjasaa । svarga apavargam mat dhaama kathanchit yadi vaanchhati ॥ 33॥

na kinchit saadhavah dheeraah bhaktaah hi ekaantinah mama । vaanchhati api mayaa dattam kaivalyam apunarbhavam ॥ 34॥

nairapekshyam param praahuh nihshreyasam analpakam । tasmaat niraashishah bhaktih nirapekshasya me bhavet ॥ 35॥

na mayi ekaantabhaktaanaam gunadosha udbhavaah gunaah । saadhoonaam samachittaanaam buddheh param upeyushaam ॥ 36॥

evam etat mayaa aadishtaan anutishthanti me pathah । kshemam vindanti mat sthaanam yat brahma paramam viduh ॥ 37॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe bhagavaduddhavasamvaade vedatrayeevibhaagayogo naama vimsho'dhyaayah ॥ 20॥

atha ekavimshah adhyaayah । shreebhagavaan uvaacha

yah etaan matpathah hitvaa bhaktijnaanakriyaatmakaan । kshudraan kaamaan chalaih praanaih jushantah samsaranti te ॥ 1

sve sve adhikaare yaa nishthaa sah gunah parikeertitah । viparyayah tu doshah syaat ubhayoh eshah nishchayah ॥ 2॥

shuddhi ashuddhee vidheeyete samaaneshu api vastushu । dravyasya vichikitsaartham gunadoshau shubha ashubhau ॥ 3॥

dharmaartham vyavahaaraartham yaatraartham iti cha anagha । darshitah ayam mayaa aachaarah dharmam udvahataam dhuram ॥ 4॥

bhoomi ambu agni anila aakaashaah bhootaanaam pancha dhaatavah । aabrahma sthaavara aadeenaam shareeraah aatmasamyutaah ॥ 5॥

vedena naamaroopaani vishamaani sameshu api । dhaatushu uddhava kalpyantah eteshaam svaarthasiddhaye ॥ 6॥

desha kaala aadi bhaavaanaam vastoonaam mama sattama । gunadoshau vidheeyete niyamaartham hi karmanaam ॥ 7॥

akrishnasaarah deshaanaam abrahmanyah ashuchih bhavet । krishnasaarah api asauveera keekata asamskriterinam ॥ 8॥

karmanyah gunavaan kaalah dravyatah svatah eva vaa । yatah nivartate karma sah doshah akarmakah smritah ॥ 9॥

dravyasya shuddhi ashuddhee cha dravyena vachanena cha । samskaarena atha kaalena mahattva alpatayaa athavaa ॥ 10॥

shaktyaa ashaktyaa athavaa buddhyaa samriddhyaa cha yat aatmane । agham kurvanti hi yathaa desha avasthaa anusaaratah ॥ 11॥

dhaanya daaru asthi tantoonaam rasa taijasa charmanaam । kaala vaayu agni mrittoyaih paarthivaanaam yuta ayutaih ॥ 12॥

amedhyaliptam yat yena gandham lepam vyapohati । bhajate prakritim tasya tat shaucham taavat ishyate ॥ 13॥

snaana daana tapah avasthaa veerya samskaara karmabhih । mat smrityaa cha aatmanah shaucham shuddhah karma aacharet dvijah ॥ 14॥

mantrasya cha parijnaanam karmashuddhih madarpanam । dharmah sampadyate shadbhih adharmah tu viparyayah ॥ 15॥

kvachit gunah api doshah syaat doshah api vidhinaa gunah । gunadoshaarthaniyamah tat bhidaam eva baadhate ॥ 16॥

samaanakarma aacharanam patitaanaam na paatakam । autpattikah gunah sangah na shayaanah patati adhah ॥ 17॥

yatah yatah nivarteta vimuchyeta tatah tatah । eshah dharmah nreenaam kshemah shokamohabhaya apahah ॥ 18॥

vishayeshu gunaadhyaasaat pumsah sangah tatah bhavet । sangaat tatra bhavet kaamah kaamaat eva kalih nreenaam ॥ 19॥

kaleh durvishahah krodhah tamah tam anuvartate । tamasaa grasyate pumsah chetanaa vyaapinee drutam ॥ 20॥

tayaa virahitah saadho jantuh shoonyaaya kalpate । tatah asya svaarthavibhramshah moorchchhitasya mritasya cha ॥ 21॥

vishayaabhiniveshena na aatmaanam veda na aparam । vrikshajeevikayaa jeevan vyartham bhastra iva yah shvasan ॥ 22॥

phalashrutih iyam nreenaam na shreyah rochanam param । shreyovivakshayaa proktam yathaa bhaishajyarochanam ॥ 23॥

utpatti eva hi kaameshu praaneshu svajaneshu cha । aasaktamanasah martyaa aatmanah anarthahetushu ॥ 24॥

na taan avidushah svaartham bhraamyatah vrijinaadhvani । katham yunjyaat punah teshu taan tamah vishatah budhah ॥ 25॥

evam vyavasitam kechit avijnaaya kubuddhayah । phalashrutim kusumitaam na vedajnaah vadanti hi ॥ 26॥

kaaminah kripanaah lubdhaah pushpeshu phalabuddhayah । agnimugdhaa dhumataantaah svam lokam na vindanti te ॥ 27॥

na te maam angah jaananti hridistham yah idam yatah । ukthashastraah hi asutripah yathaa neehaarachakshushah ॥ 28॥

te me matam avijnaaya paroksham vishayaatmakaah । himsaayaam yadi raagah syaat yajnah eva na chodanaa ॥ 29॥

himsaavihaaraah hi alabdhaih pashubhih svasukhechchhayaa । yajante devataah yajnaih pitribhootapateen khalaah ॥ 30॥

svapn upamam amum lokam asantam shravanapriyam । aashishah hridi sankalpya tyajanti arthaan yathaa vanik ॥ 31॥

rajahsattvatamonishthaah rajahsattvatamojushah । upaasatah indramukhyaan devaadeen na tathaa eva maam ॥ 32॥

ishtvaa iha devataah yajnaih gatvaa ramsyaamahe divi । tasya antah iha bhooyaasmah mahaashaalaa mahaakulaah ॥ 33॥

evam pushpitayaa vaachaa vyaakshiptamanasaam nreenaam । maaninaan cha atistabdhaanaam madvaartaa api na rochate ॥ 34॥

vedaah brahmaatmavishayaah trikaandavishayaah ime । parokshavaadaah rishayah paroksham mama cha priyam ॥ 35॥

shabdabrahma sudurbodham praana indriya manomayam । anantapaaram gambheeram durvigaahyam samudravat ॥ 36॥

mayaa upabrimhitam bhoomnaa brahmanaa anantashaktinaa । bhooteshu ghosharoopena biseshu oorna iva lakshyate ॥ 37॥

yathaa oornanaabhih hridayaat oornaam udvamate mukhaat । aakaashaat ghoshavaan praanah manasaa sparsharoopinaa ॥ 38॥

chhandomayah amritamayah sahasrapadaveem prabhuh । onkaaraat vyanjita sparsha svara ushma antastha bhooshitaam ॥

39॥

vichitrabhaashaavitataam chhandobhih chatura uttaraih । anantapaaraam brihateem srijati aakshipate svayam ॥ 40॥

gaayatree ushnik anushtup cha brihatee panktih eva cha । trishtup jagatee atichchhandah hi atyashti atijagat viraat ॥ 41॥

kim vidhatte kim aachashte kim anoodya vikalpayet । iti asyaah hridayam loke na anyah mat veda kashchana ॥42॥

maam vidhatte abhidhatte maam vikalpya apohyate tu aham । etaavaan sarvavedaarthah shabdah aasthaaya maam bhidaam । maayaamaatram anoodya ante pratishidhya praseedati ॥ 43॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe bhagavadddhavasamvaade vedatrayavibhaaganiroopanam naama ekavimsho'dhyaayah ॥ 21॥

atha dvaavimshah adhyaayah । uddhavah uvaacha

kati tattvaani vishvesha sankhyaataani rishibhih prabho । nava ekaadasha pancha treeni aattha tvam iha shushruma ॥ 1

kechit shadvimshatim praahuh apare panchavimshatim । sapta eke nava shat kechit chatvaari ekaadasha apare । kechit saptadasha praahuh shodasha eke trayodasha ॥ 2॥

etaavat tvam hi sankhyaanaam rishayah yat vivakshayaa । gaayanti prithak aayushman idam nah vaktum arhasi ॥ 3॥

shreebhagavaan uvaacha

yuktam cha santi sarvatra bhaashante braahmanaah yathaa । maayaam madeeyaam udgrihya vadataam kim nu durghatam ॥ 4

na etat evam yathaa aattha tvam yat aham vachmi tat tathaa । evam vivadataam hetum shaktayah me duratyayaah ॥ 5॥

yaasaam vyatikaraat aaseet vikalpah vadataam padam । praapte shamadame api eti vaadastamanu shaamyati ॥ 6॥

parasparaan anupraveshaat tattvaanaam purusharshabha । paurva aparya prasankhyaanam yathaa vaktuh vivakshitam ॥ 7॥

ekasmin api drishyante pravishtaani itaraani cha । poorvasmin vaa parasmin vaa tattve tattvaani sarvashah ॥ 8॥

paurva aparyam atah ameeshaam prasankhyaanam abheepsataam । yathaa viviktam yat vaktram grihneemah yuktisambhavaat ॥ 9॥

anaadi avidyaayuktasya purushasya aatmavedanam । svatah na sambhavaat anyah tattvajnah jnaanadah bhavet ॥ 10॥

purusha eeshvarayoh atra na vailakshanyam anu api । tat anyakalpanaapaarthaa jnaanam cha prakriteh gunah ॥ 11॥

prakritih gunasaamyam vai prakriteh na aatmanah gunaah । sattvam rajah tamah iti sthiti utpatti antahetavah ॥ 12॥

sattvam jnaanam rajah karma tamah ajnaanam iha uchyate । gunavyatikarah kaalah svabhaavah sootram eva cha ॥ 13॥

purushah prakritih vyaktam ahankaarah nabhah anilah । jyotih aapah kshitih iti tattvaani uktaani me nava ॥ 14॥

shrotram tvak darshanam ghraanah jihvaa iti jnaanashaktayah । vaak paani upastha paayu anghrih karmaanyanga ubhayam manah ॥ 15॥

shabdah sparshah rasah gandhah roopam cha iti arthajaatayah । gati ukti utsarga shilpaani karma aayatana siddhayah ॥ 16॥

sarga aadau prakritih hi asya kaarya kaarana roopinee । sattva aadibhih gunaih dhatte purushah avyaktah eekshate ॥ 17॥

vyakta aadayah vikurvaanaah dhaatavah purusha eekshayaa । labdhaveeryaah srijanti andam samhataah prakriteh balaat ॥ 18॥

