ಭರ್ತೃಹರೇಃ ಶತಕ ತ್ರಿಶತಿ - ನೀತಿ ಶತಕಂ
Bhartruhari Shataka Trishati · ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಭಕ್ತಿ ಪಠ್ಯ
దిక్కాలాద్యనవచ్ఛిన్నానంతచిన్మాత్రమూర్తయే । స్వానుభూత్యేకమానాయ నమః శాంతాయ తేజసే ॥ 1.1 ॥
బోద్ధారో మత్సరగ్రస్తాః ప్రభవః స్మయదూషితాః । అబోధోపహతాః చాన్యే జీర్ణమంగే సుభాషితమ్ ॥ 1.2 ॥
అజ్ఞః సుఖం ఆరాధ్యః సుఖతరం ఆరాధ్యతే విశేషజ్ఞః । జ్ఞానలవదుర్విదగ్ధం బ్రహ్మాపి తం నరం న రంజయతి ॥ 1.3 ॥
ప్రసహ్య మణిం ఉద్ధరేన్మకరవక్త్రదంష్ట్రాంతరాత్ సముద్రం అపి సంతరేత్ప్రచలదూర్మిమాలాకులమ్ । భుజంగం అపి కోపితం శిరసి పుష్పవద్ధారయేత్ న తు ప్రతినివిష్టమూర్ఖజనచిత్తం ఆరాధయేత్ ॥ 1.4 ॥
లభేత సికతాసు తైలం అపి యత్నతః పీడయన్ పిబేచ్చ మృగతృష్ణికాసు సలిలం పిపాసార్దితః । క్వచిదపి పర్యటన్శశవిషాణం ఆసాదయేత్ న తు ప్రతినివిష్టమూర్ఖచిత్తం ఆరాధయేత్ ॥ 1.5 ॥
వ్యాలం బాలమృణాలతంతుభిరసౌ రోద్ధుం సముజ్జృంభతే ఛేత్తుం వజ్రమణిం శిరీషకుసుమప్రాంతేన సన్నహ్యతి । మాధుర్యం మధుబిందునా రచయితుం క్షారాముధేరీహతే నేతుం వాంఛంతి యః ఖలాన్పథి సతాం సూక్తైః సుధాస్యందిభిః ॥ 1.6 ॥
స్వాయత్తం ఏకాంతగుణం విధాత్రా వినిర్మితం ఛాదనం అజ్ఞతాయాః । విశేషతః సర్వవిదాం సమాజే విభూషణం మౌనం అపండితానామ్ ॥ 1.7 ॥
యదా కించిజ్జ్ఞోఽహం ద్విప ఇవ మదాంధః సమభవం తదా సర్వజ్ఞోఽస్మీత్యభవదవలిప్తం మమ మనః యదా కించిత్కించిద్బుధజనసకాశాదవగతం తదా మూర్ఖోఽస్మీతి జ్వర ఇవ మదో మే వ్యపగతః ॥ 1.8 ॥
కృమికులచిత్తం లాలాక్లిన్నం విగంధిజుగుప్సితం నిరుపమరసం ప్రీత్యా ఖాదన్నరాస్థి నిరామిషమ్ । సురపతిం అపి శ్వా పార్శ్వస్థం విలోక్య న శంకతే న హి గణయతి క్షుద్రో జంతుః పరిగ్రహఫల్గుతామ్ ॥ 1.9 ॥
శిరః శార్వం స్వర్గాత్పశుపతిశిరస్తః క్షితిధరం మహీధ్రాదుత్తుంగాదవనిం అవనేశ్చాపి జలధిమ్ । అధోఽధో గంగేయం పదం ఉపగతా స్తోకం అథవావివేకభ్రష్టానాం భవతి వినిపాతః శతముఖః ॥ 1.10 ॥
శక్యో వారయితుం జలేన హుతభుక్చ్ఛత్రేణ సూర్యాతపో నాగేంద్రో నిశితాంకుశేన సమదో దండేన గోగర్దభౌ । వ్యాధిర్భేషజసంగ్రహైశ్చ వివిధైర్మంత్రప్రయోగైర్విషం సర్వస్యౌషధం అస్తి శాస్త్రవిహితం మూర్ఖస్య నాస్త్యౌషధిమ్ ॥ 1.11 ॥
సాహిత్యసంగీతకలావిహీనః సాక్షాత్పశుః పుచ్ఛవిషాణహీనః । తృణం న ఖాదన్నపి జీవమానస్ తద్భాగధేయం పరమం పశూనామ్ ॥ 1.12 ॥
యేషాం న విద్యా న తపో న దానం జ్ఞానం న శీలం న గుణో న ధర్మః । తే మర్త్యలోకే భువి భారభూతా మనుష్యరూపేణ మృగాశ్చరంతి ॥ 1.13 ॥
వరం పర్వతదుర్గేషు భ్రాంతం వనచరైః సహ న మూర్ఖజనసంపర్కః సురేంద్రభవనేష్వపి ॥ 1.14 ॥
శాస్త్రోపస్కృతశబ్దసుందరగిరః శిష్యప్రదేయాగమా విఖ్యాతాః కవయో వసంతి విషయే యస్య ప్రభోర్నిర్ధనాః । తజ్జాడ్యం వసుధాదిపస్య కవయస్త్వర్థం వినాపీశ్వరాః కుత్స్యాః స్యుః కుపరీక్షకా హి మణయో యైరర్ఘతః పాతితాః ॥ 1.15 ॥
