MuhurtaNow

ಉದ್ಧವಗೀತಾ - ಏಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ

Sri Krishna · ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಭಕ್ತಿ ಪಠ್ಯ

അഥ ഏകാദശോഽധ്യായഃ ।

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ബദ്ധഃ മുക്തഃ ഇതി വ്യാഖ്യാ ഗുണതഃ മേ ന വസ്തുതഃ । ഗുണസ്യ മായാമൂലത്വാത് ന മേ മോക്ഷഃ ന ബംധനമ് ॥ 1

ശോകമോഹൌ സുഖം ദുഃഖം ദേഹാപത്തിഃ ച മായയാ । സ്വപ്നഃ യഥാ ആത്മനഃ ഖ്യാതിഃ സംസൃതിഃ ന തു വാസ്തവീ ॥ 2॥

വിദ്യാ അവിദ്യേ മമ തനൂ വിദ്ധി ഉദ്ധവ ശരീരിണാമ് । മോക്ഷബംധകരീ ആദ്യേ മായയാ മേ വിനിര്മിതേ ॥ 3॥

ഏകസ്യ ഏവ മമ അംശസ്യ ജീവസ്യ ഏവ മഹാമതേ । ബംധഃ അസ്യ അവിദ്യയാ അനാദിഃ വിദ്യയാ ച തഥാ ഇതരഃ ॥ 4॥

അഥ ബദ്ധസ്യ മുക്തസ്യ വൈലക്ഷണ്യം വദാമി തേ । വിരുദ്ധധര്മിണോഃ താത സ്ഥിതയോഃ ഏകധര്മിണി ॥ 5॥

സുപര്ണൌ ഏതൌ സദൃശൌ സഖായൌ യദൃച്ഛയാ ഏതൌ കൃതനീഡൌ ച വൃക്ഷേ । ഏകഃ തയോഃ ഖാദതി പിപ്പലാന്നമ് അന്യഃ നിരന്നഃ അപി ബലേന ഭൂയാന് ॥ 6॥

ആത്മാനം അന്യം ച സഃ വേദ വിദ്വാന് അപിപ്പലാദഃ ന തു പിപ്പലാദഃ । യഃ അവിദ്യയാ യുക് സ തു നിത്യബദ്ധഃ വിദ്യാമയഃ യഃ സ തു നിത്യമുക്തഃ ॥ 7॥

ദേഹസ്ഥഃ അപി ന ദേഹസ്ഥഃ വിദ്വാന് സ്വപ്നാത് യഥാ ഉത്ഥിതഃ । അദേഹസ്ഥഃ അപി ദേഹസ്ഥഃ കുമതിഃ സ്വപ്നദൃക് യഥാ ॥ 8॥

ഇംദ്രിയൈഃ ഇംദ്രിയാര്ഥേഷു ഗുണൈഃ അപി ഗുണേഷു ച । ഗൃഹ്യമാണേഷു അഹംകുര്യാത് ന വിദ്വാന് യഃ തു അവിക്രിയഃ ॥ 9॥

ദൈവാധീനേ ശരീരേ അസ്മിന് ഗുണഭാവ്യേന കര്മണാ । വര്തമാനഃ അബുധഃ തത്ര കര്താ അസ്മി ഇതി നിബധ്യതേ ॥ 10॥

ഏവം വിരക്തഃ ശയനഃ ആസനാടനമജ്ജനേ । ദര്ശനസ്പര്ശനഘ്രാണഭോജനശ്രവണാദിഷു ॥ 11॥

ന തഥാ ബധ്യതേ വിദ്വാന് തത്ര തത്ര ആദയന് ഗുണാന് । പ്രകൃതിസ്ഥഃ അപി അസംസക്തഃ യഥാ ഖം സവിതാ അനിലഃ ॥ 12॥

വൈശാരദ്യേക്ഷയാ അസംഗശിതയാ ഛിന്നസംശയഃ । പ്രതിബുദ്ധഃ ഇവ സ്വപ്നാത് നാനാത്വാത് വിനിവര്തതേ ॥ 13॥

യസ്യ സ്യുഃ വീതസംകല്പാഃ പ്രാണേംദ്രിയമനോധിയാമ് । വൃത്തയഃ സഃ വിനിര്മുക്തഃ ദേഹസ്ഥഃ അപി ഹി തത് ഗുണൈഃ ॥ 14॥

യസ്യ ആത്മാ ഹിംസ്യതേ ഹിംസ്ര്യൈഃ യേന കിംചിത് യദൃച്ഛയാ । അര്ച്യതേ വാ ക്വചിത് തത്ര ന വ്യതിക്രിയതേ ബുധഃ ॥ 15॥

ന സ്തുവീത ന നിംദേത കുർവതഃ സാധു അസാധു വാ । വദതഃ ഗുണദോഷാഭ്യാം വര്ജിതഃ സമദൃക് മുനിഃ ॥ 16॥

ന കുര്യാത് ന വദേത് കിംചിത് ന ധ്യായേത് സാധു അസാധു വാ । ആത്മാരാമഃ അനയാ വൃത്ത്യാ വിചരേത് ജഡവത് മുനിഃ ॥ 17॥

ശബ്ദബ്രഹ്മണി നിഷ്ണാതഃ ന നിഷ്ണായാത് പരേ യദി । ശ്രമഃ തസ്യ ശ്രമഫലഃ ഹി അധേനും ഇവ രക്ഷതഃ ॥ 18॥

ഗാം ദുഗ്ധദോഹാം അസതീം ച ഭാര്യാമ് ദേഹം പരാധീനം അസത്പ്രജാം ച । വിത്തം തു അതീര്ഥീകൃതം അംഗ വാചമ് ഹീനാം മയാ രക്ഷതി ദുഃഖദുഃഖീ ॥ 19॥

യസ്യാം ന മേ പാവനം അംഗ കര്മ സ്ഥിതിഉദ്ഭവപ്രാണ നിരോധനം അസ്യ । ലീലാവതാരീപ്സിതജന്മ വാ സ്യാത് ബംധ്യാം ഗിരം താം ബിഭൃയാത് ന ധീരഃ ॥ 20॥

ഏവം ജിജ്ഞാസയാ അപോഹ്യ നാനാത്വഭ്രമം ആത്മനി । ഉപാരമേത വിരജം മനഃ മയി അര്പ്യ സർവഗേ ॥ 21॥

യദി അനീശഃ ധാരയിതും മനഃ ബ്രഹ്മണി നിശ്ചലമ് । മയി സർവാണി കര്മാണി നിരപേക്ഷഃ സമാചര ॥ 22॥

ശ്രദ്ധാലുഃ മേ കഥാഃ ശ‍ഋണ്വന് സുഭദ്രാ ലോകപാവനീഃ । ഗായന് അനുസ്മരന് കര്മ ജന്മ ച അഭിനയന് മുഹുഃ ॥ 23॥

മദര്ഥേ ധര്മകാമാര്ഥാന് ആചരന് മദപാശ്രയഃ । ലഭതേ നിശ്ചലാം ഭക്തിം മയി ഉദ്ധവ സനാതനേ ॥ 24॥

സത്സംഗലബ്ധയാ ഭക്ത്യാ മയി മാം സഃ ഉപാസിതാ । സഃ വൈ മേ ദര്ശിതം സദ്ഭിഃ അംജസാ വിംദതേ പദമ് ॥ 25॥