sapta eva dhaatavah iti tatra arthaah pancha khaadayah । jnaanam aatmaa ubhaya aadhaarah tatah deha indriya aasavah ॥ 19॥

shad iti atra api bhootaani pancha shashthah parah pumaan । taih yuktah aatmasambhootaih srishtvaa idam samupaavishat ॥ 20॥

chatvaari eva iti tatra api tejah aapah annam aatmanah । jaataani taih idam jaatam janma avayavinah khalu ॥ 21॥

sankhyaane saptadashake bhootamaatra indriyaani cha । panchapancha eka manasaa aatmaa saptadashah smritah ॥ 22॥

tadvat shodashasankhyaane aatmaa eva manah uchyate । bhootendriyaani pancha eva manah aatmaa trayodashah ॥ 23॥

ekaadashatvah aatmaa asau mahaabhootendriyaani cha । ashtau prakritayah cha eva purushah cha nava iti atha ॥ 24॥

iti naanaa prasankhyaanam tattvaanaam rishibhih kritam । sarvam nyaayyam yuktimatvaat vidushaam kim ashobhanam ॥ 25॥

uddhavah uvaacha

prakritih purushah cha ubhau yadi api aatmavilakshanau । anyonya apaashrayaat krishna drishyate na bhidaa tayoh । prakritau lakshyate hi aatmaa prakritih cha tathaa aatmani ॥ 26

evam me pundareekaaksha mahaantam samshayam hridi । chhettum arhasi sarvajna vachobhih nayanaipunaih ॥ 27॥

tvattah jnaanam hi jeevaanaam pramoshah te atra shaktitah । tvam eva hi aatma maayaayaa gatim vettha na cha aparah ॥ 28॥

shreebhagavaan uvaacha

prakritih purushah cha iti vikalpah purusharshabha । eshah vaikaarikah sargah gunavyatikaraatmakah ॥ 29

mama anga maayaa gunamayee anekadhaa vikalpabuddheeh cha gunaih vidhatte । vaikaarikah trividhah adhyaatmam ekam atha adhidaivam adhibhootam anyat ॥ 30॥

drik roopam aarkam vapuh atra randhre parasparam sidhyati yah svatah khe । aatmaa yat esham aparah yah aadyah svayaa anubhootya akhilasiddhasiddhih । evam tvak aadi shravanaadi chakshuh jihva aadi naasa aadi cha chittayuktam ॥ 31॥

yah asau gunakshobhakritau vikaarah pradhaanamoolaat mahatah prasootah । aham trivrit mohavikalpahetuh vaikaarikah taamasah aindriyah cha ॥ 32॥

aatmaaparijnaanamayah vivaadah hi asti iti na asti iti bhidaarthanishthah । vyarthah api na eva uparameta pumsaam mattah paraavrittadhiyaam svalokaat ॥ 33॥

uddhavah uvaacha

tvattah paraavrittadhiyah svakritaih karmabhih prabho । uchcha avachaan yathaa dehaan grihnanti visrijanti cha ॥ 34

tat mama aakhyaahi govinda durvibhaavyam anaatmabhih । na hi etat praayashah loke vidvaamsah santi vanchitaah ॥ 35॥

shreebhagavaan uvaacha

manah karmamayam nrinaam indriyaih panchabhih yutam । lokaat lokam prayaati anyah aatmaa tat anuvartate ॥ 36

dhyaayan manah anuvishayaan drishtaan vaa anushrutaan atha । udyat seedat karmatantram smritih tat anushaamyati ॥ 37॥

vishaya abhiniveshena na aatmaanam yat smaret punah । jantoh vai kasyachit hetoh mrityuh atyantavismritih ॥ 38॥

janma tu aatmatayaa pumsah sarvabhaavena bhoorida । vishaya sveekritim praahuh yathaa svapnamanorathah ॥ 39॥

svapnam manoratham cha ittham praaktanam na smarati asau । tatra poorvam iva aatmaanam apoorvam cha anupashyati ॥ 40॥

indriya aayana srishtyaa idam traividhyam bhaati vastuni । bahih antah bhidaahetuh janah asat janakrit yathaa ॥ 41॥

nityadaa hi angah bhootaani bhavanti na bhavanti cha । kaalena alkshyavegena sookshmatvaat tat na drishyate ॥ 42॥

yathaa archishaam srotasaam cha phalaanaam vaa vanaspateh । tathaa eva sarvabhootaanaam vayah avasthaa aadayah kritaah ॥ 43॥

sah ayam deepah archishaam yadvat srotasaam tat idam jalam । sah ayam pumaan iti nrinaam mrishaah geeh dheeh mrishaa aayushaam ॥ 44॥

maa svasya karmabeejena jaayate sah api ayam pumaan । mriyate vaamarah bhraantyaa yathaa agnih daaru samyutah ॥ 45॥

nishekagarbhajanmaani baalyakaumaarayauvanam । vayomadhyam jaraa mrityuh iti avasthaah tanoh nava ॥ 46॥

etaah manorathamayeeh hi anyasya uchchaavachaah tanooh । gunasangaat upaadatte kvachit kashchit jahaati cha ॥ 47॥

aatmanah pitriputraabhyaam anumeyau bhavaapyayau । na bhavaapyayavastoonaam abhijnah dvayalakshanah ॥ 48॥

taroh beejavipaakaabhyaam yah vidvaat janmasamyamau । taroh vilakshanah drashtaa evam drashtaa tanoh prithak ॥ 49॥

prakriteh evam aatmaanam avivichya abudhah pumaan । tattvena sparshasammoodhah samsaaram pratipadyate ॥ 50॥

sattvasangaat risheen devaan rajasaa asuramaanushaan । tamasaa bhootatiryaktvam bhraamitah yaati karmabhih ॥ 51॥

nrityatah gaayatah pashyan yathaa eva anukaroti taan । evam buddhigunaan pashyan aneehah api anukaaryate ॥ 52॥

yathaa ambhasaa prachalataa taravah api chalaah iva । chakshushaa bhraamyamaanena drishyate bhramati iva bhooh ॥ 53॥

yathaa manorathadhiyah vishayaanubhavah mrishaa । svapnadrishtaah cha daashaarha tathaa samsaarah aatmanah ॥ 54॥

arthe hi avidyamaane api samsritih na nivartate । dhyaayatah vishayaan asya svapne anartha aagamah yathaa ॥ 55॥

tasmaat uddhava maa bhunkshva vishayaan asat indriyaih । aatmaa agrahananirbhaatam pashya vaikalpikam bhramam ॥ 56॥

kshiptah avamaanitah asadbhih pralabdhah asooyitah athavaa । taaditah sannibaddhah vaa vrittyaa vaa parihaapitah ॥ 57॥

nishthitah mootritah bahudhaa evam prakampitah । shreyaskaamah krichchhragatah aatmanaa aatmaanam uddharet ॥ 58॥

uddhavah uvaacha

yathaa evam anubuddhyeyam vada nah vadataam vara । suduhsaham imam manyah aatmani asat atikramam ॥ 59

vidusham api vishvaatman prakritih hi baleeyasee । rite tvat dharmanirataan shaantaah te charanaalayaan ॥ 60॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe bhagavaduddhavasamvaade dvaavimsho'dhyaayah ॥ 22॥

atha trayovimshah adhyaayah । baadaraayanih uvaacha । sah evam aashamsitah uddhavena bhaagavatamukhyena daashaarhamukhyah । sabhaajayan brityavachah mukundah tam aababhaashe shravaneeyaveeryah ॥ 1॥

shreebhagavaan uvaacha

barhaspatya sah vai na atra saadhuh vai durjan eeritaih । duruktaih bhinnam aatmaanam yah samaadhaatum eeshvarah ॥ 2

na tathaa tapyate viddhah pumaan baanaih sumarmagaih । yathaa tudanti marmasthaah hi asataam parusheshavah ॥ 3॥

kathayanti mahatpunyam itihaasam iha uddhava । tam aham varnayishyaami nibodha susamaahitah ॥ 4॥

kenachit bhikshunaa geetam paribhootena durjanaih । smarataah dhritiyuktena vipaakam nijakarmanaam ॥ 5॥

avanishu dvijah kashchit aaseet aadhyatamah shriyaa । vaartaavrittih kadaryah tu kaamee lubdhah atikopanah ॥ 6॥

jnaatayah atithayah tasya vaanmaatrena api na architaah । shoonya avasathah aatmaa api kaale kaamaih anarchitah ॥ 7॥

duhsheelasya kadaryasya druhyante putrabaandhavaah । daaraa duhitarah bhrityaah vishannaah na aacharan priyam ॥ 8॥

tasya evam yakshavittasya chyutasya ubhayalokatah । dharmakaamaviheenasya chukrudhuh panchabhaaginah ॥ 9॥

tat avadhyaana visrasta punya skandhasya bhoorida । arthah api agachchhan nidhanam bahu aayaasa parishramah ॥ 10॥

jnaatayah jagrihuh kinchit kinchit asyavah uddhava । daivatah kaalatah kinchit brahmabandhoh nripaarthivaat ॥ 11॥

sah evam dravine nashte dharmakaamavivarjitah । upekshitah cha svajanaih chintaam aapa duratyayaam ॥ 12॥

tasya evam dhyaayatah deergham nashtaraayah tapasvinah । khidyatah baashpakanthasya nirvedah sumahaan abhoot ॥ 13॥

sah cha aaha idam aho kashtam vrithaa aatmaa me anutaapitah । na dharmaaya na kaamaaya yasya artha aayaasah eedrishah ॥ 14॥

praayena arthaah kadaryaanaam na sukhaaya kadaachana । iha cha aatmopataapaaya mritasya narakaaya cha ॥ 15॥

yashah yashasvinaam shuddham shlaaghyaah ye guninaam gunaah । lobhah svalpah api taan hanti shvitrah roopam iva ipsitam ॥ 16॥

arthasya saadhane siddhah utkarshe rakshane vyaye । naasha upabhogah aayaasah traasah chintaa bhramah nrinaam ॥ 17॥

steyam himsaa anritam dambhah kaamah krodhah smayah madah । bhedah vairam avishvaasah samspardhaa vyasanaani cha ॥ 18॥

ete panchadashaan arthaah hi arthamoolaah mataah nrinaam । tasmaat anartham arthaakhyam shreyah arthee dooratah tyajet ॥ 19॥

bhidyante bhraatarah daaraah pitarah suhridah tathaa । ekaasnigdhaah kaakininaa sadyah sarve arayah kritaah ॥ 20॥

arthena alpeeyasaa hi ete samrabdhaa deeptam anyavah । tyajanti aashu spridhah ghnanti sahasaa utsrijya sauhridam ॥

21॥

labdhvaa janma amarapraarthyam maanushyam tat dvija agryataam । tat anaadritya ye svaartham ghnanti yaanti ashubhaam gatim ॥

