MuhurtaNow

विदुर नीति - उद्योग पर्वम्, अध्यायः 35

Vidura Neethi · पारंपरिक भक्ति पाठ

॥ iti shreemahaabhaarate udyogaparvani prajaagaraparvani vidurahitavaakye panchatrimsho'dhyaayah ॥

dhritaraashtra uvaacha

broohi bhooyo mahaabuddhe dharmaarthasahitam vachah । sharinvato naasti me triptirvichitraaneeha bhaashase ॥ 1॥

vidura uvaacha

sarvateertheshu vaa snaanam sarvabhooteshu chaarjavam । ubhe ete same syaataamaarjavam vaa vishishyate ॥ 2॥

aarjavam pratipadyasva putreshu satatam vibho । iha keertim paraam praapya pretya svargamavaapsyasi ॥ 3॥

yaavatkeertirmanushyasya punyaa lokeshu geeyate । taavatsa purushavyaaghra svargaloke maheeyate ॥ 4॥

atraapyudaaharanteemamitihaasam puraatanam । virochanasya samvaadam keshinyarthe sudhanvanaa ॥ 5॥

keshinyuvaacha

kim braahmanaah svichchreyaamso ditijaah svidvirochana । atha kena sma paryankam sudhanvaa naadhirohati ॥ 6॥

virochana uvaacha

praajaapatyaa hi vai shreshthaa vayam keshini sattamaah । asmaakam khalvime lokaah ke devaah ke dvijaatayah ॥ 7॥

keshinyuvaacha

ihaivaassva prateekshaava upasthaane virochana । sudhanvaa praataraagantaa pashyeyam vaam samaagatau ॥ 8॥

virochana uvaacha

tathaa bhadre karishyaami yathaa tvam bheeru bhaashase । sudhanvaanam cha maam chaiva praatardrashtaasi sangatau ॥ 9॥

vidura uvaacha

anvaalabhe hiranmayam praahraade'ham tavaasanam । ekatvamupasampanno na tvaaseyam tvayaa saha ॥ 10॥

virochana uvaacha

anvaaharantu phalakam koorcham vaapyatha vaa briseem । sudhanvanna tvamarho'si mayaa saha samaasanam ॥ 11॥

sudhanvovaacha । pitaapi te samaaseenamupaaseetaiva maamadhah । baalah sukhaidhito gehe na tvam kim chana budhyase ॥ 12॥

virochana uvaacha

hiranyam cha gavaashvam cha yadvittamasureshu nah । sudhanvanvipane tena prashnam prichchaava ye viduh ॥ 13॥

sudhanvovaacha । hiranyam cha gavaashvam cha tavaivaastu virochana । praanayostu panam kritvaa prashnam prichchaava ye viduh ॥ 14॥

virochana uvaacha

aavaam kutra gamishyaavah praanayorvipane krite । na hi deveshvaham sthaataa na manushyeshu karhi chit ॥ 15

sudhanvovaacha । pitaram te gamishyaavah praanayorvipane krite । putrasyaapi sa hetorhi prahraado naanritam vadet ॥ 16॥

prahlaada uvaacha

imau tau sampradrishyete yaabhyaam na charitam saha । aasheevishaaviva kruddhaavekamaargamihaagatau ॥ 17॥

kim vai sahaiva charato na puraa charatah saha । virochanaitatprichchaami kim te sakhyam sudhanvanaa ॥ 18॥

virochana uvaacha

na me sudhanvanaa sakhyam praanayorvipanaavahe । prahraada tattvaamripchchaami maa prashnamanritam vadeeh ॥ 19॥

prahlaada uvaacha

udakam madhuparkam chaapyaanayantu sudhanvane । brahmannabhyarchaneeyo'si shvetaa gauh peevaree kritaa ॥ 20॥

sudhanvovaacha । udakam madhuparkam cha patha evaarpitam mama । prahraada tvam tu nau prashnam tathyam prabroohi prichchatoh ॥ 21॥

prahlaada uvaacha

purto vaanyo bhavaanbrahmansaakshye chaiva bhavetsthitah । tayorvivadatoh prashnam kathamasmadvibho vadet ॥ 22॥

atha yo naiva prabrooyaatsatyam vaa yadi vaanritam । etatsudhanvanprichchaami durvivaktaa sma kim vaset ॥ 23॥

sudhanvovaacha । yaam raatrimadhivinnaa stree yaam chaivaaksha paraajitah । yaam cha bhaaraabhitaptaango durvivaktaa sma taam vaset ॥ 24॥