ഉദ്ധവ ഉവാച

സാധുഃ തവ ഉത്തമശ്ലോക മതഃ കീദൃഗ്വിധഃ പ്രഭോ । ഭക്തിഃ ത്വയി ഉപയുജ്യേത കീദൃശീ സദ്ഭിഃ ആദൃതാ ॥ 26

ഏതത് മേ പുരുഷാധ്യക്ഷ ലോകാധ്യക്ഷ ജഗത് പ്രഭോ । പ്രണതായ അനുരക്തായ പ്രപന്നായ ച കഥ്യതാമ് ॥ 27॥

ത്വം ബ്രഹ്മ പരമം വ്യോമ പുരുഷഃ പ്രകൃതേഃ പരഃ । അവതീര്ണഃ അസി ഭഗവന് സ്വേച്ഛാഉപാത്തപൃഥക് വപുഃ ॥ 28॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

കൃപാലുഃ അകൃതദ്രോഹഃ തിതിക്ഷുഃ സർവദേഹിനാമ് । സത്യസാരഃ അനവദ്യാത്മാ സമഃ സർവോപകാരകഃ ॥ 29

കാമൈഃ അഹതധീഃ ദാംതഃ മൃദുഃ ശുചിഃ അകിംചനഃ । അനീഹഃ മിതഭുക് ശാംതഃ സ്ഥിരഃ മത് ശരണഃ മുനിഃ ॥ 30॥

അപ്രമത്തഃ ഗഭീരാത്മാ ധൃതിമാംജിതഷഡ്ഗുണഃ । അമാനീ മാനദഃ കല്പഃ മൈത്രഃ കാരുണികഃ കവിഃ ॥ 31॥

ആജ്ഞായ ഏവം ഗുണാന് ദോഷാന്മയാദിഷ്ടാന് അപി സ്വകാന് । ധര്മാന് സംത്യജ്യ യഃ സർവാന് മാം ഭജേത സഃ സത്തമഃ ॥ 32॥

ജ്ഞാത്വാ അജ്ഞാത്വാ അഥ യേ വൈ മാം യാവാന് യഃ ച അസ്മി യാദൃശഃ । ഭജംതി അനന്യഭാവേന തേ മേ ഭക്തതമാഃ മതാഃ ॥ 33॥

മല്ലിംഗമദ്ഭക്തജനദര്ശനസ്പര്ശനാര്ചനമ് । പരിചര്യാ സ്തുതിഃ പ്രഹ്വഗുണകര്മ അനുകീര്തനമ് ॥ 34॥

മത്കഥാശ്രവണേ ശ്രദ്ധാ മത് അനുധ്യാനം ഉദ്ധവ । സർവലാഭ ഉപഹരണം ദാസ്യേന ആത്മനിവേദനമ് ॥ 35॥

മജ്ജന്മകര്മകഥനം മമ പർവാനുമോദനമ് । ഗീതതാംഡവവാദിത്രഗോഷ്ഠീഭിഃ മദ്ഗൃഹ ഉത്സവഃ ॥ 36॥

യാത്രാ ബലിവിധാനം ച സർവവാര്ഷികപർവസു । വൈദികീ താംത്രികീ ദീക്ഷാ മദീയവ്രതധാരണമ് ॥ 37॥

മമ അര്ചാസ്ഥാപനേ ശ്രദ്ധാ സ്വതഃ സംഹത്യ ച ഉദ്യമഃ । ഉദ്യാന ഉപവനാക്രീഡപുരമംദിരകര്മണി ॥ 38॥

സംമാര്ജന ഉപലേപാഭ്യാം സേകമംഡലവര്തനൈഃ । ഗൃഹശുശ്രൂഷണം മഹ്യം ദാസവദ്യദമായയാ ॥ 39॥

അമാനിത്വം അദംഭിത്വം കൃതസ്യ അപരികീര്തനമ് । അപി ദീപാവലോകം മേ ന ഉപയുംജ്യാത് നിവേദിതമ് ॥ 40॥

യത് യത് ഇഷ്ടതമം ലോകേ യത് ച അതിപ്രിയം ആത്മനഃ । തത് തത് നിവേദയേത് മഹ്യം തത് ആനംത്യായ കല്പതേ ॥ 41॥

സൂര്യഃ അഗ്നിഃ ബ്രാഹ്മണഃ ഗാവഃ വൈഷ്ണവഃ ഖം മരുത് ജലമ് । ഭൂഃ ആത്മാ സർവഭൂതാനി ഭദ്ര പൂജാപദാനി മേ ॥ 42॥

സൂര്യേ തു വിദ്യയാ ത്രയ്യാ ഹവിഷാഗ്നൌ യജേത മാമ് । ആതിഥ്യേന തു വിപ്രാഗ്ര്യഃ ഗോഷ്വംഗ യവസാദിനാ ॥ 43॥

വൈഷ്ണവേ ബംധുസത്കൃത്യാ ഹൃദി ഖേ ധ്യാനനിഷ്ഠയാ । വായൌ മുഖ്യധിയാ തോയേ ദ്രവ്യൈഃ തോയപുരസ്കൃതൈഃ ॥ 44॥

സ്ഥംഡിലേ മംത്രഹൃദയൈഃ ഭോഗൈഃ ആത്മാനം ആത്മനി । ക്ഷേത്രജ്ഞം സർവഭൂതേഷു സമത്വേന യജേത മാമ് ॥ 45॥

ധിഷ്ണ്യേഷു ഏഷു ഇതി മദ്രൂപം ശംഖചക്രഗദാംബുജൈഃ । യുക്തം ചതുര്ഭുജം ശാംതം ധ്യായന് അര്ചേത് സമാഹിതഃ ॥ 46॥

ഇഷ്ടാപൂര്തേന മാം ഏവം യഃ യജേത സമാഹിതഃ । ലഭതേ മയി സദ്ഭക്തിം മത്സ്മൃതിഃ സാധുസേവയാ ॥ 47॥

പ്രായേണ ഭക്തിയോഗേന സത്സംഗേന വിനാ ഉദ്ധവ । ന ഉപായഃ വിദ്യതേ സധ്ര്യങ് പ്രായണം ഹി സതാം അഹമ് ॥ 48॥

അഥ ഏതത് പരമം ഗുഹ്യം ശ്രുണ്വതഃ യദുനംദന । സുഗോപ്യം അപി വക്ഷ്യാമി ത്വം മേ ഭൃത്യഃ സുഹൃത് സഖാ ॥ 49॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ ഏകാദശപൂജാവിധാനയോഗോ നാമ ഏകാദശോഽധ്യായഃ ॥ 11॥

അഥ ദ്വാദശോഽധ്യായഃ । ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ന രോധയതി മാം യോഗഃ ന സ്സാംഖ്യം ധര്മഃ ഏവ ച । ന സ്വാധ്യായഃ തപഃ ത്യാഗഃ ന ഇഷ്ടാപൂര്തം ന ദക്ഷിണാ ॥ 1

വ്രതാനി യജ്ഞഃ ഛംദാംസി തീര്ഥാനി നിയമാഃ യമാഃ । യഥാ അവരുംധേ സത്സംഗഃ സർവസംഗ അപഹഃ ഹി മാമ് ॥ 2॥