22॥

svarga apavargayoh dvaaram praapya lokam imam pumaan । dravine kah anooshajjeta martyah anarthasya dhaamani ॥ 23॥

devarshi pitri bhootaani jnaateen bandhoon cha bhaaginah । asamvibhajya cha aatmaanam yakshavittah patati adhah ॥ 24॥

vyarthayaa arthehayaa vittam pramattasya vayah balam । kushalaah yena sidhyanti jarathah kim nu saadhaye ॥ 25॥

kasmaat sanklishyate vidvaan vyarthayaa arthehayaa asakrit । kasyachit maayayaa noonam lokah ayam suvimohitah ॥ 26॥

kim dhanaih dhanadaih vaa kim kaamaih vaa kaamadaih uta । mrityunaa grasyamaanasya karmabhih vaa uta janmadaih ॥ 27॥

noonam me bhagavaan tushtah sarvadevamayah harih । yena neetah dashaam etaam nirvedah cha aatmanah plavah ॥ 28॥

sah aham kalau asheshena shoshayihhye angam aatmanah । apramattah akhilasvaarthe yadi syaat siddhah aatmani ॥ 29॥

tatra maam anumoderan devaah tribhuvaneshvaraah । muhoortena brahmalokam khatvaangah samasaadhayat ॥ 30॥

shreebhagavaan uvaacha

iti abhipretya manasaa hi aavantyah dvijasattamah । unmuchya hridayagrantheen shaantah bhikshuh abhoot munih ॥ 31

sah chachaara maheem etaam samyata aatmendriya anilah । bhikshaartham nagara graamaan asangah alakshitah avishat ॥ 32॥

tam vai pravayasam bhikshum avadhootam asajjanaah । drishtvaa paryabhavan bhadrah bahveebhih paribhootibhih ॥ 33॥

kechit trivenum jagrihuh eke paatram kamandalum । peetham cha eke akshasootram cha kanthaam cheeraani kechana ॥ 34॥

pradaaya cha punah taani darshitaani aadaduh muneh । annam cha bhaikshyasampannam bhunjaanasya sarit tate ॥ 35॥

mootrayanti cha paapishthaah shtheevanti asya cha moordhani । yatavaacham vaachayanti taadayanti na vakti chet ॥ 36॥

tarjayanti apare vaagbhih stenah ayam iti vaadinah । badhnanti rajjvaa tam kechit badhyataam badhyataam iti ॥ 37॥

kshipanti eke avajaanantah eshah dharmadhvajah shathah । ksheenavittah imaam vrittim agraheet svajana ujjhitah ॥ 38॥

aho eshah mahaasaarah dhritimaan girih aadiva । maunena saadhayati artham bakavat dridhanishchayah ॥ 39॥

iti eke vihasanti enam eke durvaatayanti cha । tam babandhuh nirurudhuh yathaa kreedanakam dvijam ॥ 40॥

evam sah bhautikam duhkham daivikam daihikam cha yat । bhoktavyam aatmanah dishtam praaptam praaptam abudhyata ॥ 41॥

paribhootah imaam gaathaam agaayata naraadhamaih । paatayadbhih svadharmasthah dhritim aasthaaya saatvikeem ॥ 42॥

dvijah uvaacha

na ayam janah me sukhaduhkhahetuh na devataatmaa grahakarmakaalaah । manah param kaaranam aamananti samsaarachakram parivartayet yat ॥ 43

manah gunaan vai srijate baleeyah tatah cha karmaani vilakshanaani । shuklaani krishnaani atha lohitaani tebhyah savarnaah sritayah bhavanti ॥ 44॥

aneehah aatmaa manasaa sameehataa hiranmayah matsakhah udvichashte । manah svalingam parigrihya kaamaan jushan nibaddhah gunasangatah asau ॥ 45॥

daanam svadharmah niyamah yamah cha shrutam cha karmaani cha sadvrataani । sarve manonigrahalakshanaantaah parah hi yogah manasah samaadhi ॥ 46॥

samaahitam yasya manah prashaantam daanaadibhih kim vada tasya krityam । asamyatam yasya manah vinashyat daanaadibhih chet aparam kimebhih ॥ 47॥

manovashe anye hi abhavan sma devaah manah cha na anyasya vasham sameti । bheeshmah hi devah sahasah saheeyaan yunjyaat vashe tam sah hi devadevah ॥ 48॥

tam durjayam shatrum asahyavegam maruntudam tat na vijitya kechit । kurvanti asat vigraham atra martyaih mitraani udaaseena ripoon vimoodhaah ॥ 49॥

deham manomaatram imam griheetvaa mama aham iti andha dhiyah manushyaah । eshah aham anyah ayam iti bhramena durantapaare tamasi bhramanti ॥ 50॥

janah tu hetuh sukhaduhkhayoh chet kim aatmanah cha atra ha bhaumayoh tat । jihvaam kvachit sandashati svadadbhih tat vedanaayaam katamaaya kupyet ॥ 51॥

duhkhasya hetuh yadi devataah tu kim aatmanah tatra vikaarayoh tat । yat angam angena nihanyate kvachit krudhyeta kasmai purushah svadehe ॥ 52॥

aatmaa yadi syaat sukhaduhkhahetuh kim anyatah tatra nijasvabhaavah । na hi aatmanah anyat yadi tat mrishaa syaat krudhyeta kasmaat na sukham na duhkham ॥ 53॥

grahaah nimittam sukhaduhkhayoh chet kim aatmanah ajasya janasya te vai । grahaih grahasya eva vadanti peedaam krudhyeta kasmai purushah tatah anyah ॥ 54॥

karmaah tu hetuh sukhaduhkhayoh chet kim aatmanah tat hi jadaajadatve । dehah tu achitpurushah ayam suparnah krudhyeta kasmai na hi karmamoolam ॥ 55॥

kaalah tu hetuh sukhaduhkhayoh chet kim aatmanah tatra tat aatmakah asau । na agneh hi taapah na himasya tat syaat krudhyeta kasmai na parasya dvandvam ॥ 56॥

na kenachit kva api kathanchana asya dvandva uparaagah paratah parasya । yathaahamah samsritiroopinah syaat evam prabuddhah na bibheti bhootaih ॥ 57॥

etaam sah aasthaaya paraatmanishthaam adhyaasitaam poorvatamaih maharshibhih । aham tarishyaami durantapaaram tamah mukunda anghrinishevayaa eva ॥ 58॥

shreebhagavaan uvaacha

nirvidya nashtadravinah gataklamah pravrajya gaam paryatamaanah ittham । niraakritah asadbhih api svadharmaat akampitah amum munih aaha gaathaam ॥ 59

sukhaduhkhapradah na anyah purushasya aatmavibhramah । mitra udaaseenaripavah samsaarah tamasah kritah ॥ 60॥

tasmaat sarvaatmanaa taata nigrihaana mano dhiyaa । mayi aaveshitayaa yuktah etaavaan yogasangrahah ॥ 61॥

yah etaam bhikshunaa geetaam brahmanishthaam samaahitah । dhaarayan shraavayan shrunvan dvandvaih na eva abhibhooyate ॥ 62॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe bhagavaduddhavasamvaade bikshugeetaniroopanam naama trayovimsho'dhyaayah ॥ 23॥

atha chaturvimsho'dhyaah । shreebhagavaan uvaacha

atha te sampravakshyaami saankhyam poorvaih vinishchitam । yat vijnaaya pumaan sadyah jahyaat vaikalpikam bhramam ॥ 1

aaseet jnaanam athah hi arthah ekam eva avikalpitam । yadaa vivekanipunaah aadau kritayuge ayuge ॥ 2॥

tat maayaaphalaroopena kevalam nirvikalpitam । vaanmanah agocharam satyam dvidhaa samabhavat brihat ॥ 3॥

tayoh ekatarah hi arthah prakritih sobhayaatmikaa । jnaanam tu anyatarah bhaavah purushah sah abhidheeyate ॥ 4॥

tamah rajah sattvam iti prakriteh abhavan gunaah । mayaa prakshobhyamaanaayaah purusha anumatena cha ॥ 5॥

tebhyah samabhavat sootram mahaan sootrena samyutah । tatah vikurvatah jaatah yah ahankaarah vimohanah ॥ 6॥

vaikaarikah taijasah cha taamasah cha iti aham trivrit । tanmaatra indriya manasaam kaaranam chit achit mayah ॥ 7॥

arthah tanmaatrikaat jajne taamasaat indriyaani cha । taijasaat devataah aasan ekaadasha cha vaikritaat ॥ 8॥

mayaa sanchoditaah bhaavaah sarve samhati akaarinah । andam utpaadayaamaasuh mama aayatanam uttamam ॥ 9॥

tasmin aham samabhavam ande salilasamsthitau । mama naabhyaam abhoot padmam vishvaakhyam tatra cha aatmabhooh ॥

10॥

sah asrijat tapasaa yuktah rajasaa mat anugrahaat । lokaan sapaalaan vishvaatmaa bhooh bhuvah svah iti tridhaa ॥ 11॥

devaanaam okah aaseet svah bhootaanaam cha bhuvah padam । martya aadeenaam cha bhooh lokah siddhaanaam tritayaat param ॥