హర్తుర్యాతి న గోచరం కిం అపి శం పుష్ణాతి యత్సర్వదాఽప్య్ అర్థిభ్యః ప్రతిపాద్యమానం అనిశం ప్రాప్నోతి వృద్ధిం పరామ్ । కల్పాంతేష్వపి న ప్రయాతి నిధనం విద్యాఖ్యం అంతర్ధనం యేషాం తాన్ప్రతి మానం ఉజ్ఝత నృపాః కస్తైః సహ స్పర్ధతే ॥ 1.16 ॥
అధిగతపరమార్థాన్పండితాన్మావమంస్థాస్ తృణం ఇవ లఘు లక్ష్మీర్నైవ తాన్సంరుణద్ధి । అభినవమదలేఖాశ్యామగండస్థలానాం న భవతి బిసతంతుర్వారణం వారణానామ్ ॥ 1.17 ॥
అంభోజినీవనవిహారవిలాసం ఏవ హంసస్య హంతి నితరాం కుపితో విధాతా । న త్వస్య దుగ్ధజలభేదవిధౌ ప్రసిద్ధాం వైదగ్ధీకీర్తిం అపహర్తుం అసౌ సమర్థః ॥ 1.18 ॥
కేయూరాణి న భూషయంతి పురుషం హారా న చంద్రోజ్జ్వలా న స్నానం న విలేపనం న కుసుమం నాలంకృతా మూర్ధజాః । వాణ్యేకా సమలంకరోతి పురుషం యా సంస్కృతా ధార్యతే క్షీయంతే ఖలు భూషణాని సతతం వాగ్భూషణం భూషణమ్ ॥ 1.19 ॥
విద్యా నామ నరస్య రూపం అధికం ప్రచ్ఛన్నగుప్తం ధనం విద్యా భోగకరీ యశఃసుఖకరీ విద్యా గురూణాం గురుః । విద్యా బంధుజనో విదేశగమనే విద్యా పరా దేవతా విద్యా రాజసు పూజ్యతే న తు ధనం విద్యావిహీనః పశుః ॥ 1.20 ॥
క్షాంతిశ్చేత్కవచేన కిం కిం అరిభిః క్రోధోఽస్తి చేద్దేహినాం జ్ఞాతిశ్చేదనలేన కిం యది సుహృద్దివ్యౌషధం కిం ఫలమ్ । కిం సర్పైర్యది దుర్జనాః కిం ఉ ధనైర్విద్యాఽనవద్యా యది వ్రీడా చేత్కిం ఉ భూషణైః సుకవితా యద్యస్తి రాజ్యేన కిమ్ ॥ 1.21 ॥
దాక్షిణ్యం స్వజనే దయా పరిజనే శాఠ్యం సదా దుర్జనే ప్రీతిః సాధుజనే నయో నృపజనే విద్వజ్జనే చార్జవమ్ । శౌర్యం శత్రుజనే క్షమా గురుజనే కాంతాజనే ధృష్టతా యే చైవం పురుషాః కలాసు కుశలాస్తేష్వేవ లోకస్థితిః ॥ 1.22 ॥
జాడ్యం ధియో హరతి సించతి వాచి సత్యం మానోన్నతిం దిశతి పాపం అపాకరోతి । చేతః ప్రసాదయతి దిక్షు తనోతి కీర్తిం సత్సంగతిః కథయ కిం న కరోతి పుంసామ్ ॥ 1.23 ॥
జయంతి తే సుకృతినో రససిద్ధాః కవీశ్వరాః । నాస్తి యేషాం యశఃకాయే జరామరణజం భయమ్ ॥ 1.24 ॥
సూనుః సచ్చరితః సతీ ప్రియతమా స్వామీ ప్రసాదోన్ముఖః స్నిగ్ధం మిత్రం అవంచకః పరిజనో నిఃక్లేశలేశం మనః । ఆకారో రుచిరః స్థిరశ్చ విభవో విద్యావదాతం ముఖం తుష్టే విష్టపకష్టహారిణి హరౌ సంప్రాప్యతే దేహినా ॥ 1.25 ॥
ప్రాణాఘాతాన్నివృత్తిః పరధనహరణే సంయమః సత్యవాక్యం కాలే శక్త్యా ప్రదానం యువతిజనకథామూకభావః పరేషామ్ । తృష్ణాస్రోతో విభంగో గురుషు చ వినయః సర్వభూతానుకంపా సామాన్యః సర్వశాస్త్రేష్వనుపహతవిధిః శ్రేయసాం ఏష పంథాః ॥ 1.26 ॥
ప్రారభ్యతే న ఖలు విఘ్నభయేన నీచైః ప్రారభ్య విఘ్నవిహతా విరమంతి మధ్యాః । విఘ్నైః పునః పునరపి ప్రతిహన్యమానాః ప్రారబ్ధం ఉత్తమజనా న పరిత్యజంతి ॥ 1.27 ॥
అసంతో నాభ్యర్థ్యాః సుహృదపి న యాచ్యః కృశధనః ప్రియా న్యాయ్యా వృత్తిర్మలినం అసుభంగేఽప్యసుకరమ్ । విపద్యుచ్చైః స్థేయం పదం అనువిధేయం చ మహతాం సతాం కేనోద్దిష్టం విషమం అసిధారావ్రతం ఇదమ్ ॥ 1.28 ॥