സത്സംഗേന ഹി ദൈതേയാ യാതുധാനഃ മൃഗാഃ ഖഗാഃ । ഗംധർവ അപ്സരസഃ നാഗാഃ സിദ്ധാഃ ചാരണഗുഹ്യകാഃ ॥ 3॥

വിദ്യാധരാഃ മനുഷ്യേഷു വൈശ്യാഃ ശൂദ്രാഃ സ്ത്രിയഃ അംത്യജാഃ । രജഃ തമഃ പ്രകൃതയഃ തസ്മിന് തസ്മിന് യുഗേ അനഘ ॥ 4॥

ബഹവഃ മത്പദം പ്രാപ്താഃ ത്വാഷ്ട്രകായാധവാദയഃ । വൃഷപർവാ ബലിഃ വാണഃ മയഃ ച അഥ വിഭീഷണഃ ॥ 5॥

സുഗ്രീവഃ ഹനുമാന് ഋക്ഷഃ ഗജഃ ഗൃധ്രഃ വണിക്പഥഃ । വ്യാധഃ കുബ്ജാ വ്രജേ ഗോപ്യഃ യജ്ഞപത്ന്യഃ തഥാ അപരേ ॥ 6॥

തേ ന അധിതശ്രുതിഗണാഃ ന ഉപാസിതമഹത്തമാഃ । അവ്രതാതപ്തതപസഃ മത്സംഗാത് മാം ഉപാഗതാഃ ॥ 7॥

കേവലേന ഹി ഭാവേന ഗോപ്യഃ ഗാവഃ നഗാഃ മൃഗാഃ । യേ അന്യേ മൂഢധിയഃ നാഗാഃ സിദ്ധാഃ മാം ഈയുഃ അംജസാ ॥ 8॥

യം ന യോഗേന സാംഖ്യേന ദാനവ്രതതപഃ അധ്വരൈഃ । വ്യാഖ്യാഃ സ്വാധ്യായസംന്യാസൈഃ പ്രാപ്നുയാത് യത്നവാന് അപി ॥ 9॥

രാമേണ സാര്ധം മഥുരാം പ്രണീതേ ശ്വാഫല്കിനാ മയി അനുരക്തചിത്താഃ । വിഗാഢഭാവേന ന മേ വിയോഗ തീവ്രാധയഃ അന്യം ദദൃശുഃ സുഖായ ॥ 10॥

താഃ താഃ ക്ഷപാഃ പ്രേഷ്ഠതമേന നീതാഃ മയാ ഏവ വൃംദാവനഗോചരേണ । ക്ഷണാര്ധവത് താഃ പുനരംഗ താസാം ഹീനാ മായാ കല്പസമാ ബഭൂവുഃ ॥ 11॥

താഃ ന അവിദന് മയി അനുഷംഗബദ്ധ ധിയഃ സ്വമാത്മാനം അദഃ തഥാ ഇദമ് । യഥാ സമാധൌ മുനയഃ അബ്ധിതോയേ നദ്യഃ പ്രവിഷ്ടാഃ ഇവ നാമരൂപേ ॥ 12॥

മത്കാമാ രമണം ജാരം അസ്വരൂപവിദഃ അബലാഃ । ബ്രഹ്മ മാം പരമം പ്രാപുഃ സംഗാത് ശതസഹസ്രശഃ ॥ 13॥

തസ്മാത് ത്വം ഉദ്ധവ ഉത്സൃജ്യ ചോദനാം പ്രതിചോദനാമ് । പ്രവൃത്തം ച നിവൃത്തം ച ശ്രോതവ്യം ശ്രുതം ഏവ ച ॥ 14॥

മാം ഏകം ഏവ ശരണം ആത്മാനം സർവദേഹിനാമ് । യാഹി സർവാത്മഭാവേന മയാ സ്യാഃ ഹി അകുതോഭയഃ ॥ 15॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

സംശയഃ ശ്രുണ്വതഃ വാചം തവ യോഗേശ്വര ഈശ്വര । ന നിവര്തതഃ ആത്മസ്ഥഃ യേന ഭ്രാമ്യതി മേ മനഃ ॥ 16

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

സഃ ഏഷ ജീവഃ വിവരപ്രസൂതിഃ പ്രാണേന ഘോഷേണ ഗുഹാം പ്രവിഷ്ടഃ । മനോമയം സൂക്ഷ്മം ഉപേത്യ രൂപം മാത്രാ സ്വരഃ വര്ണഃ ഇതി സ്ഥവിഷ്ഠഃ ॥ 17

യഥാ അനലഃ ഖേ അനിലബംധുഃ ഊഷ്മാ ബലേന ദാരുണ്യധിമഥ്യമാനഃ । അണുഃ പ്രജാതഃ ഹവിഷാ സമിധ്യതേ തഥാ ഏവ മേ വ്യക്തിഃ ഇയം ഹി വാണീ ॥ 18॥

ഏവം ഗദിഃ കര്മഗതിഃ വിസര്ഗഃ ഘ്രാണഃ രസഃ ദൃക് സ്പര്ശഃ ശ്രുതിഃ ച । സംകല്പവിജ്ഞാനം അഥ അഭിമാനഃ സൂത്രം രജഃ സത്ത്വതമോവികാരഃ ॥ 19॥

അയം ഹി ജീവഃ ത്രിവൃത് അബ്ജയോനിഃ അവ്യക്തഃ ഏകഃ വയസാ സഃ ആദ്യഃ । വിശ്ലിഷ്ടശക്തിഃ ബഹുധാ ഏവ ഭാതി ബീജാനി യോനിം പ്രതിപദ്യ യദ്വത് ॥ 20॥

യസ്മിന് ഇദം പ്രോതം അശേഷം ഓതം പടഃ യഥാ തംതുവിതാനസംസ്ഥഃ । യഃ ഏഷ സംസാരതരുഃ പുരാണഃ കര്മാത്മകഃ പുഷ്പഫലേ പ്രസൂതേ ॥ 21॥

ദ്വേ അസ്യ ബീജേ ശതമൂലഃ ത്രിനാലഃ പംചസ്കംധഃ പംചരസപ്രസൂതിഃ । ദശ ഏകശാഖഃ ദ്വിസുപര്ണനീഡഃ ത്രിവല്കലഃ ദ്വിഫലഃ അര്കം പ്രവിഷ്ടഃ ॥ 22॥

അദംതി ച ഏകം ഫലം അസ്യ ഗൃധ്രാ ഗ്രാമേചരാഃ ഏകം അരണ്യവാസാഃ । ഹംസാഃ യഃ ഏകം ബഹുരൂപം ഇജ്യൈഃ മായാമയം വേദ സഃ വേദ വേദമ് ॥ 23॥

ഏവം ഗുരു ഉപാസനയാ ഏകഭക്ത്യാ വിദ്യാകുഠാരേണ ശിതേന ധീരഃ । വിവൃശ്ച്യ ജീവാശയം അപ്രമത്തഃ സംപദ്യ ച ആത്മാനം അഥ ത്യജ അസ്ത്രമ് ॥ 24॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ ദ്വാദശോഽധ്യായഃ ॥ 12॥

അഥ ത്രയോദശോഽധ്യായഃ । ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

സത്ത്വം രജഃ തമഃ ഇതി ഗുണാഃ ബുദ്ധേഃ ന ച ആത്മനഃ । സത്ത്വേന അന്യതമൌ ഹന്യാത് സത്ത്വം സത്ത്വേന ച ഏവ ഹി ॥ 1