12॥

adhah asuraanaam naagaanaam bhoomeh okah asrijat prabhuh । trilokyaam gatayah sarvaah karmanaam triguna aatmanaam ॥ 13॥

yogasya tapasah cha eva nyaasasya gatayah amalaah । mahah janah tapah satyam bhaktiyogasya madgatih ॥ 14॥

mayaa kaalaatmanaa dhaatraa karmayuktam idam jagat । gunapravaahah etasmin unmajjati nimajjati ॥ 15॥

anuh brihat krishah sthoolah yah yah bhaavah prasidhyati । sarvah api ubhayasamyuktah prakrityaa purushena cha ॥ 16॥

yah tu yasya aadih antah cha sah vai madhyam cha tasya san । vikaarah vyavahaaraarthah yathaa taijasa paarthivaah ॥ 17॥

yat upaadaaya poorvah tu bhaavah vikurute aparam । aadih antah yadaa yasya tat satyam abhidheeyate ॥ 18॥

prakritih hi asya upaadaanam aadhaarah purushah parah । satah abhivyanjakah kaalah brahma tat tritayam tu aham ॥ 19॥

sargah pravartate taavat paurva aparyena nityashah । mahaan gunavisarga arthah sthiti antah yaavat eekshanam ॥ 20॥

viraat mayaa aasaadyamaanah lokakalpavikalpakah । panchatvaaya visheshaaya kalpate bhuvanaih saha ॥ 21॥

anne praleeyate martyam annam dhaanaasu leeyate । dhaanaah bhoomau praleeyante bhoomih gandhe praleeyate ॥ 22॥

apsu praleeyante gandhah aapah cha svagune rase । leeyate jyotishi rasah jyotee roope praleeyate ॥ 23॥

roopam vaayau sah cha sparshe leeyate sah api cha ambare । ambaram shabdatanmaatrah indriyaani svayonishu ॥ 24॥

yonih vaikaarike saumya leeyate manasi eeshvare । shabdah bhootaadim api eti bhootaadih mahati prabhuh ॥ 25॥

sah leeyate mahaan sveshu guneshu gunavattamah । te avyakte sampraleeyante tatkale leeyate avyaye ॥ 26॥

kaalah maayaamaye jeeve jeevah aatmani mayi aje । aatmaa kevalah aatmasthah vikalpa apaaya lakshanah ॥ 27॥

evam anveekshamaanasya katham vaikalpikah bhramah । manasah hridi tishtheta vyomni iva arka udaye tamah ॥ 28॥

eshah saankhyavidhih proktah samshayagranthibhedanah । pratiloma anulomaabhyaam paraavaradrishaa mayaa ॥ 29॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe shreekrishnoddhavasamvaade prakritipurushasaankhyayogo naama chaturvimsho'dhyaayah ॥ 24॥

atha panchavimsho'dhyaayah । shreebhagavaanuvaacha

gunaanaam asamishraanaam pumaanyena yathaa bhavet । tanme purushavarya iadam upadhaaraya shamsatah ॥ 1

samah damah titikshaa eekshaa tapah satyam dayaa smritih । tushtih tyaagah asprihaa shraddhaa hreeh dayaa aadih svanirvritih ॥ 2॥

kaamah eehaa madah trishnaa stambhah aasheeh bhidaa sukham । mada utsaahah yashah preetih haasyam veeryam bala udyamah ॥ 3॥

krodhah lobhah anritam himsaa yaanchaa dambhah klamah kalih । shokamohau vishaadaartee nidraa aashaa bheeh anudyamah ॥ 4॥

sattvasya rajasah cha etaah tamasah cha anumoorvashah । vrittayah varnitapraayaah sannipaatam athah shrunu ॥ 5॥

sannipaatah tu aham iti mama iti uddhava yaa matih । vyavahaarah sannipaatah manomaatra indriyaasubhih ॥ 6॥

dharme cha arthe cha kaame cha yadaa asau parinishthitah । gunaanaam sannikarshah ayam shraddhaah atidhanaavahah ॥ 7॥

pravrittilakshane nishthaa pumaan yah hi grihaashrame । svadharme cha anutishtheta gunaanaam samitih hi saa ॥ 8॥

purusham sattvasamyuktam anumeeyaat shama aadibhih । kaamaadibhee rajoyuktam krodhaadyaih tamasaa yutam ॥ 9॥

yadaa bhajati maam bhaktyaa nirapekshah svakarmabhih । tam sattvaprakritim vidyaat purusham striyam eva vaa ॥ 10॥

yadaa aashishah aashaasya maam bhajeta svakarmabhih । tam rajahprakritim vidyaat himsaam aashaasya taamasam ॥ 11॥

sattvam rajah tamah iti gunaah jeevasya na eva me । chittajaa yaih tu bhootaanaam sajjamaanah nibadhyate ॥ 12॥

yadetarau jayet sattvam bhaasvaram vishadam shivam । tadaa sukhena yujyeta dharmajnaana aadibhih pumaan ॥ 13॥

yadaa jayet tamah sattvam rajah sangam bhidaa chalam । tadaa duhkhena yujyeta karmanaa yashasaa shriyaa ॥ 14॥

yadaa jayet rajah sattvam tamah moodhah layam jadam । yujyeta shokamohaabhyaam nidrayaa himsayaa aashayaa ॥ 15॥

yadaa chittam praseedeta indriyaanaam cha nirvritih । dehe abhayam manosangam tat sattvam viddhi matpadam ॥ 16॥

vikurvan kriyayaa cha adheera nirvritih cha chetasaam । gaatraasvaasthyam manah bhraantam rajah etaih nishaamaya ॥ 17॥

seedat chittam vileeyeta chetasah grahane akshamam । manah nashtam tamah glaanih tamah tat upadhaaraya ॥ 18॥

edhamaane gune sattve devaanaam balam edhate । asuraanaam cha rajasi tamasi uddhava rakshasaam ॥ 19॥

sattvaat jagaranam vidyaat rajasaa svapnam aadishet । prasvaapam tamasaa jantoh tureeyam trishu santatam ॥ 20॥

uparyupari gachchhanti sattvena aabrahmanah janaah । tamasaa adhah adhah aamukhyaat rajasaa antarachaarinah ॥ 21॥

sattve praleenaah svah yaanti naralokam rajolayaah । tamolayaah tu nirayam yaanti maam eva nirgunaah ॥ 22॥

madarpanam nishphalam vaa saatvikam nijakarma tat । raajasam phalasankalpam himsaapraayaadi taamasam ॥ 23॥

kaivalyam saatvikam jnaanam rajah vaikalpikam cha yat । praakritam taamasam jnaanam mannishtham nirgunam smritam ॥ 24॥

vanam tu saatvikah vaasah graamah raajasah uchyate । taamasam dyootasadanam manniketanam tu nirgunam ॥ 25॥

saatvikah kaarakah asangee raagaandhah raajasah smritah । taamasah smritivibhrashtah nirgunah madapaashrayah ॥ 26॥

saattvikee aadhyaatmikee shraddhaa karmashraddhaa tu raajasee । taamasyadharme yaa shraddhaa matsevaayaam tu nirgunaa ॥ 27॥

pathyam pootam anaayah tam aahaaryam saattvikam smritam । raajasam cha indriyapreshtham taamasam cha aartida ashuchi ॥ 28॥

saattvikam sukham aatmottham vishayottham tu raajasam । taamasam mohadainottham nirgunam madapaashrayam ॥ 29॥

dravyam deshah phalam kaalah jnaanam karma cha kaarakaah । shraddhaa avasthaa aakritih nishthaa traigunyah sarvah eva hi ॥

30॥

sarve gunamayaah bhaavaah purusha avyakta dhishthitaah ॥ 31॥

etaah samsritayah pumsah gunakarmanibandhanaah । yena ime nirjitaah saumya gunaah jeevena chittajaah । bhaktiyogena mannishthah madbhaavaaya prapadyate ॥ 32॥

tasmaat aham imam labdhvaa jnaanavijnaanasambhavam । gunasangam vinirdhooya maam bhajantu vichakshanaah ॥ 33॥

nihsangah maam bhajet vidvaan apramattah jitendriyah । rajah tamah cha abhijayet sattvasamsevayaa munih ॥ 34॥

sattvam cha abhijayet yuktah nairapekshyena shaantadheeh । sampadyate gunaih muktah jeevah jeevam vihaaya maam ॥ 35॥

jeevah jeevavinirmuktah gunaih cha aashayasambhavaih । mayaa eva brahmanaa poornah na bahih na antarah charet ॥ 36॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe shreekrishnoddhavasamvaade gunanirgunaniroopanam naama panchavimsho'dhyaayah ॥ 25॥

atha shadvimsho'dhyaayah । shreebhagavaan uvaacha

mat lakshanam imam kaayam labdhvaa maddharmah aasthitah । aanandam paramaatmaanam aatmastham samupaiti maam ॥1

gunamayyaah jeevayonyaah vimuktah jnaananishthayaa । guneshu maayaamaatreshu drishyamaaneshu avastutah । vartamaanah api na pumaan yujyate avastubhih gunaih ॥ 2॥

sangam na kuryaat asataam shishna udara tripaam kvachit । tasya anugatah tamasi andhe patati andha anugaandhavat ॥ 3॥

ailah samraat imaam gaathaam agaayata brihachchhravaah । urvashee virahaat muhyan nirvinnah shokasamyame ॥ 4॥

tyaktvaa aatmaanam vrajanteem taam nagnah unmattavat nripah । vilapan anvagaat jaaye ghore tishtha iti viklavah ॥ 5॥

kaamaan atriptah anujushan kshullakaan varshayaamineeh । na veda yaanteeh na ayaanteeh urvashee aakrishtacheatanah ॥ 6॥

ailah uvaacha

aho me mohavistaarah kaamakashmalachetasah । devyaah griheetakanthasya na aayuhkhandaah ime smritaah ॥ 7

na aham veda abhinirmuktah sooryah vaa abhyuditah amuyaa । mushitah varshapoogaanaam bata ahaani gataani uta ॥ 8॥

aho me aatmasammohah yena aatmaa yoshitaam kritah । kreedaamrigah chakravartee naradevashikhaamanih ॥ 9॥

saparichchhadam aatmaanam hitvaa trinam iva eeshvaram । yaanteem striyam cha anvagamam nagnah unmattavat rudan ॥ 10॥

kutah tasya anubhaavah syaat tejah eeshatvam eva vaa । yah anvagachchham striyam yaanteem kharavat paadataaditah ॥ 11॥

kim vidyayaa kim tapasaa kim tyaagena shrutena vaa । kim viviktena maunena streebhih yasya manah hritam ॥ 12॥

svaarthasya akovidam dhin maam moorkham pandita maaninam । yah aham eeshvarataam praapya streebhih go kharavat jitah ॥ 13॥

sevatah varshapoogaat me urvashyah adharaasavam । na tripyati aatmabhooh kaamah vahnih aahutibhih yathaa ॥ 14॥

pumshchalyaa apahritam chittam konvanyah mochitum prabhuh । aatmaaraameshvaram rite bhagavantam adhokshajam ॥ 15॥

bodhitasya api devyaa me sooktavaakyena durmateh । manogatah mahaamohah na apayaati ajitaatmanah ॥ 16॥

kim etayaa nah apakritam rajjvaa vaa sarpachetasah । rajjusvaroopa avidushah yah aham yat ajitendriyah ॥ 17॥

kva ayam malomasah kaayah daurgandhi aadi aatmakah ashuchih । kva gunaah saumanasya aadyaah hi adhyaasah avidyayaa kritah ॥ 18॥

pitroh kim svam nu bhaaryaayaah svaaminah agneh shvagridhrayoh । kim aatmanah kim suhridaam iti yah na avaseeyate ॥ 19॥

tasmin kalevare amedhye tuchchhanishthe vishajjate । aho subhadram sunasam susmitam cha mukham striyah ॥ 20॥

tvan maamsa rudhira snaayu medo majjaa asthi samhatau । vinmootrapooye ramataam krimeenaam kiyat antaram ॥ 21॥

atha api na upasajjeta streeshu straineshu cha arthavit । vishaya indriya samyogaat manah kshubhyati na anyathaa ॥ 22॥

adrishtaat ashrutaat bhaavaat na bhaavah upajaayate । asamprayunjatah praanaan shaamyati stimitam manah ॥ 23॥

tasmaat sangah na kartavyah streeshu straineshu cha indriyaih । vidushaam cha api avishrabdhah shadvargah kimu maadrishaam ॥