క్షుత్క్షామోఽపి జరాకృశోఽపి శిథిలప్రాణోఽపి కష్టాం దశాం ఆపన్నోఽపి విపన్నదీధితిరితి ప్రాణేషు నశ్యత్స్వపి । మత్తేభేంద్రవిభిన్నకుంభపిశితగ్రాసైకబద్ధస్పృహః కిం జీర్ణం తృణం అత్తి మానమహతాం అగ్రేసరః కేసరీ ॥ 1.29 ॥
స్వల్పస్నాయువసావశేషమలినం నిర్మాంసం అప్యస్థి గోః శ్వా లబ్ధ్వా పరితోషం ఏతి న తు తత్తస్య క్షుధాశాంతయే । సింహో జంబుకం అంకం ఆగతం అపి త్యక్త్వా నిహంతి ద్విపం సర్వః కృచ్ఛ్రగతోఽపి వాంఛంతి జనః సత్త్వానురూపం ఫలమ్ ॥ 1.30 ॥
లాంగూలచాలనం అధశ్చరణావపాతం భూమౌ నిపత్య వదనోదరదర్శనం చ । శ్వా పిండదస్య కురుతే గజపుంగవస్తు ధీరం విలోకయతి చాటుశతైశ్చ భుంక్తే ॥ 1.31 ॥
పరివర్తిని సంసారే మృతః కో వా న జాయతే । స జాతో యేన జాతేన యాతి వంశః సమున్నతిమ్ ॥ 1.32 ॥
కుసుమస్తవకస్యేవ ద్వయీ వృత్తిర్మనస్వినః । మూర్ధ్ని వా సర్వలోకస్య శీర్యతే వన ఏవ వా ॥ 1.33 ॥
సంత్యన్యేఽపి బృహస్పతిప్రభృతయః సంభావితాః పంచషాస్ తాన్ప్రత్యేష విశేషవిక్రమరుచీ రాహుర్న వైరాయతే । ద్వావేవ గ్రసతే దివాకరనిశాప్రాణేశ్వరౌ భాస్కరౌ భ్రాతః పర్వణి పశ్య దానవపతిః శీర్షావశేషాకృతిః ॥ 1.34 ॥
వహతి భువనశ్రేణిం శేషః ఫణాఫలకస్థితాం కమఠపతినా మధ్యేపృష్ఠం సదా స చ ధార్యతే । తం అపి కురుతే క్రోడాధీనం పయోధిరనాదరాద్ అహహ మహతాం నిఃసీమానశ్చరిత్రవిభూతయః ॥ 1.35 ॥
వరం పక్షచ్ఛేదః సమదమఘవన్ముక్తకులిశప్రహారైర్ ఉద్గచ్ఛద్బహులదహనోద్గారగురుభిః । తుషారాద్రేః సూనోరహహ పితరి క్లేశవివశే న చాసౌ సంపాతః పయసి పయసాం పత్యురుచితః ॥ 1.36 ॥
సింహః శిశురపి నిపతతి మదమలినకపోలభిత్తిషు గజేషు । ప్రకృతిరియం సత్త్వవతాం న ఖలు వయస్తేజసో హేతుః ॥ 1.37 ॥
జాతిర్యాతు రసాతలం గుణగణైస్తత్రాప్యధో గమ్యతాం శీలం శైలతటాత్పతత్వభిజనః సందహ్యతాం వహ్నినా । శౌర్యే వైరిణి వజ్రం ఆశు నిపతత్వర్థోఽస్తు నః కేవలం యేనైకేన వినా గుణస్తృణలవప్రాయాః సమస్తా ఇమే ॥ 1.38 ॥
ధనం అర్జయ కాకుత్స్థ ధనమూలం ఇదం జగత్ । అంతరం నాభిజానామి నిర్ధనస్య మృతస్య చ ॥ 1.39 ॥
తానీంద్రియాణ్యవికలాని తదేవ నామ సా బుద్ధిరప్రతిహతా వచనం తదేవ । అర్థోష్మణా విరహితః పురుషః క్షణేన సోఽప్యన్య ఏవ భవతీతి విచిత్రం ఏతత్ ॥ 1.40 ॥
యస్యాస్తి విత్తం స నరః కులీనః స పండితః స శ్రుతవాన్గుణజ్ఞః । స ఏవ వక్తా స చ దర్శనీయః సర్వే గుణాః కాంచనం ఆశ్రయంతి ॥ 1.41 ॥
దౌర్మంత్ర్యాన్నృపతిర్వినశ్యతి యతిః సంగాత్సుతో లాలనాత్ విప్రోఽనధ్యయనాత్కులం కుతనయాచ్ఛీలం ఖలోపాసనాత్ । హ్రీర్మద్యాదనవేక్షణాదపి కృషిః స్నేహః ప్రవాసాశ్రయాన్ మైత్రీ చాప్రణయాత్సమృద్ధిరనయాత్త్యాగప్రమాదాద్ధనమ్ ॥ 1.42 ॥
దానం భోగో నాశస్తిస్రో గతయో భవంతి విత్తస్య । యో న దదాతి న భుంక్తే తస్య తృతీయా గతిర్భవతి ॥ 1.43 ॥
మణిః శాణోల్లీఢః సమరవిజయీ హేతిదలితో మదక్షీణో నాగః శరది సరితః శ్యానపులినాః । కలాశేషశ్చంద్రః సురతమృదితా బాలవనితా తన్నిమ్నా శోభంతే గలితవిభవాశ్చార్థిషు నరాః ॥ 1.44 ॥