സത്ത്വാത് ധര്മഃ ഭവേത് വൃദ്ധാത് പുംസഃ മദ്ഭക്തിലക്ഷണഃ । സാത്വിക ഉപാസയാ സത്ത്വം തതഃ ധര്മഃ പ്രവര്തതേ ॥ 2॥

ധര്മഃ രജഃ തമഃ ഹന്യാത് സത്ത്വവൃദ്ധിഃ അനുത്തമഃ । ആശു നശ്യതി തത് മൂലഃ ഹി അധര്മഃ ഉഭയേ ഹതേ ॥ 3॥

ആഗമഃ അപഃ പ്രജാ ദേശഃ കാലഃ കര്മ ച ജന്മ ച । ധ്യാനം മംത്രഃ അഥ സംസ്കാരഃ ദശ ഏതേ ഗുണഹേതവഃ ॥ 4॥

തത് തത് സാത്വികം ഏവ ഏഷാം യത് യത് വൃദ്ധാഃ പ്രചക്ഷതേ । നിംദംതി താമസം തത് തത് രാജസം തത് ഉപേക്ഷിതമ് ॥ 5॥

സാത്ത്വികാനി ഏവ സേവേത പുമാന് സത്ത്വവിവൃദ്ധയേ । തതഃ ധര്മഃ തതഃ ജ്ഞാനം യാവത് സ്മൃതിഃ അപോഹനമ് ॥ 6॥

വേണുസംഘര്ഷജഃ വഹ്നിഃ ദഗ്ധ്വാ ശാമ്യതി തത് വനമ് । ഏവം ഗുണവ്യത്യയജഃ ദേഹഃ ശാമ്യതി തത് ക്രിയഃ ॥ 7॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

വിദംതി മര്ത്യാഃ പ്രായേണ വിഷയാന് പദം ആപദാമ് । തഥാ അപി ഭുംജതേ കൃഷ്ണ തത് കഥം ശ്വ ഖര അജാവത് ॥ 8

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

അഹം ഇതി അന്യഥാബുദ്ധിഃ പ്രമത്തസ്യ യഥാ ഹൃദി । ഉത്സര്പതി രജഃ ഘോരം തതഃ വൈകാരികം മനഃ ॥ 9

രജോയുക്തസ്യ മനസഃ സംകല്പഃ സവികല്പകഃ । തതഃ കാമഃ ഗുണധ്യാനാത് ദുഃസഹഃ സ്യാത് ഹി ദുര്മതേഃ ॥ 10॥

കരോതി കാമവശഗഃ കര്മാണി അവിജിതേംദ്രിയഃ । ദുഃഖോദര്കാണി സംപശ്യന് രജോവേഗവിമോഹിതഃ ॥ 11। രജഃ തമോഭ്യാം യത് അപി വിദ്വാന് വിക്ഷിപ്തധീഃ പുനഃ । അതംദ്രിതഃ മനഃ യുംജന് ദോഷദൃഷ്ടിഃ ന സജ്ജതേ ॥ 12॥

അപ്രമത്തഃ അനുയുംജീതഃ മനഃ മയി അര്പയന് ശനൈഃ । അനിർവിണ്ണഃ യഥാകാലം ജിതശ്വാസഃ ജിതാസനഃ ॥ 13॥

ഏതാവാന് യോഗഃ ആദിഷ്ടഃ മത് ശിഷ്യൈഃ സനക ആദിഭിഃ । സർവതഃ മനഃ ആകൃഷ്യ മയ്യദ്ധാ ആവേശ്യതേ യഥാ ॥ 14॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

യദാ ത്വം സനക ആദിഭ്യഃ യേന രൂപേണ കേശവ । യോഗം ആദിഷ്ടവാന് ഏതത് രൂപം ഇച്ഛാമി വേദിതുമ് ॥ 15

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

പുത്രാഃ ഹിരണ്യഗര്ഭസ്യ മാനസാഃ സനക ആദയഃ । പപ്രച്ഛുഃ പിതരം സൂക്ഷ്മാം യോഗസ്യ ഐകാംതികീം ഗതിമ്

16॥

സനക ആദയഃ ഊചുഃ । ഗുണേഷു ആവിശതേ ചേതഃ ഗുണാഃ ചേതസി ച പ്രഭോ । കഥം അന്യോന്യസംത്യാഗഃ മുമുക്ഷോഃ അതിതിതീര്ഷോഃ ॥ 17॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ഏവം പൃഷ്ടഃ മഹാദേവഃ സ്വയംഭൂഃ ഭൂതഭാവനഃ । ധ്യായമാനഃ പ്രശ്നബീജം ന അഭ്യപദ്യത കര്മധീഃ ॥ 18

സഃ മാം അചിംതയത് ദേവഃ പ്രശ്നപാരതിതീര്ഷയാ । തസ്യ അഹം ഹംസരൂപേണ സകാശം അഗമം തദാ ॥ 19॥

ദൃഷ്ട്വാ മാം ത ഉപവ്രജ്യ കൃത്വാ പാദ അഭിവംദനമ് । ബ്രഹ്മാണം അഗ്രതഃ കൃത്വാ പപ്രച്ഛുഃ കഃ ഭവാന് ഇതി ॥ 20॥

ഇതി അഹം മുനിഭിഃ പൃഷ്ടഃ തത്ത്വജിജ്ഞാസുഭിഃ തദാ । യത് അവോചം അഹം തേഭ്യഃ തത് ഉദ്ധവ നിബോധ മേ ॥ 21॥

വസ്തുനഃ യദി അനാനാത്വം ആത്മനഃ പ്രശ്നഃ ഈദൃശഃ । കഥം ഘടേത വഃ വിപ്രാഃ വക്തുഃ വാ മേ കഃ ആശ്രയഃ ॥ 22॥

പംചാത്മകേഷു ഭൂതേഷു സമാനേഷു ച വസ്തുതഃ । കഃ ഭവാന് ഇതി വഃ പ്രശ്നഃ വാചാരംഭഃ ഹി അനര്ഥകഃ ॥ 23॥

മനസാ വചസാ ദൃഷ്ട്യാ ഗൃഹ്യതേ അന്യൈഃ അപി ഇംദ്രിയൈഃ । അഹം ഏവ ന മത്തഃ അന്യത് ഇതി ബുധ്യധ്വം അംജസാ ॥ 24॥

ഗുണേഷു ആവിശതേ ചേതഃ ഗുണാഃ ചേതസി ച പ്രജാഃ । ജീവസ്യ ദേഹഃ ഉഭയം ഗുണാഃ ചേതഃ മത് ആത്മനഃ ॥ 25॥

ഗുണേഷു ച ആവിശത് ചിത്തം അഭീക്ഷ്ണം ഗുണസേവയാ । ഗുണാഃ ച ചിത്തപ്രഭവാഃ മത് രൂപഃ ഉഭയം ത്യജേത് ॥ 26॥

ജാഗ്രത് സ്വപ്നഃ സുഷുപ്തം ച ഗുണതഃ ബുദ്ധിവൃത്തയഃ । താസാം വിലക്ഷണഃ ജീവഃ സാക്ഷിത്വേന വിനിശ്ചിതഃ ॥ 27॥