24॥

shreebhagavaan uvaacha

evam pragaayan nripadevadevah sah urvasheelokam athah vihaaya । aatmaanam aatmani avagamya maam vai upaaramat jnaanavidhootamohah ॥ 25

tatah duhsangam utsrijya satsu sajjeta buddhimaan । santah etasya chhindanti manovyaasangamuktibhih ॥ 26॥

santah anapekshaah machchittaah prashaantaah samadarshinah । nirmamaah nirahankaaraah nirdvandvaah nishparigrahaah ॥ 27॥

teshu nityam mahaabhaagah mahaabhaageshu matkathaah । sambhavanti hitaa nreenaam jushataam prapunanti agham ॥ 28॥

taah ye shrunvanti gaayanti hi anumodanti cha adritaah । matparaah shraddadhaanaah cha bhaktim vindanti te mayi ॥ 29॥

bhaktim labdhavatah saadhoh kim anyat avashishyate । mayi anantagune brahmani aananda anubhava aatmani ॥ 30॥

yathaa upashrayamaanasya bhagavantam vibhaavasum । sheetam bhayam tamah api eti saadhoon samsevatah tathaa ॥ 31॥

nimajjya unmajjyataam ghore bhavaabdhau parama ayanam । santah brahmavidah shaantaah nauh dridha iva apsu majjataam ॥ 32॥

annam hi praaninaam praanah aartaanaam sharanam tu aham । dharmah vittam nrinaam pretya santah arvaak bibhyatah aranam ॥

33॥

santah dishanti chakshoomshi bahih arkah samutthitah । devataah baandhavaah santah santah aatmaa aham eva cha ॥ 34॥

vaitasenah tatah api evam urvashyaa lokanihsprihah । muktasangah maheem etaam aatmaaraamah chachaara ha ॥ 35॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe shreekrishnoddhavasamvaade ailageetam naama shadvimsho'dhyaayah ॥ 26॥

atha saptavimsho'dhyaayah । uddhavah uvaacha

kriyaayogam samaachakshva bhavat aaraadhanam prabho । yasmaat tvaam ye yathaa archanti saatvataah saatvatarshabha ॥ 1

etat vadanti munayah muhuh nihshreyasam nrinaam । naaradah bhagavaan vyaasah aachaaryah angirasah sutah ॥ 2॥

nihsritam te mukhaambhojaadyat aaha bhagavaan ajah । putrebhyah bhrigumukhyebhyah devyai cha bhagavaan bhavah ॥ 3॥

etat vai sarvavarnaanaam aashramaanaam cha sammatam । shreyasaam uttamam manye streeshoodraanaam cha maanada ॥ 4॥

etat kamalapatraaksha karmabandhavimochanam । bhaktaaya cha anuraktaaya broohi vishveshvara eeshvara ॥ 5॥

shreebhagavaan uvaacha

nahi antah anantapaarasya karmakaandasya cha uddhava । sankshiptam varnayishyaami yathaavat anupoorvashah ॥ 6

vaidikah taantrikah mishrah iti me trividhah makhah । trayaanaam eepsitena eva vidhinaa maam samarchayet ॥ 7॥

yadaa svanigamena uktam dvijatvam praapya poorushah । yathaa yajeta maam bhaktyaa shraddhayaa tat nibodha me ॥ 8॥

archaayaam sthandile agnau vaa soorye vaa apsu hridi dvijah । dravyena bhaktiyuktah archet svagurum maam amaayayaa ॥ 9॥

poorvam snaanam prakurveeta dhautadantah angashuddhaye । ubhayaih api cha snaanam mantraih mridgrahanaadinaa ॥ 10॥

sandhyaa upaasti aadi karmaani vedena achoditaani me । poojaam taih kalpayet samyak sankalpah karmapaavaneem ॥ 11॥

shailee daarumayee lauhee lepyaa lekhyaa cha saikatee । manomayee manimayee pratimaa ashtavidhaa smritaa ॥ 12॥

chala achala iti dvividhaa pratishthaa jeevamandiram । udvaasa aavaahane na stah sthiraayaam uddhava archane ॥ 13॥

asthiraayaam vikalpah syaat sthandile tu bhavet dvayam । snapanam tu avilepyaayaam anyatra parimaarjanam ॥ 14॥

dravyaih prasiddhyaih mat yaagah pratimaadishu amaayinah । bhaktasya cha yathaalabdhaih hridi bhaavena cha eva hi ॥ 15॥

snaana alankaranam preshtham archaayaam eva tu uddhava । sthandile tattvavinyaasah vahnau aajyaplutam havih ॥ 16॥

soorye cha abhyarhanam preshtham salile salila aadibhih । shraddhayaa upaahritam preshtham bhaktena mama vaari api ॥ 17॥

bhooryapi abhakta upahritam na me toshaaya kalpate । gandhah dhoopah sumanasah deepah anna aadya cha kim punah ॥ 18॥

shuchih sambhritasambhaarah praak darbhaih kalpita aasanah । aaseenah praak udak vaa archet archaayaam atha sammukhah ॥ 19॥

kritanyaasah kritanyaasaam madarchaam paaninaa mrijet । kalasham prokshaneeyam cha yathaavat upasaadhayet ॥ 20॥

tat adbhih devayajanam dravyaani aatmaanam eva cha । prokshya paatraani treeni adbhih taih taih dravyaih cha saadhayet ॥ 21॥

paadya argha aachamaneeyaartham treeni paatraani daishikah । hridaa sheershnaa atha shikhayaa gaayatryaa cha abhimantrayet ॥

22॥

pinde vaayu agni samshuddhe hritpadmasthaam paraam mama । anveem jeevakalaam dhyaayet naada ante siddhabhaavitaam ॥ 23॥

tayaa aatmabhootayaa pinde vyaapte sampoojya tanmayah । aavaahya archa aadishu sthaapya nyasta angam maam prapoojayet ॥

24॥

paadya upasparsha arhana aadeen upachaaraan prakalpayet । dharmaadibhih cha navabhih kalpayitvaa aasanam mama ॥ 25॥

padmam ashtadalam tatra karnikaakesara ujjvalam । ubhaabhyaam vedatantraabhyaam mahyam tu ubhayasiddhaye ॥ 26॥

sudarshanam paanchajanyam gadaaseeshudhanuh halaan । musalam kaustubham maalaam shreevatsam cha anupoojayet ॥ 27॥

nandam sunandam garudam prachandam chandam eva cha । mahaabalam balam cha eva kumudam kumudekshanam ॥ 28॥

durgaam vinaayakam vyaasam vishvaksenam guroon suraan । sve sve sthaane tu abhimukhaan poojayet prokshana aadibhih ॥ 29॥

chandana usheera karpoora kunkuma agaru vaasitaih । salilaih snaapayet mantraih nityadaa vibhave sati ॥ 30॥

svarnagharma anuvaakena mahaapurushavidyayaa । paurushena api sooktena saamabheeh raajanaadibhih ॥ 31॥

vastra upaveeta aabharana patra srak gandha lepanaih । alankurveeta saprema madbhaktah maam yathaa uchitam ॥ 32॥

paadyam aachamaneeyam cha gandham sumanasah akshataan । dhoopa deepa upahaaryaani dadyaat me shraddhayaa archakah ॥ 33॥

gudapaayasasarpeemshi shashkuli aapoopa modakaan । samyaava dadhi soopaam cha naivedyam sati kalpayet ॥ 34॥

abhyanga unmardana aadarsha dantadhau abhishechanam । annadya geeta nrityaadi parvani syuh utaanvaham ॥ 35॥

vidhinaa vihite kunde mekhalaagartavedibhih । agnim aadhaaya paritah samoohet paaninaa uditam ॥ 36॥

paristeerya atha paryukshet anvaadhaaya yathaavidhi । prokshanyaa aasaadya dravyaani prokshyaagnau bhaavayeta maam ॥ 37॥

taptajaamboonadaprakhyam shankhachakragadaambujaih । lasat chaturbhujam shaantam padmakinjalkavaasasam ॥ 38॥

sphurat kireeta kataka katisootravara angadam । shreevatsavakshasam bhraajat kaustubham vanamaalinam ॥ 39॥

dhyaayan abhyarchya daarooni havishaa abhighritaani cha । praasya aajyabhaagau aaghaarau dattvaa cha aajyaplutam havih ॥ 40॥

juhuyaat moolamantrena shodasharcha avadaanatah । dharmaadibhyah yathaanyaayam mantraih svishtikritam budhah ॥ 41॥

abhyarchya atha namaskritya paarshadebhyah balim haret । moolamantram japet brahma smaran naaraayana aatmakam ॥ 42॥

dattvaa aachamanam uchchhesham vishvaksenaaya kalpayet । mukhavaasam surabhimat taamboolaadyam atha arhayet ॥ 42॥

upagaayan grinan nrityan karmaani abhinayan mama । matkathaah shraavayan shrunvan muhoortam kshanikah bhavet ॥ 44। stavaih uchchaavachaih stotraih pauraanaih prakritaih api । stutvaa praseeda bhagavan iti vandeta dandavat ॥ 45॥

shirah mat paadayoh kritvaa baahubhyaam cha parasparam । prapannam paahi maam eesha bheetam mrityugraha arnavaat ॥ 46॥

iti sheshaam mayaa dattaam shirasi aadhaaya saadaram । udvaasayet chet udvaasyam jyotih jyotishi tat punah ॥ 47॥

archaadishu yadaa yatra shraddhaa maam tatra cha archayet । sarvabhooteshu aatmani cha sarva aatmaa aham avasthitah ॥ 48॥

evam kriyaayogapathaih pumaan vaidikataantrikaih । archan ubhayatah siddhim mattah vindati abheepsitaam ॥ 49॥

madarchaam sampratishthaapya mandiram kaarayet dridham । pushpa udyaanaani ramyaani poojaa yaatraa utsava aashritaan ॥ 50॥

poojaadeenaam pravaahaartham mahaaparvasu atha anvaham । kshetraapanapuragraamaan dattvaa mat saarshtitaam iyaat ॥ 51॥

pratishthayaa saarvabhaumamsadmanaa bhuvanatrayam । poojaadinaa brahmalokam tribhih mat saamyataam iyaat ॥ 52॥

maam eva nairapekshyena bhaktiyogena vindati । bhaktiyogam sah labhate evam yah poojayeta maam ॥ 53॥

yah svadattaam paraih dattam hareta suraviprayoh । vrittim sah jaayate vidbhuk varshaanaam ayutaayutam ॥ 54॥