పరిక్షీణః కశ్చిత్స్పృహయతి యవానాం ప్రసృతయే స పశ్చాత్సంపూర్ణః కలయతి ధరిత్రీం తృణసమామ్ । అతశ్చానైకాంత్యాద్గురులఘుతయాఽర్థేషు ధనినాం అవస్థా వస్తూని ప్రథయతి చ సంకోచయతి చ ॥ 1.45 ॥
రాజందుధుక్షసి యది క్షితిధేనుం ఏతాం తేనాద్య వత్సం ఇవ లోకం అముం పుషాణ తస్మింశ్చ సమ్యగనిశం పరిపోష్యమాణే నానాఫలైః ఫలతి కల్పలతేవ భూమిః ॥ 1.46 ॥
సత్యానృతా చ పరుషా ప్రియవాదినీ చ హింస్రా దయాలురపి చార్థపరా వదాన్యా । నిత్యవ్యయా ప్రచురనిత్యధనాగమా చ వారాంగనేవ నృపనీతిరనేకరూపా ॥ 1.47 ॥
ఆజ్ఞా కీర్తిః పాలనం బ్రాహ్మణానాం దానం భోగో మిత్రసంరక్షణం చ యేషాం ఏతే షడ్గుణా న ప్రవృత్తాః కోఽర్థస్తేషాం పార్థివోపాశ్రయేణ ॥ 1.48 ॥
యద్ధాత్రా నిజభాలపట్టలిఖితం స్తోకం మహద్వా ధనం తత్ప్రాప్నోతి మరుస్థలేఽపి నితరాం మేరౌ తతో నాధికమ్ । తద్ధీరో భవ విత్తవత్సు కృపణాం వృత్తిం వృథా సా కృథాః కూపే పశ్య పయోనిధావపి ఘటో గృహ్ణాతి తుల్యం జలమ్ ॥ 1.49 ॥
త్వం ఏవ చాతకాధారోఽ సీతి కేషాం న గోచరః । కిం అంభోదవరాస్మాకం కార్పణ్యోక్తం ప్రతీక్షసే ॥ 1.50 ॥
రే రే చాతక సావధానమనసా మిత్ర క్షణం శ్రూయతాం అంభోదా బహవో వసంతి గగనే సర్వేఽపి నైతాదృశాః । కేచిద్వృష్టిభిరార్ద్రయంతి వసుధాం గర్జంతి కేచిద్వృథా యం యం పశ్యసి తస్య తస్య పురతో మా బ్రూహి దీనం వచః ॥ 1.51 ॥
అకరుణత్వం అకారణవిగ్రహః పరధనే పరయోషితి చ స్పృహా । సుజనబంధుజనేష్వసహిష్ణుతా ప్రకృతిసిద్ధం ఇదం హి దురాత్మనామ్ ॥ 1.52 ॥
దుర్జనః పరిహర్తవ్యో విద్యయాఽలకృతోఽపి సన్ । మణినా భూషితః సర్పః కిం అసౌ న భయంకరః ॥ 1.53 ॥
జాడ్యం హ్రీమతి గణ్యతే వ్రతరుచౌ దంభః శుచౌ కైతవం శూరే నిర్ఘృణతా మునౌ విమతితా దైన్యం ప్రియాలాపిని । తేజస్విన్యవలిప్తతా ముఖరతా వక్తర్యశక్తిః స్థిరే తత్కో నామ గుణో భవేత్స గుణినాం యో దుర్జనైర్నాంకితః ॥ 1.54 ॥
లోభశ్చేదగుణేన కిం పిశునతా యద్యస్తి కిం పాతకైః సత్యం చేత్తపసా చ కిం శుచి మనో యద్యస్తి తీర్థేన కిమ్ । సౌజన్యం యది కిం గుణైః సుమహిమా యద్యస్తి కిం మండనైః సద్విద్యా యది కిం ధనైరపయశో యద్యస్తి కిం మృత్యునా ॥ 1.55 ॥
శశీ దివసధూసరో గలితయౌవనా కామినీ సరో విగతవారిజం ముఖం అనక్షరం స్వాకృతేః । ప్రభుర్ధనపరాయణః సతతదుర్గతః సజ్జనో నృపాంగణగతః ఖలో మనసి సప్త శల్యాని మే ॥ 1.56 ॥
న కశ్చిచ్చండకోపానాం ఆత్మీయో నామ భూభుజామ్ । హోతారం అపి జుహ్వానం స్పృష్టో వహతి పావకః ॥ 1.57 ॥
మౌనోమూకః ప్రవచనపటుర్బాటులో జల్పకో వా ధృష్టః పార్శ్వే వసతి చ సదా దూరతశ్చాప్రగల్భః । క్షాంత్యా భీరుర్యది న సహతే ప్రాయశో నాభిజాతః సేవాధర్మః పరమగహనో యోగినాం అప్యగమ్యః ॥ 1.58 ॥
ఉద్భాసితాఖిలఖలస్య విశృంఖలస్య ప్రాగ్జాతవిస్తృతనిజాధమకర్మవృత్తేః । దైవాదవాప్తవిభవస్య గుణద్విషోఽస్య నీచస్య గోచరగతైః సుఖం ఆప్యతే ॥ 1.59 ॥
ఆరంభగుర్వీ క్షయిణీ క్రమేణ లఘ్వీ పురా వృద్ధిమతీ చ పశ్చాత్ । దినస్య పూర్వార్ధపరార్ధభిన్నా ఛాయేవ మైత్రీ ఖలసజ్జనానామ్ ॥ 1.60 ॥
మృగమీనసజ్జనానాం తృణజలసంతోషవిహితవృత్తీనామ్ । లుబ్ధకధీవరపిశునా నిష్కారణవైరిణో జగతి ॥ 1.61 ॥