nagare pratiruddhah sanbahirdvaare bubhukshitah । amitraanbhooyasah pashyandurvivaktaa sma taam vaset ॥ 25॥

pancha pashvanrite hanti dasha hanti gavaanrite । shatamashvaanrite hanti sahasram purushaanrite ॥ 26॥

hanti jaataanajaataamshcha hiranyaartho'nritam vadan । sarvam bhoomyanrite hanti maa sma bhoomyanritam vadeeh ॥ 27॥

prahlaada uvaacha

mattah shreyaanangiraa vai sudhanvaa tvadvirochana । maataasya shreyasee maatustasmaattvam tena vai jitah ॥ 28॥

virochana sudhanvaayam praanaanaameeshvarastava । sudhanvanpunarichchaami tvayaa dattam virochanam ॥ 29॥

sudhanvovaacha । yaddharmamavrineethaastvam na kaamaadanritam vadeeh । punardadaami te tasmaatputram prahraada durlabham ॥ 30॥

esha prahraada putraste mayaa datto virochanah । paadaprakshaalanam kuryaatkumaaryaah sannidhau mama ॥ 31॥

vidura uvaacha

tasmaadraajendra bhoomyarthe naanritam vaktumarhasi । maa gamah sa sutaamaatyo'tyayam putraananubhraman ॥ 32॥

na devaa yashtimaadaaya rakshanti pashupaalavat । yam tu rakshitumichchhanti buddhyaa samvibhajanti tam ॥ 33॥

yathaa yathaa hi purushah kalyaane kurute manah । tathaa tathaasya sarvaarthaah sidhyante naatra samshayah ॥ 34॥

na chhandaamsi vrijinaattaarayanti aayaavinam maayayaa vartamaanam । needam shakuntaa iva jaatapakshaash chhandaamsyenam prajahatyantakaale ॥ 35॥

mattaapaanam kalaham poogavairam bhaaryaapatyorantaram jnaatibhedam । raajadvishtam streepumaamsorvivaadam varjyaanyaahuryashcha panthaah pradushthah ॥ 36॥

saamudrikam vanijam chorapoorvam shalaaka dhoortam cha chikitsakam cha । arim cha mitram cha kusheelavam cha naitaansaakhyeshvadhikurveeta sapta ॥ 37॥

maanaagnihotramuta maanamaunam maanenaadheetamuta maanayajnah । etaani chatvaaryabhayankaraani bhayam prayachchantyayathaa kritaani ॥ 38॥

agaara daahee garadah kundaashee somavikrayee । parva kaarashcha soochee cha mitra dhrukpaaradaarikah ॥ 39॥

bhroonahaa guru talpee cha yashcha syaatpaanapo dvijah । atiteekshnashcha kaakashcha naastiko veda nindakah ॥ 40॥

sruva pragrahano vraatyah keenaashashchaarthavaanapi । rakshetyuktashcha yo himsyaatsarve brahmanhanaih samaah ॥ 41॥

trinoklayaa jnaayate jaataroopam yuge bhadro vyavahaarena saadhuh । shooro bhayeshvarthakrichchreshu dheerah krichchraasvaapatsu suhridashchaarayash cha ॥ 42॥

jaraa roopam harati hi dhairyamaashaa mrityuh praanaandharmacharyaamasooyaa । krodhah shriyam sheelamanaarya sevaa hriyam kaamah sarvamevaabhimaanah ॥ 43॥

shreermangalaatprabhavati praagalbhyaatsampravardhate । daakshyaattu kurute moolam samyamaatpratitishthati ॥ 44॥

ashtau gunaah purusham deepayanti prajnaa cha kaulyam cha damah shrutam cha । paraakramashchaabahu bhaashitaa cha daanam yathaashakti kritajnataa cha ॥ 45॥

etaangunaamstaata mahaanubhaavaan eko gunah samshrayate prasahya । raajaa yadaa satkurute manushyam sarvaangunaanesha guno'tibhaati ॥ 46॥

ashtau nripemaani manushyaloke svargasya lokasya nidarshanaani । chatvaaryeshaamanvavetaani sadbhish chatvaaryeshaamanvavayanti santah ॥ 47॥

yajno daanamadhyayanam tapash cha chatvaaryetaanyanvavetaani sadbhih । damah satyamaarjavamaanrishamsyam chatvaaryetaanyanvavayanti santah ॥ 48॥