kartuh cha saaratheh hetoh anumodituh eva cha । karmanaam bhaaginah pretya bhooyah bhooyasi tatphalam ॥ 55॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe shreekrishnoddhavasamvaade saptavimsho'dhyaayah ॥ 27॥

atha ashtavimshah adhyaayah । shreebhagavaan uvaacha

parasvabhaavakarmaani na prashamset na garhayet । vishvam ekaatmakam pashyan prakrityaa purushena cha ॥ 1

parasvabhaavakarmaani yah prashamsati nindati । sah aashu bhrashyate svaarthaat asatya abhiniveshatah ॥ 2॥

taijase nidrayaa aapanne pindasthah nashtachetanah । maayaam praapnoti mrityum vaa tadvat naanaarthadrik pumaan ॥ 3॥

kim bhadram kim abhadram vaa dvaitasya avastunah kiyat । vaachaa uditam tat anritam manasaa dhyaatam eva cha ॥ 4॥

chhaayaapratyaahvayaabhaasaa hi asantah api arthakaarinah । evam dehaadayah bhaavaah yachchhanti aamrityutah bhayam ॥ 5॥

aatmaa eva tat idam vishvam srijyate srijati prabhuh । traayate traati vishvaatmaa hriyate harati eeshvarah ॥ 6॥

tasmaat nahi aatmanah anyasmaat anyah bhaavah niroopitah । niroopiteyam trividhaa nirmoolaa bhaatih aatmani । idam gunamayam viddhi trividham maayayaa kritam ॥ 7॥

etat vidvaan maduditam jnaanavijnaananaipunam । na nindati na cha stauti loke charati sooryavat ॥ 8॥

pratyakshena anumaanena nigamena aatmasamvidaa । aadi antavat asat jnaatvaa nihsangah vicharet iha ॥ 9॥

uddhavah uvaacha

na eva aatmanah na dehasya samsritih drashtridrishyayoh । anaatmasvadrishoh eesha kasya syaat upalabhyate ॥ 10

aatmaa avyayah agunah shuddhah svayanjyotih anaavritah । agnivat daaruvat dehah kasya iha samsritih ॥ 11॥

shreebhagavaan uvaacha

yaavat deha indriya praanaih aatmanah sannikarshanam । samsaarah phalavaan taavat apaarthah api avivekinah ॥ 12

arthe hi avidyamaane api samsritih na nivartate । dhyaayatah vishayaan asya svapne anartha aagamah yathaa ॥ 13॥

yathaa hi apratibuddhasya prasvaapah bahu anarthabhrit । sah eva pratibuddhasya na vai mohaaya kalpate ॥ 14॥

shoka harsha bhaya krodha lobha moha sprihaadayah । ahankaarasya drishyante janma mrityuh cha na aatmanah ॥ 15॥

deha indriya praana manah abhimaanah jeevah antaraatmaa gunakarma moortih । sootram mahaan iti urudhaa iva geetah samsaarah aadhaavati kaalatantrah ॥ 16॥

amoolam etat bahuroopa roopitam manovachahpraanashareerakarma । jnaanaasinaa upaasanayaa shitena chhittvaa munih gaam vicharati atrishnah ॥ 17॥

jnaanam vivekah nigamah tapah cha pratyaksham aitihyam atha anumaanam । aadi antayoh asya yat eva kevalam kaalah cha hetuh cha tat eva madhye ॥ 18॥

yathaa hiranyam svakritam purastaat pashchaat cha sarvasya hiranmayasya । tat eva madhye vyavahaaryamaanam naanaapadeshaih aham asya tadvat ॥ 19॥

vijnaanam etat triyavastam anga gunatrayam kaarana kaarya kartri । samanvayena vyatirekatah cha yena eva turyena tat eva satyam ॥ 20॥

na yat purastaat uta yat na pashchaat madhye cha tat na vyapadeshamaatram । bhootam prasiddham cha parena yadyat tat eva tat syaat iti me maneeshaa ॥ 21॥

avidyamaanah api avabhaasate yah vaikaarikah raajasasargah eshah । brahma svayanjyotih atah vibhaati brahma indriya artha aatma vikaara chitram ॥ 22॥

evam sphutam brahmavivekahetubhih paraapavaadena vishaaradena । chhittvaa aatmasandeham upaarameta svaanandatushtah akhila kaamukebhyah ॥ 23॥

na aatmaa vapuh paarthivam indriyaani devaah hi asuh vaayujalam hutaashah । manah annamaatram dhishanaa cha sattvam ahankritih kham kshitih arthasaamyam ॥ 24॥

samaahitaih kah karanaih gunaatmabhih gunah bhavet matsuviviktadhaamnah । vikshipyamaanaih uta kim na dooshanam ghanaih upetaih vigataih raveh kim ॥ 25॥

yathaa nabhah vaayu anala ambu bhoo gunaih gataagataih vartugunaih na sajjate । tathaa aksharam sattva rajah tamah malaih ahammateh samsritihetubhih param ॥ 26॥

tathaapi sangah parivarjaneeyah guneshu maayaarachiteshu taavat । madbhaktiyogena dridhena yaavat rajah nirasyeta manahkashaayah ॥ 27॥

yathaa aamayah asaadhu chikitsitah nrinaam punah punah santudati prarohan । evam manah apakva kashaya karma kuyoginam vidhyati sarvasangam ॥ 28॥

kuyoginah ye vihita antaraayaih manushyabhootaih tridasha upasrishtaih । te praaktana abhyaasabalena bhooyah yunjanti yogam na tu karmatantram ॥ 29॥

karoti karma kriyate cha jantuh kenaapi asau choditah aanipaataat । na tatra vidvaanprakritau sthitah api nivritta trishnah svasukha anubhootyaa ॥ 30॥

tishthantam aaseenam uta vrajantam shayaanam ukshantam adantam annam । svabhaavam anyat kim api ihamaanam aatmaanam aatmasthamatih na veda ॥ 31॥

yadi sma pashyati asat indriya atha naanaa anumaanena viruddham anyat । na manyate vastutayaa maneeshee svaapnam yathaa utthaaya tirodadhaanam ॥ 32॥

poorvam griheetam gunakarmachitram ajnaanam aatmani aviviktam anga । nivartate tat punah eekshayaa eva na grihyate na api visrijya aatmaa ॥ 33॥

yathaa hi bhaanoh udayah nrichakshushaam tamah nihanyaat na tu sadvidhatte । evam sameekshaa nipunaa satee me hanyaat tamisram purushasya buddheh ॥ 34॥

eshah svayanjyotih ajah aprameyah mahaanubhootih sakalaanubhootih । ekah adviteeyah vachasaam viraame yena eeshitaa vaak asavah charanti ॥ 35॥

etaavaan aatmasammohah yat vikalpah tu kevale । aatman nrite svamaatmaanam avalambah na yasya hi ॥36॥

yat naama aakritibhih graahyam panchavarnam abaadhitam । vyarthena api arthavaadah ayam dvayam panditamaaninaam ॥ 37॥

yoginah apakvayogasya yunjatah kaayah utthitaih । upasargaih vihanyeta tatra ayam vihitah vidhih ॥ 38॥

yogadhaaranayaa kaamshchit aasanaih dhaarana anvitaih । tapomantraushadhaih kaamshchit upasargaan vinirdahet ॥ 39॥

kaamshchit mama anudhyaanena naamasankeertana aadibhih । yogeshvara anuvrittyaa vaa hanyaat ashubhadaan shanaih ॥ 40॥

kechit deham imam dheeraah sukalpam vayasi sthiram । vidhaaya vividha upaayaih atha yunjanti siddhaye ॥ 41॥

na hi tat kushalaat drityam tat aayaasah hi apaarthakah । antavattvaat shareerasya phalasya iva vanaspateh ॥ 42॥

yogam nishevatah nityam kaayah chet kalpataam iyaat । tat shraddadhyaat na matimaan yogam utsrijya matparah ॥ 43॥

yogacharyaam imaam yogee vicharan mat vyapaashrayah । na antaraayaih vihanyeta nihsprihah svasukhaanubhooh ॥ 44॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe bhagavaduddhavasamvaade paramaarthanirnayo naama ashtaavimsho'dhyaayah ॥ 28॥

atha ekonatrimshah adhyaayah । sudustaraam imaam manye yogacharyaam anaatmanah । yathaa anjasaa pumaan sihyet tat me broohi anjasaa achyuta ॥ 1॥

praayashah pundareekaaksha yunjantah yoginah manah । visheedanti asamaadhaanaat manonigrahakarshitaah ॥ 2॥

atha atah aanandadugham padaambujam hamsaah shrayeran aravindalochana । sukham nu vishveshvara yogakarmabhih tvat maayayaa amee vihataah na maaninah ॥ 3॥

kim chitram achyuta tava etat asheshabandhah daaseshu ananyasharaneshu yat aatma saattvam । yah arochayatsaha mrigaih svayam eeshvaraanaam shreemat kireeta tata peedita paada peethah ॥ 4॥

tam tvaa akhila aatmadayita eeshvaram aashritaanaam sarva arthadam svakritavit visrijeta kah nu । kah vaa bhajet kim api vismritaye anu bhootyai kim vaa bhavet na tava paadarajojushaam nah ॥ 5॥

na eva upayanti apachitim kavayah tava eesha brahmaayushaa api kritam ridhamudah smarantah । yah antarbahih tanubhritaam ashubham vidhunvan aachaaryachaityavapushaa svagatm vyanakti ॥ 6॥

shreeshukah uvaacha

iti uddhavena ati anurakta chetasaa prishtah jagatkreedanakah svashaktibhih । griheeta moortitrayah eeshvara eeshvarah jagaada saprema manoharasmitah ॥ 7

shreebhagavaan uvaacha

hanta te kathayishyaami mama dharmaan sumangalaam । yaan shraddhayaa aacharan martyah mrityum jayati durjayam ॥ 8

kuryaat sarvaani karmaani madartham shanakaih smaran । mayi arpita manah chittah mat dharma aatmamanoratih ॥ 9॥

deshaan punyaan aashrayeta madbhaktaih saadhubhih shritaan । deva aasura manushyeshu madbhakta aacharitaani cha ॥ 10॥

prithak satrena vaa mahyam parvayaatraa mahotsavaan । kaarayet geetanritya aadyaih mahaaraaja vibhootibhih ॥ 11॥

maam eva sarvabhooteshu bahih antah apaavritam । eeksheta aatmani cha aatmaanam yathaa kham amala aashayah ॥ 12॥

iti sarvaani bhootaani madbhaavena mahaadyute । sabhaajayan manyamaanah jnaanam kevalam aashritah ॥ 13॥

braahmane pulkase stene brahmanye arke sphulingake । akroore kroorake cha eva samadrik panditah matah ॥ 14॥

nareshu abheekshnam madbhaavam pumsah bhaavayatah achiraat । spardhaa asooyaa tiraskaaraah saahankaaraah viyanti hi ॥ 15॥