వాంఛా సజ్జనసంగమే పరగుణే ప్రీతిర్గురౌ నమ్రతా విద్యాయాం వ్యసనం స్వయోషితి రతిర్లోకాపవాదాద్భయమ్ । భక్తిః శూలిని శక్తిరాత్మదమనే సంసర్గముక్తిః ఖలే యేష్వేతే నివసంతి నిర్మలగుణాస్తేభ్యో నరేభ్యో నమః ॥ 1.62 ॥
విపది ధైర్యం అథాభ్యుదయే క్షమా సదసి వాక్పటుతా యుధి విక్రమః । యశసి చాభిరుచిర్వ్యసనం శ్రుతౌ ప్రకృతిసిద్ధం ఇదం హి మహాత్మనామ్ ॥ 1.63 ॥
ప్రదానం ప్రచ్ఛన్నం గృహం ఉపగతే సంభ్రమవిధిః ప్రియం కృత్వా మౌనం సదసి కథనం చాప్యుపకృతేః । అనుత్సేకో లక్ష్మ్యాం అనభిభవగంధాః పరకథాః సతాం కేనోద్దిష్టం విషమం అసిధారావ్రతం ఇదమ్ ॥ 1.64 ॥
కరే శ్లాఘ్యస్త్యాగః శిరసి గురుపాదప్రణయితా ముఖే సత్యా వాణీ విజయి భుజయోర్వీర్యం అతులమ్ । హృది స్వచ్ఛా వృత్తిః శ్రుతిం అధిగతం చ శ్రవణయోర్ వినాప్యైశ్వర్యేణ ప్రకృతిమహతాం మండనం ఇదమ్ ॥ 1.65 ॥
సంపత్సు మహతాం చిత్తం భవత్యుత్పలకోమలమ్ । ఆపత్సు చ మహాశైలశిలా సంఘాతకర్కశమ్ ॥ 1.66 ॥
సంతప్తాయసి సంస్థితస్య పయసో నామాపి న జ్ఞాయతే ముక్తాకారతయా తదేవ నలినీపత్రస్థితం రాజతే । స్వాత్యాం సాగరశుక్తిమధ్యపతితం తన్మౌక్తికం జాయతే ప్రాయేణాధమమధ్యమోత్తమగుణః సంసర్గతో జాయతే ॥ 1.67 ॥
ప్రీణాతి యః సుచరితైః పితరం స పుత్రో యద్భర్తురేవ హితం ఇచ్ఛతి తత్కలత్రమ్ । తన్మిత్రం ఆపది సుఖే చ సమక్రియం యద్ ఏతత్త్రయం జగతి పుణ్యకృతో లభంతే ॥ 1.68 ॥
ఏకో దేవః కేశవో వా శివో వా హ్యేకం మిత్రం భూపతిర్వా యతిర్వా । ఏకో వాసః పత్తనే వా వనే వా హ్యేకా భార్యా సుందరీ వా దరీ వా ॥ 1.69 ॥
నమ్రత్వేనోన్నమంతః పరగుణకథనైః స్వాన్గుణాన్ఖ్యాపయంతః స్వార్థాన్సంపాదయంతో వితతపృథుతరారంభయత్నాః పరార్థే । క్షాంత్యైవాక్షేపరుక్షాక్షరముఖరముఖాందుర్జనాందూషయంతః సంతః సాశ్చర్యచర్యా జగతి బహుమతాః కస్య నాభ్యర్చనీయాః ॥ 1.70 ॥
భవంతి నమ్రాస్తరవః ఫలోద్గమైర్ నవాంబుభిర్దూరావలంబినో ఘనాః । అనుద్ధతాః సత్పురుషాః సమృద్ధిభిః స్వభావ ఏష పరోపకారిణామ్ ॥ 1.71 ॥
శ్రోత్రం శ్రుతేనైవ న కుండలేన దానేన పాణిర్న తు కంకణేన । విభాతి కాయః కరుణపరాణాం పరోపకారైర్న తు చందనేన ॥ 1.72 ॥
పాపాన్నివారయతి యోజయతే హితాయ గుహ్యం నిగూహతి గుణాన్ప్రకటీకరోతి । ఆపద్గతం చ న జహాతి దదాతి కాలే సన్మిత్రలక్షణం ఇదం ప్రవదంతి సంతః ॥ 1.73 ॥
పద్మాకరం దినకరో వికచీకరోతి చంద్రప్రభోల్లాసయతి కైరవచక్రవాలమ్ । నాభ్యర్థితో జలధరోఽపి జలం దదాతి సంతః స్వయం పరహితే విహితాభియోగాః ॥ 1.74 ॥
ఏకే సత్పురుషాః పరార్థఘటకాః స్వార్థం పరిత్యజంతి యే సామాన్యాస్తు పరార్థం ఉద్యమభృతః స్వార్థావిరోధేన యే । తేఽమీ మానుషరాక్షసాః పరహితం స్వార్థాయ నిఘ్నంతి యే యే తు ఘ్నంతి నిరర్థకం పరహితం తే కే న జానీమహే ॥ 1.75 ॥
క్షీరేణాత్మగతోదకాయ హి గుణా దత్తా పురా తేఽఖిలా క్షీరోత్తాపం అవేక్ష్య తేన పయసా స్వాత్మా కృశానౌ హుతః । గంతుం పావకం ఉన్మనస్తదభవద్దృష్ట్వా తు మిత్రాపదం యుక్తం తేన జలేన శామ్యతి సతాం మైత్రీ పునస్త్వీదృశీ ॥ 1.76 ॥