na saa sabhaa yatra na santi vriddhaa na te vriddhaa ye na vadanti dharmam । naasau harmo yatana satyamasti na tatsatyam yachchalenaanuviddham ॥ 49॥

satyam roopam shrutam vidyaa kaulyam sheelam balam dhanam । shauryam cha chirabhaashyam cha dashah samsargayonayah ॥ 50॥

paapam kurvanpaapakeertih paapamevaashnute phalam । punyam kurvanpunyakeertih punyamevaashnute phalam ॥ 51॥

paapam prajnaam naashayati kriyamaanam punah punah । nashtaprajnah paapameva nityamaarabhate narah ॥ 52॥

punyam prajnaam vardhayati kriyamaanam punah punah । vriddhaprajnah punyameva nityamaarabhate narah ॥ 53॥

asooyako danda shooko nishthuro vairakrinnarah । sa krichchhram mahadaapnoto nachiraatpaapamaacharan ॥ 54॥

anasooyah kritaprajnah shobhanaanyaacharansadaa । akrichchraatsukhamaapnoti sarvatra cha viraajate ॥ 55॥

prajnaamevaagamayati yah praajnebhyah sa panditah । praajno hyavaapya dharmaarthau shaknoti sukhamedhitum ॥ 56॥

divasenaiva tatkuryaadyena raatau sukham vaset । ashta maasena tatkuryaadyena varshaah sukham vaset ॥ 57॥

poorve vayasi tatkuryaadyena vriddhasukham vaset । yaavajjeevena tatkuryaadyena pretya sukham vaset ॥ 58॥

jeernamannam prashamsanti bhaaryam cha gatayauvanaam । shooram vigatasangraamam gatapaaram tapasvinam ॥ 59॥

dhanenaadharmalabdhena yachchidramapidheeyate । asamvritam tadbhavati tato'nyadavadeeryate ॥ 60॥

gururaatmavataam shaastaa shaasaa raajaa duraatmanaam । atha prachchannapaapaanaam shaastaa vaivasvato yamah ॥ 61॥

risheenaam cha nadeenaam cha kulaanaam cha mahaamanaam । prabhavo naadhigantavyah streenaam dushcharitasya cha ॥ 62॥

dvijaatipoojaabhirato daataa jnaatishu chaarjavee । kshatriyah svargabhaagraajamshchiram paalayate maheem ॥ 63॥

suvarnapushpaam prithiveem chinvanti purushaastrayah । shoorashcha kritavidyashcha yashcha jaanaati sevitum ॥ 64॥

buddhishreshthaani karmaani baahumadhyaani bhaarata । taani janghaa jaghanyaani bhaarapratyavaraani cha ॥ 65॥

duryodhane cha shakunau moodhe duhshaasane tathaa । karne chaishvaryamaadhaaya katham tvam bhootimichchasi ॥ 66॥

sarvairgunairupetaashcha paandavaa bharatarshabha । pitrivattvayi vartante teshu vartasva putravat ॥ 67॥

॥ iti shreemahaabhaarate udyogaparvani prajaagaraparvani vidurahitavaakye panchatrimsho'dhyaayah ॥ 35॥

विदुर नीति - उद्योग पर्वम्, अध्यायः 35 के बारे में

This is chapter 35 of the Udyoga Parva of the Mahabharata, part of Vidura Niti. Dhritarashtra says, "Speak again, wise one; I am never satisfied hearing your words." Vidura says that bathing at all the holy places and being honest with all beings are equal, or honesty may be greater, and urges the king to be straightforward with his sons. He tells the story of Prahlada, asked to judge between his own son Virochana and the brahmana Sudhanva, who spoke the truth against his son, and teaches that truth must be spoken even when it costs us.

स्रोत: Mahabharata, Udyoga Parva, Prajagara Parva, chapter 35

कब पढ़ें: In reading and study of the Mahabharata, and in talks on ethics and good conduct.

क्या आप जानते हैं?

  • Prahlada's truthful judgment against his own son is one of the classic stories of honesty in the Mahabharata.
  • Vidura Niti, chapters 33 to 40 of the Udyoga Parva, is Vidura's night-long counsel to the troubled King Dhritarashtra.

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

What does Vidura compare to bathing at all holy places?

Honesty toward all beings.

Whose story does Vidura tell?

Prahlada's truthful judgment between Virochana and Sudhanva.

Where is this chapter from?

Mahabharata, Udyoga Parva, chapter 35.

उपासना और अध्ययन के लिए प्रस्तुत, भविष्यवाणी के रूप में नहीं। गैर-व्यावसायिक।