visrijya smayamaanaan svaan drisham vreedaam cha daihikeem । pranamet dandavat bhoomau aashva chaandaala go kharam ॥ 16॥

yaavat sarveshu bhooteshu madbhaavah na upajaayate । taavat evam upaaseeta vaan mana kaaya vrittibhih ॥ 17॥

sarvam brahmaatmakam tasya vidyayaa aatma maneeshayaa । paripashyan uparamet sarvatah mukta samshayah ॥ 18॥

ayam hi sarvakalpaanaam sadhreecheenah matah mama । madbhaavah sarvabhooteshu manovaakkaayavrittibhih ॥ 19॥

na hi anga upakrame dhvamsah maddharmasya uddhava anu api । mayaa vyavasitah samyak nirgunatvaat anaashishah ॥ 20॥

yah yah mayi pare dharmah kalpyate nishphalaaya chet । tat aayaasah nirarthah syaat bhayaadeh iva sattma ॥ 21॥

eshaa buddhimataam buddhih maneeshaa cha maneeshinaam । yat satyam anritena iha martyena aapnoti maa amritam ॥ 22॥

esha te abhihitah kritsnah brahmavaadasya sangrahah । samaasavyaasavidhinaa devaanaam api durgamah ॥ 23॥

abheekshnashah te gaditam jnaanam vispashtayuktimat । etat vijnaaya muchyeta purushah nashtasamshayah ॥ 24॥

suviviktam tava prashnam mayaa etat api dhaarayet । sanaatanam brahmaguhyam param brahma adhigachchhati ॥ 25॥

yah etat mama bhakteshu sampradadyaat supushkalam । tasya aham brahmadaayasya dadaami aatmaanam aatmanaa ॥ 26॥

yah etat samadheeyeeta pavitram paramam shuchi । sah pooyeta ahah ahah maam jnaanadeepena darshayan ॥ 27॥

yah etat shraddhayaa nityam avyagrah shrunuyaat narah । mayi bhaktim paraam kurvan karmabhih na sah badhyate ॥ 28॥

api uddhava tvayaa brahma sakhe samavadhaaritam । api te vigatah mohah shokah cha asau manobhavah ॥ 29॥

na etat tvayaa daambhikaaya naastikaaya shathaaya cha । ashushrooshoh abhaktaaya durvineetaaya deeyataam ॥ 30॥

etaih doshaih viheenaaya brahmanyaaya priyaaya cha । saadhave shuchaye brooyaat bhaktih syaat shoodra yoshitaam ॥ 31॥

na etat vijnaaya jijnaasoh jnaatavyam avashishyate । peetvaa peeyoosham amritam paatavyam na avashishyate ॥ 32॥

jnaane karmani yoge cha vaartaayaam dandadhaarane । yaavaan arthah nrinaam taata taavaan te aham chaturvidhah ॥ 33॥

martyah yadaa tyakta samastakarmaa niveditaatmaa vichikeershitah me । tadaa amritatvam pratipadyamaanah mayaa aatmabhooyaaya cha kalpate vai ॥ 34॥

shreeshukah uvaacha

sah evam aadarshita yogamaargah tadaa uttama shlokavachah nishamya । baddha anjalih preeti uparuddha kanthah na kinchit oocheh ashru paripluta akshah ॥ 35

vishtabhya chittam pranaya avaghoornam dhairyena raajan bahu manyamaanah । kritaanjalih praaha yadupraveeram sheershnaa sprishan tat charana aravindam ॥ 36॥

uddhavah uvaacha

vidraavitah moha mahaa andhakaarah yah aashritah me tava sannidhaanaat । vibhaavasoh kim nu sameepagasya sheetam tamah bheeh prabhavanti aja adya ॥ 37

pratyarpitah me bhavataa anukampinaa bhrityaaya vijnaanamayah pradeepah । hitvaa kritajnah tava paadamoolam kah anyat sameeyaat sharanam tvadeeyam ॥ 38॥

vriknah cha me sudridhah snehapaashah daashaarha vrishni andhaka saatvateshu । prasaaritah srishtivivriddhaye tvayaa svamaayayaa hi aatma subodha hetinaa ॥ 39॥

namah astu te mahaayogin prapannam anushaadhi maam । yathaa tvat charana ambhoje ratih syaat anapaayinee ॥ 40॥

shreebhagavaan uvaacha

gachchha uddhava mayaa aadishtah badari aakhyam mama aashramam । tatra mat paada teerthode snaana upasparshanaih shuchih ॥ 41

eekshayaa alakanandaayaa vidhoota ashesha kalmashah । vasaanah valkalaani anga vanyabhuk sukha nihsprihah ॥ 42॥

titikshauh dvandvamaatraanaam susheelah samyatendriyah । shaantah samaahitadhiyaa jnaanavijnaanasamyutah ॥ 43॥

mattah anushikshitam yat te viviktamanubhaavayan । mayi aaveshita vaak chittah maddharma niratah bhava । ativrajya gateeh tisrah maam eshyasi tatah param ॥ 44॥

shreeshukah uvaacha

sah evam uktah harimedhasaa uddhavah pradakshinam tam parisritya paadayoh । shirah nidhaaya ashrukalaabhih aardradheeh nyashinchat advandvaparah api upakrame ॥ 45

sudustyaja sneha viyoga kaatarah na shaknuvan tam parihaatum aaturah । krichchhram yayau moordhani bhartripaaduke bibhran namaskritya yayau punah punah ॥ 46॥

tatah tam antarhridi sanniveshya gatah mahaabhaagavatah vishaalaam । yathaa upadishtaam jagat ekabandhunaa tatah samaasthaaya hareh agaat gatim ॥ 47॥

yah eatat aananda samudra sambhritam jnaanaamritam bhaagavataaya bhaashitam । krishnena yogeshvara sevitaanghrinaa sachchhraddhayaa aasevya jagat vimuchyate ॥ 48॥

bhavabhaya apahantum jnaanavijnaanasaaram nigamakrit upajahe bhringavat vedasaaram । amritam udadhitah cha apaayayat bhrityavargaan purusham rishabham aadyam krishnasanjnam natah asmi ॥ 49॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe bhagavaduddhavasamvaade paramaarthapraaptisugamopaayakathanoddhavabadarikaashramapravesho naama ekonatrimsho'dhyaayah ॥ 29॥

atha trimshah adhyaayah । raajaa uvaacha

tatah mahaabhaagavate uddhave nirgate vanam । dvaaravatyaam kim akarot bhagavaan bhootabhaavanah ॥ 1

brahmashaapa upasamsrishte svakule yaadavarshabhah । preyaseem sarvanetraanaam tanum sah katham atyajat ॥ 2॥

pratyaakrashtum nayanam abalaa yatra lagnam na shekuh karnaavishtam na sarati tatah yat sataam aatmalagnam । yat shreeh vaachaam janayati ratim kim nu maanam kaveenaam drishtvaa jishnoh yudhi rathagatam yat cha tat saamyam eeyuh ॥ 3॥

rishih uvaacha

divi bhuvi antarikshe cha mahotpaataan samutthitaan । drishtvaa aaseenaan sudharmaayaam krishnah praaha yadoon idam ॥ 4

shreebhagavaan uvaacha

ete ghoraah mahotpaataah dvaarvatyaam yamaketavah । muhoortam api na stheyam atra nah yadupungavaah ॥ 5

striyah baalaah cha vriddhaah cha shankhoddhaaram vrajantvitah । vayam prabhaasam yaasyaamah yatra pratyak sarasvatee ॥ 6॥

tatra abhishichya shuchaya uposhya susamaahitaah । devataah poojayishyaamah snapana aalepana arhanaih ॥7॥

braahmanaan tu mahaabhaagaan kritasvastyayanaa vayam । go bhoo hiranya vaasobhih gaja ashvaratha veshmabhih ॥ 8॥

vidhih eshah hi arishtaghnah mangala aayanam uttamam । deva dvija gavaam poojaa bhooteshu paramah bhavah ॥ 9॥

iti sarve samaakarnya yaduvriddhaah madhudvishah । tathaa iti naubhih utteerya prabhaasam prayayoo rathaih ॥ 10॥

tasmin bhagavataa aadishtam yadudevena yaadavaa । chakruh parabhayaa bhaktyaa sarvashreya upabrimhitam ॥ 11॥

tatah tasmin mahaapaanam papuh maireyakam madhu । dishta vibhramshita dhiyah yat dravaih bhrashyate matih ॥ 12॥

mahaapaana abhimattaanaam veeraanaam driptachetasaam । krishnamaayaa vimoodhaanaam sangharshah sumahaan abhoot ॥ 13॥

yuyudhuh krodhasamrabdhaa velaayaam aatataayinah । dhanubhih asibhih mallaih gadaabhih taam ararshtibhih ॥ 14॥

patatpataakai rathakunjaraadibhih khara ushtra gobhih mahishaih naraih api । mithah sametya ashvataraih sudurmadaa nyahan sharardadbhih iva dvipaa vane ॥ 15॥

pradyumna saambau yudhi roodhamatsarau akroora bhojau aniruddha saatyakee । subhadra sangraamajitau sudaarunau gadau sumitraa surathau sameeyatuh ॥ 16॥

anye cha ye vai nishatha ulmuka aadayah sahasrajit shatajit bhaanu mukhyaah । anyonyam aasaadya madaandhakaaritaa jaghnuh mukundena vimohitaa bhrisham ॥ 17॥

daashaarha vrishni andhaka bhoja saatvataa madhu arbudaa maathurashoorasenaah । visarjanaah kukuraah kuntayah cha mithah tatah te atha visrijya sauhridam ॥ 18॥

putraah ayudhyan pitribhih bhraatribhih cha svastreeya dauhitra pitrivyamaatulaih । mitraani mitraih suhridah suhridbhih jnaateemstvahan jnaatayah eva moodhaah ॥ 19॥

shareshu ksheeyamaaneshu bhajyamaaneshu dhanvasu । shastreshu ksheeyamaaneshu mushtibhih jahruh erakaah ॥ 20॥

taah vajrakalpaah hi abhavan parighaah mushtinaah bhritaah । jaghnuh dvishah taih krishnena vaaryamaanaah tu tam cha te ॥ 21॥

pratyaneekam manyamaanaah balabhadram cha mohitaah । hantum kritadhiyah raajan aapannaah aatataayinah ॥ 22॥

atha tau api sankruddhau udyamya kurunandana । erakaa mushti parighau jarantau jaghnatuh yudhi ॥ 23॥

brahmashaapa upasrishtaanaam krishnamaayaavrita aatmanaam । spardhaakrodhah kshayam ninye vainavah agnih yathaa vanam ॥ 24॥