ఇతః స్వపితి కేశవః కులం ఇతస్తదీయద్విషాం ఇతశ్చ శరణార్థినాం శిఖరిణాం గణాః శేరతే । ఇతోఽపి బడవానలః సహ సమస్తసంవర్తకైః అహో వితతం ఊర్జితం భరసహం సింధోర్వపుః ॥ 1.77 ॥
తృష్ణాం ఛింధి భజ క్షమాం జహి మదం పాపే రతిం మా కృథాః సత్యం బ్రూహ్యనుయాహి సాధుపదవీం సేవస్వ విద్వజ్జనమ్ । మాన్యాన్మానయ విద్విషోఽప్యనునయ ప్రఖ్యాపయ ప్రశ్రయం కీర్తిం పాలయ దుఃఖితే కురు దయాం ఏతత్సతాం చేష్టితమ్ ॥ 1.78 ॥
మనసి వచసి కాయే పుణ్యపీయూషపూర్ణాస్ త్రిభువనం ఉపకారశ్రేణిభిః ప్రీణయంతః । పరగుణపరమాణూన్పర్వతీకృత్య నిత్యం నిజహృది వికసంతః సంత సంతః కియంతః ॥ 1.79 ॥
కిం తేన హేమగిరిణా రజతాద్రిణా వా యత్రాశ్రితాశ్చ తరవస్తరవస్త ఏవ । మన్యామహే మలయం ఏవ యదాశ్రయేణ కంకోలనింబకటుజా అపి చందనాః స్యుః ॥ 1.80 ॥
రత్నైర్మహార్హైస్తుతుషుర్న దేవా న భేజిరే భీమవిషేణ భీతిమ్ । సుధాం వినా న పరయుర్విరామం న నిశ్చితార్థాద్విరమంతి ధీరాః ॥ 1.81 ॥
క్వచిత్పృథ్వీశయ్యః క్వచిదపి చ పరంకశయనః క్వచిచ్ఛాకాహారః క్వచిదపి చ శాల్యోదనరుచిః । క్వచిత్కంథాధారీ క్వచిదపి చ దివ్యాంబరధరో మనస్వీ కార్యార్థీ న గణయతి దుఃఖం న చ సుఖమ్ ॥ 1.82 ॥
ఐశ్వర్యస్య విభూషణం సుజనతా శౌర్యస్య వాక్సంయమో జ్ఞానస్యోపశమః శ్రుతస్య వినయో విత్తస్య పాత్రే వ్యయః । అక్రోధస్తపసః క్షమా ప్రభవితుర్ధర్మస్య నిర్వాజతా సర్వేషాం అపి సర్వకారణం ఇదం శీలం పరం భూషణమ్ ॥ 1.83 ॥
నిందంతు నీతినిపుణా యది వా స్తువంతు లక్ష్మీః సమావిశతు గచ్ఛతు వా యథేష్ఠమ్ । అద్యైవ వా మరణం అస్తు యుగాంతరే వా న్యాయ్యాత్పథః ప్రవిచలంతి పదం న ధీరాః ॥ 1.84 ॥
భగ్నాశస్య కరండపిండితతనోర్మ్లానేంద్రియస్య క్షుధా కృత్వాఖుర్వివరం స్వయం నిపతితో నక్తం ముఖే భోగినః । తృప్తస్తత్పిశితేన సత్వరం అసౌ తేనైవ యాతః యథా లోకాః పశ్యత దైవం ఏవ హి నృణాం వృద్ధౌ క్షయే కారణమ్ ॥ 1.85 ॥
ఆలస్యం హి మనుష్యాణాం శరీరస్థో మహాన్రిపుః । నాస్త్యుద్యమసమో బంధుః కుర్వాణో నావసీదతి ॥ 1.86 ॥
ఛిన్నోఽపి రోహతి తర్క్షీణోఽప్యుపచీయతే పునశ్చంద్రః । ఇతి విమృశంతః సంతః సంతప్యంతే న దుఃఖేషు ॥ 1.87 ॥
నేతా యస్య బృహస్పతిః ప్రహరణం వజ్రం సురాః సైనికాః స్వర్గో దుర్గం అనుగ్రహః కిల హరేరైరావతో వారణః । ఇత్యైశ్వర్యబలాన్వితోఽపి బలభిద్భగ్నః పరైః సంగరే తద్వ్యక్తం నను దైవం ఏవ శరణం ధిగ్ధిగ్వృథా పౌరుషమ్ ॥ 1.88 ॥
కర్మాయత్తం ఫలం పుంసాం బుద్ధిః కర్మానుసారిణీ । తథాపి సుధియా భావ్యం సువిచార్యైవ కుర్వతా ॥ 1.89 ॥
ఖల్వాతో దివసేశ్వరస్య కిరణైః సంతాడితో మస్తకే వాంఛందేశం అనాతపం విధివశాత్తాలస్య మూలం గతః । తత్రాప్యస్య మహాఫలేన పతతా భగ్నం సశబ్దం శిరః ప్రాయో గచ్ఛతి యత్ర భాగ్యరహితస్తత్రైవ యాంత్యాపదః ॥ 1.90 ॥
రవినిశాకరయోర్గ్రహపీడనం గజభుజంగమయోరపి బంధనమ్ । మతిమతాం చ విలోక్య దరిద్రతాం విధిరహో బలవానితి మే మతిః ॥ 1.91 ॥