യഃ ഹി സംസൃതിബംധഃ അയം ആത്മനഃ ഗുണവൃത്തിദഃ । മയി തുര്യേ സ്ഥിതഃ ജഹ്യാത് ത്യാഗഃ തത് ഗുണചേതസാമ് ॥ 28॥

അഹംകാരകൃതം ബംധം ആത്മനഃ അര്ഥവിപര്യയമ് । വിദ്വാന് നിർവിദ്യ സംസാരചിംതാം തുര്യേ സ്ഥിതഃ ത്യജേത് ॥ 29॥

യാവത് നാനാര്ഥധീഃ പുംസഃ ന നിവര്തേത യുക്തിഭിഃ । ജാഗര്തി അപി സ്വപന് അജ്ഞഃ സ്വപ്നേ ജാഗരണം യഥാ ॥ 30॥

അസത്ത്വാത് ആത്മനഃ അന്യേഷാം ഭാവാനാം തത് കൃതാ ഭിദാ । ഗതയഃ ഹേതവഃ ച അസ്യ മൃഷാ സ്വപ്നദൃശഃ യഥാ ॥ 31॥

യോ ജാഗരേ ബഹിഃ അനുക്ഷണധര്മിണഃ അര്ഥാന് ഭുംക്തേ സമസ്തകരണൈഃ ഹൃദി തത് സദൃക്ഷാന് । സ്വപ്നേ സുഷുപ്തഃ ഉപസംഹരതേ സഃ ഏകഃ സ്മൃതി അന്വയാത് ത്രിഗുണവൃത്തിദൃക് ഇംദ്രിയ ഈശഃ ॥ 32॥

ഏവം വിമൃശ്യ ഗുണതഃ മനസഃ ത്ര്യവസ്ഥാ മത് മായയാ മയി കൃതാ ഇതി നിശ്ചിതാര്ഥാഃ । സംഛിദ്യ ഹാര്ദം അനുമാനസ്ത് ഉക്തിതീക്ഷ്ണ ജ്ഞാനാസിനാ ഭജതഃ മാ അഖിലസംശയാധിമ് ॥ 33॥

ഈക്ഷേത വിഭ്രമം ഇദം മനസഃ വിലാസമ് ദൃഷ്ടം വിനഷ്ടം അതിലോലം അലാതചക്രമ് । വിജ്ഞാനം ഏകം ഉരുധാ ഇവ വിഭാതി മായാ സ്വപ്നഃ ത്രിധാ ഗുണവിസര്ഗകൃതഃ വികല്പഃ ॥ 34॥

ദൃഷ്ടിം തതഃ പ്രതിനിവര്ത്യ നിവൃത്തതൃഷ്ണഃ തൂഷ്ണീം ഭവേത് നിജസുഖ അനുഭവഃ നിരീഹഃ । സംദൃശ്യതേ ക്വ ച യദി ഇദം അവസ്തുബുദ്ധ്യാ ത്യക്തം ഭ്രമായ ന ഭവേത് സ്മൃതിഃ ആനിപാതാത് ॥ 35॥

ദേഹം ച നശ്വരം അവസ്ഥിതം ഉത്ഥിതം വാ സിദ്ധഃ ന പശ്യതി യതഃ അധ്യഗമത്സ്വരൂപമ് । ദൈവാത് അപേതം ഉത ദൈവശാത് ഉപേതമ് വാസഃ യഥാ പരികൃതം മദിരാമദാംധഃ ॥ 36॥

ദേഹഃ അപി ദൈവവശഗഃ ഖലു കര്മ യാവത് സ്വാരംഭകം പ്രതിസമീക്ഷതഃ ഏവ സാസുഃ । തം അപ്രപംചം അധിരൂഢസമാധിയോഗഃ സ്വാപ്നം പുനഃ ന ഭജതേ പ്രതിബുദ്ധവസ്തുഃ ॥ 37॥

മയാ ഏതത് ഉക്തം വഃ വിപ്രാഃ ഗുഹ്യം യത് സാംഖ്യയോഗയോഃ । ജാനീതം ആഗതം യജ്ഞം യുഷ്മത് ധര്മവിവക്ഷയാ ॥ 38॥

അഹം യോഗസ്യ സാംഖ്യസ്യ സത്യസ്യര്തസ്യ തേജസഃ । പരായണം ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാഃ ശ്രിയഃ കീര്തേഃ ദമസ്യ ച ॥ 39॥

മാം ഭജംതി ഗുണാഃ സർവേ നിര്ഗുണം നിരപേക്ഷകമ് । സുഹൃദം പ്രിയം ആത്മാനം സാമ്യ അസംഗ ആദയഃ ഗുണാഃ ॥ 40॥

ഇതി മേ ഛിന്നസംദേഹാഃ മുനയഃ സനക ആദയഃ । സഭാജയിത്വാ പരയാ ഭക്ത്യാ അഗൃണത സംസ്തവൈഃ ॥ 41॥

തൈഃ അഹം പൂജിതഃ സമ്യക് സംസ്തുതഃ പരമ ഋഷിഭിഃ । പ്രത്യേയായ സ്വകം ധാമ പശ്യതഃ പരമേഷ്ഠിനഃ ॥ 42॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ ഹംസഗീതാനിരൂപണം നാമ ത്രയോദശോഽധ്യായഃ ॥ 13॥

അഥ ചതുര്ദശോഽധ്യായഃ । ഉദ്ധവഃ ഉവാച

വദംതി കൃഷ്ണ ശ്രേയാംസി ബഹൂനി ബ്രഹ്മവാദിനഃ । തേഷാം വികല്പപ്രാധാന്യം ഉത അഹോ ഏകമുഖ്യതാ ॥ 1

ഭവത് ഉദാഹൃതഃ സ്വാമിന് ഭക്തിയോഗഃ അനപേക്ഷിതഃ । നിരസ്യ സർവതഃ സംഗം യേന ത്വയി ആവിശേത് മനഃ ॥ 2॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

കാലേന നഷ്ടാ പ്രലയേ വാണീയം വേദസംജ്ഞിതാ । മയാ ആദൌ ബ്രഹ്മണേ പ്രോക്താ ധര്മഃ യസ്യാം മദാത്മകഃ ॥ 3

തേന പ്രോക്താ ച പുത്രായ മനവേ പൂർവജായ സാ । തതഃ ഭൃഗു ആദയഃ അഗൃഹ്ണന് സപ്തബ്രഹ്മമഹര്ഷയഃ ॥ 4॥

തേഭ്യഃ പിതൃഭ്യഃ തത് പുത്രാഃ ദേവദാനവഗുഹ്യകാഃ । മനുഷ്യാഃ സിദ്ധഗംധർവാഃ സവിദ്യാധരചാരണാഃ ॥ 5॥

കിംദേവാഃ കിന്നരാഃ നാഗാഃ രക്ഷഃ കിംപുരുഷ ആദയഃ । ബഹ്വ്യഃ തേഷാം പ്രകൃതയഃ രജഃസത്ത്വതമോഭുവഃ ॥ 6॥

യാഭിഃ ഭൂതാനി ഭിദ്യംതേ ഭൂതാനാം മതയഃ തഥാ । യഥാപ്രകൃതി സർവേഷാം ചിത്രാഃ വാചഃ സ്രവംതി ഹി ॥ 7॥