evam nashteshu sarveshu kuleshu sveshu keshavah । avataaritah bhuvah bhaarah iti mene avasheshitah ॥ 25॥

raamah samudravelaayaam yogam aasthaaya paurusham । tat tyaaja lokam maanushyam samyojya aatmaanam aatmani ॥ 26॥

raamaniryaanam aalokya bhagavaan devakeesutah । nishasaada dharopasthe tooshneem aasaadya pippalam ॥ 27॥

bibhrat chaturbhujam roopam bhraajishnu prabhayaa svayaa । dishah vitimaaraah kurvan vidhoomah iva paavakah ॥ 28॥

shreevatsaankam ghanashyaamam tapta haataka varchasam । kausheya ambara yugmena pariveetam sumangalam ॥ 29॥

sundara smita vaktra abjam neela kuntala manditam । pundareeka abhiraamaaksham sphuran makara kundalam ॥ 30॥

katisootra brahmasootra kireeta kataka angadaih । haara noopura mudraabhih kaustubhena viraajitam ॥ 31॥

vanamaalaa pareetaangam moortimadbhih nija aayudhaih । kritvaa urau dakshine paadam aaseenam pankaja arunam ॥ 32॥

musalau asheshaayah khandakriteshuh lubdhakah jaraah । mrigaasya aakaaram tat charanam vivyaadha mrigashankayaa ॥ 33॥

chaturbhujam tam purusham drishtvaa sah krita kilbishah । bheetah papaata shirasaa paadayoh asuradvishah ॥ 34॥

ajaanataa kritam idam paapena madhusoodana । kshantum arhasi paapasya uttamashlokah me anagha ॥ 35॥

yasya anusmaranam nreenaam ajnaana dhvaanta naashanam । vadanti tasya te vishno mayaa asaadhu kritam prabho ॥ 36॥

tat maa aashu jahi vaikuntha paapmaanam mriga lubdhakam । yathaa punah aham tu evam na kuryaam sat atikramam ॥ 37॥

yasya aatma yoga rachitam na viduh virinchah rudra aadayah asya tanayaah patayah giraam ye । tvat maayayaa pihita drishtayah etat anjah kim tasya te vayam asat gatayah grineemah ॥ 38॥

shreebhagavaan uvaacha

maa bhaih jare tvam uttishtha kaamah eshah kritah hi me । yaahi tvam mat anujnaatah svargam sukritinaam padam ॥ 39

iti aadishtah bhagavataa krishnena ichchhaa shareerinaa । trih parikramya tam natvaa vimaanena divam yayau ॥ 40॥

daarukah krishnapadaveem anvichchhan adhigamyataam । vaayum tulasikaamodam aaghraaya abhimukham yayau ॥ 41॥

tam tatra tigmadyubhih aayudhaih vritam hi ashvatthamoole kritaketanam patim । snehaplutaatmaa nipapaata paadayo rathaat avaplutya sabaashpalochanah ॥ 42॥

apashyatah tvat charana ambujam prabho drishtih pranashtaa tamasi pravishtaa । dishah na jaane na labhe cha shaantim yathaa nishaayam udupe pranashte ॥ 43॥

iti bruvate soote vai rathah garudalaanchhanah । kham utpapaata raajendra saashvadhvajah udeekshatah ॥ 44॥

tam anvagachchhan divyaani vishnupraharanaani cha । tena ati vismita aatmaanam sootam aaha janaardanah ॥ 45॥

gachchha dvaaravateem soota jnaateenaam nidhanam mithah । sankarshanasya niryaanam bandhubhyah broohi mat dashaam ॥ 46॥

dvaarakaayaam cha na stheyam bhavadbhih cha svabandhubhih । mayaa tyaktaam yadupureem samudrah plaavayishyati ॥ 47॥

svam svam parigraham sarve aadaaya pitarau cha nah । arjunena aavitaah sarva indraprastham gamishyatha ॥ 48॥

tvam tu mat dharmam aasthaaya jnaananishthah upekshakah । manmaayaa rachanaam etaam vijnaaya upashamam vraja ॥ 49॥

iti uktah tam parikramya namaskritya punah punah । tat paadau sheershni upaadhaaya durmanaah prayayau pureem ॥ 50॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe yadukulasankshayo naama trimsho'dhyaayah ॥ 30॥

atha ekatrimshah adhyaayah । shreeshukah uvaacha

atha tatra aagamat brahmaa bhavaanyaa cha samam bhavah । mahendrapramukhaah devaah munayah saprajeshvaraah ॥ 1

pitarah siddhagandharvaah vidyaadhara mahoragaah । chaaranaah yaksharakshaamsi kinnara apsarasah dvijaah ॥ 2॥

drashtukaamaah bhagavatah nirvaanam parama utsukaah । gaayantah cha grinantah cha shaureh karmaani janma cha ॥ 3॥

vavarshuh pushpavarshaani vimaana aavalibhih nabhah । kurvantah sankulam raajan bhaktyaa paramayaa yutaah ॥ 4॥

bhagavaan pitaamaham veekshya vibhootih aatmanah vibhuh । samyojya aatmani cha aatmaanam padmanetre nyameelayat ॥ 5॥

lokaabhiraamaam svatanum dhaaranaa dhyaana mangalam । yogadhaaranayaa aagneyyaa adagdhvaa dhaama aavishat svakam ॥ 6॥

divi dundubhayah neduh petuh sumanah cha khaat । satyam dharmah dhritih bhoomeh keertih shreeh cha anu tam vayuh ॥ 7॥

deva aadayah brahmamukhyaah na vishantam svadhaamani । avijnaatagatim krishnam dadrishuh cha ativismitaah ॥ 8॥

saudaamanyaah yathaa aakaashe yaantyaah hitvaa abhramandalam । gatih na lakshyate martyaih tathaa krishnasya daivataih ॥ 9॥

brahma rudra aadayah te tu drishtvaa yogagatim hareh । vismitaah taam prashamsantah svam svam lokam yayuh tadaa ॥ 10॥

raajan parasya tanubhrit jananaapyayehaa maayaavidambanam avehi yathaa natasya । srishtvaa aatmanaa idam anuvishya vihritya cha ante samhritya cha aatma mahinaa uparatah sah aaste ॥ 11॥

martyena yah gurusutam yamalokaneetam tvaam cha aanayat sharanadah parama astra dagdham । jigye antaka antakam api eesham asau avaneeshah kim svaavane svaranayan mrigayum sadeham ॥ 12॥

tathaa api asheshaa sthiti sambhava api ayeshu ananya hetuh yat ashesha shaktidhrik । na ichchhat pranetum vapuh atra sheshitam martyena kim svasthagatim pradarshayan ॥ 13॥

yah etaam praatah utthaaya krishnasya padaveem paraam । prayatah keertayet bhaktyaa taam eva aapnoti anuttamaam ॥ 14॥

daarukah dvaarakaam etya vasudeva ugrasenayoh । patitvaa charanaavasraih nyashinchat krishnavichyutah ॥ 15॥

kathayaamaasa nidhanam vrishneenaam kritsnashah nripa । tat shrutvaa udvigna hridayaah janaah shoka vimoorchchhitaah ॥ 16॥

tatra sma tvaritaa jagmuh krishna vishlesha vihvalaah । vyasavaah sherate yatra jnaatayah ghnantah aananam ॥ 17॥

devakee rohinee cha eva vasudevah tathaa sutau । krishna raama avapashyantah shoka aartaah vijahuh smritim ॥ 18॥

praanaan cha vijahuh tatra bhagavat viraha aaturaah । upaguhya pateen taata chitaam aaruruhuh striyah ॥ 19॥

raamapatnyah cha tat deham upaguhya agnim aavishan । vasudevapatnyah tat gaatram pradyumna aadeen hareh snushaah । krishnapatnyah aavishan agnim rukmini aadyaah tadaatmikaah ॥ 20॥

arjunah preyasah sakhyuh krishnasya viraha aaturah । aatmaanam saantvayaamaasa krishnageetaih saduktibhih ॥ 21॥

bandhoonaam nashtagotraanaam arjunah saamparaayikam । hataanaam kaarayaamaasa yathaavat anupoorvashah ॥ 22॥

dvaarakaam harinaa tyaktaa samudrah aplaavayat kshanaat । varjayitvaa mahaaraaja shreemat bhagavat aalayam ॥ 23॥

nityam sannihitah tatra bhagavaan madhusoodanah । smrityaa asheshaa ashubhaharam sarva mangalam amangalam ॥ 24॥

stree baala vriddhaan aadaaya hatasheshaan dhananjayah । indraprastham samaaveshya vajra tatra abhyashechayat ॥ 25॥

shrutvaa suhrit vadham raajan arjunaat te pitaamahaah । tvaam tu vamshadharam kritvaa jagmuh sarve mahaapatham ॥ 26॥

yah etat devadevasya vishnoh karmaani janma cha । keertayet shraddhayaa martyah sarvapaapaih pramuchyate ॥ 27॥

ittham hareh bhagavatah ruchira avataara veeryaani baalacharitaani cha shantamaani । anyatra cha iha cha shrutaani grinan manushyah bhaktim paraam paramahamsagatau labheta ॥ 28॥

iti shreemadbhaagavate mahaapuraane paaramahamsyaam samhitaayaamekaadashaskandhe mausalopaakhyaanam naama ekatrimsho'dhyaayah ॥ 31॥

॥ iti uddhavageetaa naama ekaadashaskandhah samaaptah ॥

उद्धवगीता - एकादशोऽध्यायः के बारे में

This chapter, numbered 11 in this Uddhava Gita series, begins with chapter 11 of the eleventh book of the Bhagavata Purana and, as its colophon notes, closes the Uddhava Gita and the eleventh book. Krishna opens: "Bound and free are words that apply because of the gunas, not in reality; since the gunas are rooted in maya, there is for me neither liberation nor bondage." He describes the free soul, which lives in the body like one awake from a dream, the signs of a true sadhu, compassionate, patient, truthful and equal to all, and the ways of devotion: hearing, singing and remembering the Lord, serving his devotees and offering everything to him.

स्रोत: Bhagavata Purana, book 11, from chapter 11

कब पढ़ें: In Bhagavata parayana, especially during a Bhagavata saptaha.

क्या आप जानते हैं?

  • The image of the two birds on one tree, one eating the fruit and one watching, appears in this chapter, as in the Mundaka Upanishad.
  • Krishna's list of the qualities of a sadhu here is often quoted as a portrait of a true devotee.

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

What does Krishna say about bondage and freedom?

That they come from the gunas, not from reality.

What are some signs of a sadhu?

Compassion, patience, truthfulness and equality to all.

Where is this chapter from?

Bhagavata Purana, book 11, from chapter 11.

उपासना और अध्ययन के लिए प्रस्तुत, भविष्यवाणी के रूप में नहीं। गैर-व्यावसायिक।