సృజతి తావదశేషగుణకరం పురుషరత్నం అలంకరణం భువః । తదపి తత్క్షణభంగి కరోతి చేదహహ కష్టం అపండితతా విధేః ॥ 1.92 ॥
పత్రం నైవ యదా కరీరవిటపే దోషో వసంతస్య కిం నోలూకోఽప్యవలోకతే యది దివా సూర్యస్య కిం దూషణమ్ । ధారా నైవ పతంతి చాతకముఖే మేఘస్య కిం దూషణం యత్పూర్వం విధినా లలాటలిఖితం తన్మార్జితుం కః క్షమః ॥ 1.93 ॥
నమస్యామో దేవాన్నను హతవిధేస్తేఽపి వశగా విధిర్వంద్యః సోఽపి ప్రతినియతకర్మైకఫలదః । ఫలం కర్మాయత్తం యది కిం అమరైః కిం చ విధినా నమస్తత్కర్మభ్యో విధిరపి న యేభ్యః ప్రభవతి ॥ 1.94 ॥
బ్రహ్మా యేన కులాలవన్నియమితో బ్రహ్మాడభాండోదరే విష్ణుర్యేన దశావతారగహనే క్షిప్తో మహాసంకటే । రుద్రో యేన కపాలపాణిపుటకే భిక్షాటనం కారితః సూర్యో భ్రామ్యతి నిత్యం ఏవ గగనే తస్మై నమః కర్మణే ॥ 1.95 ॥
నైవాకృతిః ఫలతి నైవా కులం న శీలం విద్యాపి నైవ న చ యత్నకృతాపి సేవా । భాగ్యాని పూర్వతపసా ఖలు సంచితాని కాలే ఫలంతి పురుషస్య యథైవ వృక్షాః ॥ 1.96 ॥
వనే రణే శత్రుజలాగ్నిమధ్యే మహార్ణవే పర్వతమస్తకే వా । సుప్తం ప్రమత్తం విషమస్థితం వా రక్షంతి పుణ్యాని పురాకృతాని ॥ 1.97 ॥
యా సాధూంశ్చ ఖలాన్కరోతి విదుషో మూర్ఖాన్హితాంద్వేషిణః ప్రత్యక్షం కురుతే పరీక్షం అమృతం హాలాహలం తత్క్షణాత్ । తాం ఆరాధయ సత్క్రియాం భగవతీం భోక్తుం ఫలం వాంఛితం హే సాధో వ్యసనైర్గుణేషు విపులేష్వాస్థాం వృథా మా కృథాః ॥ 1.98 ॥
గుణవదగుణవద్వా కుర్వతా కార్యజాతం పరిణతిరవధార్యా యత్నతః పండితేన । అతిరభసకృతానాం కర్మణాం ఆవిపత్తేర్ భవతి హృదయదాహీ శల్యతుల్యో విపాకః ॥ 1.99 ॥
స్థాల్యాం వైదూర్యమయ్యాం పచతి తిలకణాంశ్చందనైరింధనౌఘైః సౌవర్ణైర్లాంగలాగ్రైర్విలిఖతి వసుధాం అర్కమూలస్య హేతోః । కృత్వా కర్పూరఖండాన్వృత్తిం ఇహ కురుతే కోద్రవాణాం సమంతాత్ ప్రాప్యేమాం కరంభూమిం న చరతి మనుజో యస్తోప మందభాగ్యః ॥ 1.100 ॥
మజ్జత్వంభసి యాతు మేరుశిఖరం శత్రుం జయత్వాహవే వాణిజ్యం కృషిసేవనే చ సకలా విద్యాః కలాః శిక్షతామ్ । ఆకాశం విపులం ప్రయాతు ఖగవత్కృత్వా ప్రయత్నం పరం నాభావ్యం భవతీహ కర్మవశతో భావ్యస్య నాశః కుతః ॥ 1.101 ॥
భీమం వనం భవతి తస్య పురం ప్రధానం సర్వో జనః స్వజనతాం ఉపయాతి తస్య । కృత్స్నా చ భూర్భవతి సన్నిధిరత్నపూర్ణా యస్యాస్తి పూర్వసుకృతం విపులం నరస్య ॥ 1.102 ॥
కో లాభో గుణిసంగమః కిం అసుఖం ప్రాజ్ఞేతరైః సంగతిః కా హానిః సమయచ్యుతిర్నిపుణతా కా ధర్మతత్త్వే రతిః । కః శూరో విజితేంద్రియః ప్రియతమా కాఽనువ్రతా కిం ధనం విద్యా కిం సుఖం అప్రవాసగమనం రాజ్యం కిం ఆజ్ఞాఫలమ్ ॥ 1.103 ॥
అప్రియవచనదరిద్రైః ప్రియవచనధనాఢ్యైః స్వదారపరితుష్టైః । పరపరివాదనివృత్తైః క్వచిత్క్వచిన్మండితా వసుధా ॥ 1.104 ॥
కదర్థితస్యాపి హి ధైర్యవృత్తేర్ న శక్యతే ధైర్యగుణః ప్రమార్ష్టుమ్ । అధోముఖస్యాపి కృతస్య వహ్నేర్ నాధః శిఖా యాతి కదాచిదేవ ॥ 1.105 ॥