ഏവം പ്രകൃതിവൈചിത്ര്യാത് ഭിദ്യംതേ മതയഃ നൃണാമ് । പാരംപര്യേണ കേഷാംചിത് പാഖംഡമതയഃ അപരേ ॥ 8॥

മന്മായാമോഹിതധിയഃ പുരുഷാഃ പുരുഷര്ഷഭ । ശ്രേയഃ വദംതി അനേകാംതം യഥാകര്മ യഥാരുചി ॥ 9॥

ധര്മം ഏകേ യശഃ ച അന്യേ കാമം സത്യം ദമം ശമമ് । അന്യേ വദംതി സ്വാര്ഥം വാ ഐശ്വര്യം ത്യാഗഭോജനമ് । കേചിത് യജ്ഞതപോദാനം വ്രതാനി നിയമ അന്യമാന് ॥ 10॥

ആദി അംതവംതഃ ഏവ ഏഷാം ലോകാഃ കര്മവിനിര്മിതാഃ । ദുഃഖ ഉദര്കാഃ തമോനിഷ്ഠാഃ ക്ഷുദ്ര ആനംദാഃ ശുച അര്പിതാഃ ॥

11॥

മയി അര്പിത മനഃ സഭ്യ നിരപേക്ഷസ്യ സർവതഃ । മയാ ആത്മനാ സുഖം യത് തത് കുതഃ സ്യാത് വിഷയ ആത്മനാമ് ॥

12॥

അകിംചനസ്യ ദാംതസ്യ ശാംതസ്യ സമചേതസഃ । മയാ സംതുഷ്ടമനസഃ സർവാഃ സുഖമയാഃ ദിശഃ ॥ 13॥

ന പാരമേഷ്ഠ്യം ന മഹേംദ്രധിഷ്ണ്യമ് ന സാർവഭൌമം ന രസാധിപത്യമ് । ന യോഗസിദ്ധീഃ അപുനര്ഭവം വാ മയി അര്പിത ആത്മാ ഇച്ഛതി മത് വിനാ അന്യത് ॥ 14॥

ന തഥാ മേ പ്രിയതമഃ ആത്മയോനിഃ ന ശംകരഃ । ന ച സംകര്ഷണഃ ന ശ്രീഃ ന ഏവ ആത്മാ ച യഥാ ഭവാന് ॥ 15॥

നിരപേക്ഷം മുനിം ശാതം നിർവൈരം സമദര്ശനമ് । അനുവ്രജാമി അഹം നിത്യം പൂയേയേതി അംഘ്രിരേണുഭിഃ ॥ 16॥

നിഷ്കിംചനാ മയി അനുരക്തചേതസഃ ശാംതാഃ മഹാംതഃ അഖിലജീവവത്സലാഃ । കാമൈഃ അനാലബ്ധധിയഃ ജുഷംതി യത് തത് നൈരപേക്ഷ്യം ന വിദുഃ സുഖം മമ ॥ 17॥

ബാധ്യമാനഃ അപി മദ്ഭക്തഃ വിഷയൈഃ അജിതേംദ്രിയഃ । പ്രായഃ പ്രഗല്ഭയാ ഭക്ത്യാ വിഷയൈഃ ന അഭിഭൂയതേ ॥ 18॥

യഥാ അഗ്നിഃ സുസമൃദ്ധ അര്ചിഃ കരോതി ഏധാംസി ഭസ്മസാത് । തഥാ മദ്വിഷയാ ഭക്തിഃ ഉദ്ധവ ഏനാംസി കൃത്സ്നശഃ ॥ 19॥

ന സാധയതി മാം യോഗഃ ന സാംഖ്യം ധര്മഃ ഉദ്ധവ । ന സ്വാധ്യായഃ തപഃ ത്യാഗഃ യഥാ ഭക്തിഃ മമ ഊര്ജിതാ ॥ 20॥

ഭക്ത്യാ അഹം ഏകയാ ഗ്രാഹ്യഃ ശ്രദ്ധയാ ആത്മാ പ്രിയഃ സതാമ് । ഭക്തിഃ പുനാതി മന്നിഷ്ഠാ ശ്വപാകാന് അപി സംഭവാത് ॥ 21॥

ധര്മഃ സത്യദയാ ഉപേതഃ വിദ്യാ വാ തപസാന്വിതാ । മദ്ഭ്ക്ത്യാപേതം ആത്മാനം ന സമ്യക് പ്രപുനാതി ഹി ॥ 22॥

കഥം വിനാ രോമഹര്ഷം ദ്രവതാ ചേതസാ വിനാ । വിനാനംദ അശ്രുകലയാ ശുധ്യേത് ഭക്ത്യാ വിനാശയഃ ॥ 23॥

വാക് ഗദ്ഗദാ ദ്രവതേ യസ്യ ചിത്തമ് രുദതി അഭീക്ഷ്ണം ഹസതി ക്വചിത് ച । വിലജ്ജഃ ഉദ്ഗായതി നൃത്യതേ ച മദ്ഭക്തിയുക്തഃ ഭുവനം പുനാതി ॥ 24॥

യഥാ അഗ്നിനാ ഹേമ മലം ജഹാതി ധ്മാതം പുനഃ സ്വം ഭജതേ ച രൂപമ് । ആത്മാ ച കര്മാനുശയം വിധൂയ മദ്ഭക്തിയോഗേന ഭജതി അഥഃ മാമ് ॥ 25॥

യഥാ യഥാ ആത്മാ പരിമൃജ്യതേ അസൌ മത്പുണ്യഗാഥാശ്രവണ അഭിധാനൈഃ । തഥാ തഥാ പശ്യതി വസ്തു സൂക്ഷ്മമ് ചക്ഷുഃ യഥാ ഏവ അംജനസംപ്രയുക്തമ് ॥ 26॥

വിഷയാന് ധ്യായതഃ ചിത്തം വിഷയേഷു വിഷജ്ജതേ । മാം അനുസ്മരതഃ ചിത്തം മയി ഏവ പ്രവിലീയതേ ॥ 27॥

തസ്മാത് അസത് അഭിധ്യാനം യഥാ സ്വപ്നമനോരഥമ് । ഹിത്വാ മയി സമാധത്സ്വ മനഃ മദ്ഭാവഭാവിതമ് ॥ 28॥

സ്ത്രീണാം സ്ത്രീസംഗിനാം സംഗം ത്യക്ത്വാ ദൂരതഃ ആത്മവാന് । ക്ഷേമേ വിവിക്തഃ ആസീനഃ ചിംതയേത് മാം അതംദ്രിതഃ ॥ 29॥

ന തഥാ അസ്യ ഭവേത് ക്ലേശഃ ബംധഃ ച അന്യപ്രസംഗതഃ । യോഷിത് സംഗാത് യഥാ പുംസഃ യഥാ തത് സംഗിസംഗതഃ ॥ 30॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

യഥാ ത്വാം അരവിംദാക്ഷ യാദൃശം വാ യദാത്മകമ് । ധ്യായേത് മുമുക്ഷുഃ ഏതത് മേ ധ്യാനം മേ വക്തും അര്ഹസി ॥ 31

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

സമഃ ആസനഃ ആസീനഃ സമകായഃ യഥാസുഖമ് । ഹസ്തൌ ഉത്സംഗഃ ആധായ സ്വനാസാഗ്രകൃത ഈക്ഷണഃ ॥ 32

പ്രാണസ്യ ശോധയേത് മാര്ഗം പൂരകുംഭകരേചകൈഃ । വിപര്യയേണ അപി ശനൈഃ അഭ്യസേത് നിര്ജിതേംദ്രിയഃ ॥ 33॥