కాంతాకటాక్షవిశిఖా న లునంతి యస్య చిత్తం న నిర్దహతి కృపకృశానుతాపః । కర్షంతి భూరివిషయాశ్చ న లోభపాశైర్ లోకత్రయం జయతి కృత్స్నం ఇదం స ధీరః ॥ 1.106 ॥
ఏకేనాపి హి శూరేణ పాదాక్రాంతం మహీతలమ్ । క్రియతే భాస్కరేణైవ స్ఫారస్ఫురితతేజసా ॥ 1.107 ॥
వహ్నిస్తస్య జలాయతే జలనిధిః కుల్యాయతే తత్క్షణాన్ మేరుః స్వల్పశిలాయతే మృగపతిః సద్యః కురంగాయతే । వ్యాలో మాల్యగుణాయతే విషరసః పీయూషవర్షాయతే యస్యాంగేఽఖిలలోకవల్లభతమం శీలం సమున్మీలతి ॥ 1.108 ॥
లజ్జాగుణౌఘజననీం జననీం ఇవ స్వాం అత్యంతశుద్ధహృదయాం అనువర్తమానామ్ । తేజస్వినః సుఖం అసూనపి సంత్యజనతి సత్యవ్రతవ్యసనినో న పునః ప్రతిజ్ఞామ్ ॥ 1.109 ॥
ಭರ್ತೃಹರೇಃ ಶತಕ ತ್ರಿಶತಿ - ನೀತಿ ಶತಕಂ ಬಗ್ಗೆ
ನೀತಿಶತಕ, "ನಡವಳಿಕೆಯ ನೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು", ಭರ್ತೃಹರಿಯ ಮೂರು ಶತಕಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು. ಚುರುಕಾದ, ನೆನಪಿನಲ್ಲುಳಿಯುವ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿ ಮೂರ್ಖರು, ವಿದ್ಯೆ, ಧೈರ್ಯ, ಸ್ನೇಹ, ಸಂಪತ್ತು, ದೈವ ಮತ್ತು ಸಜ್ಜನರ ನಡತೆಯ ಕುರಿತು ಮಾತಾಡುತ್ತದೆ. ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯದ ಶಾಂತ ತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ನಮಿಸಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮತ್ಸರಗ್ರಸ್ತರು, ಪ್ರಭುಗಳು ಗರ್ವದೂಷಿತರು, ಉಳಿದವರು ಅಜ್ಞಾನಹತರು, ಹಾಗಾಗಿ ಸುಭಾಷಿತ ಕೇಳುವವರಿಲ್ಲದೆ ಒಳಗೇ ಸೊರಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕ ವಿಷಾದಿಸುತ್ತದೆ.
ರಚನೆಕಾರರು: ಭರ್ತೃಹರಿ
ಯಾವಾಗ ಪಠಿಸಬೇಕು: ಓದು ಮತ್ತು ಚಿಂತನೆಗಾಗಿ, ಯಾವಾಗ ಬೇಕಾದರೂ, ಮತ್ತು ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ.
ನಿಮಗೆ ಗೊತ್ತೇ?
- ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಗುಪ್ತಧನ ಎನ್ನುವ ಶ್ಲೋಕದಂತೆ ಇದರ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಗಾದೆಗಳಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತ.
- ಸತ್ಪುರುಷರು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮುರಿಯುವುದಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನುತ್ತದೆ ಇದರ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ.
- ಭರ್ತೃಹರಿ ನಂತರ ಲೋಕತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಉಜ್ಜಯಿನಿಯ ರಾಜ ಎನ್ನುತ್ತದೆ ಸಂಪ್ರದಾಯ.
ಪದೇ ಪದೇ ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು
"ನೀತಿಶತಕ" ಎಂದರೇನು?
"ನಡವಳಿಕೆಯ" ಅಥವಾ ಸದ್ಬಾಳ್ವೆಯ "ನೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು".
ಇದನ್ನು ಬರೆದವರು ಯಾರು?
ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ಉಜ್ಜಯಿನಿಯ ರಾಜ ಭರ್ತೃಹರಿ.
ಮೂರು ಶತಕಗಳು ಯಾವುವು?
ನೀತಿ, ಶೃಂಗಾರ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ.
ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ, ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ವಾಣಿಜ್ಯೇತರ.