ഹൃദി അവിച്ഛിന്നം ഓംകാരം ഘംടാനാദം ബിസോര്ണവത് । പ്രാണേന ഉദീര്യ തത്ര അഥ പുനഃ സംവേശയേത് സ്വരമ് ॥ 34॥

ഏവം പ്രണവസംയുക്തം പ്രാണം ഏവ സമഭ്യസേത് । ദശകൃത്വഃ ത്രിഷവണം മാസാത് അർവാക് ജിത അനിലഃ ॥35॥

ഹൃത്പുംഡരീകം അംതസ്ഥം ഊര്ധ്വനാലം അധോമുഖമ് । ധ്യാത്വാ ഊര്ധ്വമുഖം ഉന്നിദ്രം അഷ്ടപത്രം സകര്ണികമ് ॥ 36॥

കര്ണികായാം ന്യസേത് സൂര്യസോമാഗ്നീന് ഉത്തരോത്തരമ് । വഹ്നിമധ്യേ സ്മരേത് രൂപം മമ ഏതത് ധ്യാനമംഗലമ് ॥ 37॥

സമം പ്രശാംതം സുമുഖം ദീര്ഘചാരുചതുര്ഭുജമ് । സുചാരുസുംദരഗ്രീവം സുകപോലം ശുചിസ്മിതമ് ॥ 38॥

സമാന കര്ണ വിന്യസ്ത സ്ഫുരന് മകര കുംഡലമ് । ഹേമ അംബരം ഘനശ്യാമം ശ്രീവത്സ ശ്രീനികേതനമ് ॥ 39॥

ശംഖ ചക്ര ഗദാ പദ്മ വനമാലാ വിഭൂഷിതമ് । നൂപുരൈഃ വിലസത് പാദം കൌസ്തുഭ പ്രഭയാ യുതമ് ॥ 40॥

ദ്യുമത് കിരീട കടക കടിസൂത്ര അംഗദ അയുതമ് । സർവാംഗ സുംദരം ഹൃദ്യം പ്രസാദ സുമുഖ ഈക്ഷണമ് ॥ 41॥

സുകുമാരം അഭിധ്യായേത് സർവാംഗേഷു മനഃ ദധത് । ഇംദ്രിയാണി ഇംദ്രിയേഭ്യഃ മനസാ ആകൃഷ്യ തത് മനഃ । ബുദ്ധ്യാ സാരഥിനാ ധീരഃ പ്രണയേത് മയി സർവതഃ ॥ 42॥

തത് സർവ വ്യാപകം ചിത്തം ആകൃഷ്യ ഏകത്ര ധാരയേത് । ന അന്യാനി ചിംതയേത് ഭൂയഃ സുസ്മിതം ഭാവയേത് മുഖമ് ॥ 43॥

തത്ര ലബ്ധപദം ചിത്തം ആകൃഷ്യ വ്യോമ്നി ധാരയേത് । തത് ച ത്യക്ത്വാ മദാരോഹഃ ന കിംചിത് അപി ചിംതയേത് ॥ 44॥

ഏവം സമാഹിതമതിഃ മാം ഏവ ആത്മാനം ആത്മനി । വിചഷ്ടേ മയി സർവാത്മത് ജ്യോതിഃ ജ്യോതിഷി സംയുതമ് ॥ 45॥

ധ്യാനേന ഇത്ഥം സുതീവ്രേണ യുംജതഃ യോഗിനഃ മനഃ । സംയാസ്യതി ആശു നിർവാണം ദ്രവ്യ ജ്ഞാന ക്രിയാ ഭ്രമഃ ॥ 46॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ ഭക്തിരഹസ്യാവധാരണയോഗോ നാമ ചതുര്ദശോഽധ്യായഃ ॥ 14॥

അഥ പംചദശോഽധ്യായഃ । ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ജിതേംദ്രിയസ്യ യുക്തസ്യ ജിതശ്വാസസ്യ യോഗിനഃ മയി ധാരയതഃ ചേതഃ ഉപതിഷ്ഠംതി സിദ്ധയഃ ॥ 1

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

കയാ ധാരണയാ കാസ്വിത് കഥംസ്വിത് സിദ്ധിഃ അച്യുത । കതി വാ സിദ്ധയഃ ബ്രൂഹി യോഗിനാം സിദ്ധിദഃ ഭവാന് ॥ 2

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

സിദ്ധയഃ അഷ്ടാദശ പ്രോക്താ ധാരണായോഗപാരഗൈഃ । താസാം അഷ്ടൌ മത് പ്രധാനാഃ ദശഃ ഏവ ഗുണഹേതവഃ ॥ 3

അണിമാ മഹിമാ മൂര്തേഃ ലഘിമാ പ്രാപ്തിഃ ഇംദ്രിയൈഃ । പ്രാകാമ്യം ശ്രുതദൃഷ്ടേഷു ശക്തിപ്രേരണം ഈശിതാ ॥ 4॥

ഗുണേഷു അസംഗഃ വശിതാ യത് കാമഃ തത് അവസ്യതി । ഏതാഃ മേ സിദ്ധയഃ സൌമ്യ അഷ്ടൌ ഉത്പത്തികാഃ മതാഃ ॥ 5॥

അനൂര്മിമത്ത്വം ദേഹേ അസ്മിന് ദൂരശ്രവണദര്ശനമ് । മനോജവഃ കാമരൂപം പരകായപ്രവേശനമ് ॥ 6॥

സ്വച്ഛംദമൃത്യുഃ ദേവാനാം സഹക്രീഡാനുദര്ശനമ് । യഥാസംകല്പസംസിദ്ധിഃ ആജ്ഞാപ്രതിഹതാ ഗതിഃ ॥ 7॥

ത്രികാലജ്ഞത്വം അദ്വംദ്വം പരചിത്താദി അഭിജ്ഞതാ । അഗ്നി അര്ക അംബു വിഷ ആദീനാം പ്രതിഷ്ടംഭഃ അപരാജയഃ ॥ 8॥

ഏതാഃ ച ഉദ്ദേശതഃ പ്രോക്താ യോഗധാരണസിദ്ധയഃ । യയാ ധാരണയാ യാ സ്യാത് യഥാ വാ സ്യാത് നിബോധ മേ ॥ 9॥

ഭൂതസൂക്ഷ്മ ആത്മനി മയി തന്മാത്രം ധാരയേത് മനഃ । അണിമാനം അവാപ്നോതി തന്മാത്ര ഉപാസകഃ മമ ॥ 10॥

മഹതി ആത്മന് മയി പരേ യഥാസംസ്ഥം മനഃ ദധത് । മഹിമാനം അവാപ്നോതി ഭൂതാനാം ച പൃഥക് പൃഥക് ॥ 11॥

പരമാണുമയേ ചിത്തം ഭൂതാനാം മയി രംജയന് । കാലസൂക്ഷ്മാത്മതാം യോഗീ ലഘിമാനം അവാപ്നുയാത് ॥ 12॥

ധാരയന് മയി അഹംതത്ത്വേ മനഃ വൈകാരികേ അഖിലമ് । സർവേംദ്രിയാണാം ആത്മത്വം പ്രാപ്തിം പ്രാപ്നോതി മന്മനാഃ ॥ 13॥

മഹതി ആത്മനി യഃ സൂത്രേ ധാരയേത് മയി മാനസമ് । പ്രാകാമ്യം പാരമേഷ്ഠ്യം മേ വിംദതേ അവ്യക്തജന്മനഃ ॥ 14॥

വിഷ്ണൌ ത്ര്യധി ഈശ്വരേ ചിത്തം ധാരയേത് കാലവിഗ്രഹേ । സഃ ഈശിത്വം അവാപ്നോതി ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞചോദനാമ് ॥ 15॥

നാരായണേ തുരീയാഖ്യേ ഭഗവത് ശബ്ദശബ്ദിതേ । മനഃ മയി ആദധത് യോഗീ മത് ധര്മാഃ വഹിതാം ഇയാത് ॥ 16॥

നിര്ഗുണേ ബ്രഹ്മണി മയി ധാരയന് വിശദം മനഃ । പരമാനംദം ആപ്നോതി യത്ര കാമഃ അവസീയതേ ॥ 17॥

ശ്വേതദീപപതൌ ചിത്തം ശുദ്ധേ ധര്മമയേ മയി । ധാരയന് ശ്വേതതാം യാതി ഷഡൂര്മിരഹിതഃ നരഃ ॥ 18॥

മയി ആകാശ ആത്മനി പ്രാണേ മനസാ ഘോഷം ഉദ്വഹന് । തത്ര ഉപലബ്ധാ ഭൂതാനാം ഹംസഃ വാചഃ ശ്രുണോതി അസൌ ॥ 19॥

ചക്ഷുഃ ത്വഷ്ടരി സംയോജ്യ ത്വഷ്ടാരം അപി ചക്ഷുഷി । മാം തത്ര മനസാ ധ്യായന് വിശ്വം പശ്യതി സൂക്ഷ്മദൃക് ॥ 20॥

മനഃ മയി സുസംയോജ്യ ദേഹം തദനു വായുനാ । മദ്ധാരണ അനുഭാവേന തത്ര ആത്മാ യത്ര വൈ മനഃ ॥ 21॥

യദാ മനഃ ഉപാദായ യത് യത് രൂപം ബുഭൂഷതി । തത് തത് ഭവേത് മനോരൂപം മദ്യോഗബലം ആശ്രയഃ ॥ 22॥

പരകായം വിശന് സിദ്ധഃ ആത്മാനം തത്ര ഭാവയേത് । പിംഡം ഹിത്വാ വിശേത് പ്രാണഃ വായുഭൂതഃ ഷഡംഘ്രിവത് ॥ 23॥

പാര്ഷ്ണ്യാ ആപീഡ്യ ഗുദം പ്രാണം ഹൃത് ഉരഃ കംഠ മൂര്ധസു । ആരോപ്യ ബ്രഹ്മരംധ്രേണ ബ്രഹ്മ നീത്വാ ഉത്സൃജേത് തനുമ് ॥ 24॥

വിഹരിഷ്യന് സുരാക്രീഡേ മത്സ്ഥം സത്ത്വം വിഭാവയേത് । വിമാനേന ഉപതിഷ്ഠംതി സത്ത്വവൃത്തീഃ സുരസ്ത്രിയഃ ॥ 25॥

യഥാ സംകല്പയേത് ബുദ്ധ്യാ യദാ വാ മത്പരഃ പുമാന് । മയി സത്യേ മനഃ യുംജന് തഥാ തത് സമുപാശ്നുതേ ॥ 26॥

യഃ വൈ മദ്ഭാവം ആപന്നഃ ഈശിതുഃ വശിതുഃ പുമാന് । കുതശ്ചിത് ന വിഹന്യേത തസ്യ ച ആജ്ഞാ യഥാ മമ ॥ 27॥

മദ്ഭക്ത്യാ ശുദ്ധസത്ത്വസ്യ യോഗിനഃ ധാരണാവിദഃ । തസ്യ ത്രൈകാലികീ ബുദ്ധിഃ ജന്മ മൃത്യു ഉപബൃംഹിതാ ॥ 28॥

അഗ്നി ആദിഭിഃ ന ഹന്യേത മുനേഃ യോഗം അയം വപുഃ । മദ്യോഗശ്രാംതചിത്തസ്യ യാദസാം ഉദകം യഥാ ॥ 29॥

മദ്വിഭൂതിഃ അഭിധ്യായന് ശ്രീവത്സ അസ്ത്രബിഭൂഷിതാഃ । ധ്വജാതപത്രവ്യജനൈഃ സഃ ഭവേത് അപരാജിതഃ ॥ 30॥

ഉപാസകസ്യ മാം ഏവം യോഗധാരണയാ മുനേഃ । സിദ്ധയഃ പൂർവകഥിതാഃ ഉപതിഷ്ഠംതി അശേഷതഃ ॥ 31॥

ജിതേംദ്രിയസ്യ ദാംതസ്യ ജിതശ്വാസ ആത്മനഃ മുനേഃ । മദ്ധാരണാം ധാരയതഃ കാ സാ സിദ്ധിഃ സുദുര്ലഭാ ॥ 32॥

അംതരായാന് വദംതി ഏതാഃ യുംജതഃ യോഗം ഉത്തമമ് । മയാ സംപദ്യമാനസ്യ കാലക്ഷേപണഹേതവഃ ॥ 33॥

ജന്മ ഓഷധി തപോ മംത്രൈഃ യാവതീഃ ഇഹ സിദ്ധയഃ । യോഗേന ആപ്നോതി താഃ സർവാഃ ന അന്യൈഃ യോഗഗതിം വ്രജേത് ॥ 34॥

സർവാസാം അപി സിദ്ധീനാം ഹേതുഃ പതിഃ അഹം പ്രഭുഃ । അഹം യോഗസ്യ സാംഖ്യസ്യ ധര്മസ്യ ബ്രഹ്മവാദിനാമ് ॥ 35॥

അഹം ആത്മാ അംതരഃ ബാഹ്യഃ അനാവൃതഃ സർവദേഹിനാമ് । യഥാ ഭൂതാനി ഭൂതേഷു ബഹിഃ അംതഃ സ്വയം തഥാ ॥ 36॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ സിദ്ധനിരൂപണയോഗോ നാമ പംചദശോഽധ്യായഃ ॥ 15॥

അഥ ഷോഡശോഽധ്യായഃ । ഉദ്ധവഃ ഉവാച

ത്വം ബ്രഹ്മ പരമം സാക്ഷാത് അനാദി അനംതം അപാവൃതമ് । സർവേഷാം അപി ഭാവാനാം ത്രാണസ്ഥിതി അപ്യയ ഉദ്ഭവഃ ॥ 1

ഉച്ചാവചേഷു ഭൂതേഷു ദുര്ജ്ഞേയം അകൃത ആത്മഭിഃ । ഉപാസതേ ത്വാം ഭഗവന് യാഥാതഥ്യേന ബ്രാഹ്മണാഃ ॥ 2॥

യേഷു യേഷു ച ഭാവേഷു ഭക്ത്യാ ത്വാം പരമര്ഷയഃ । ഉപാസീനാഃ പ്രപദ്യംതേ സംസിദ്ധിം തത് വദസ്വ മേ ॥ 3॥

ഗൂഢഃ ചരസി ഭൂതാത്മാ ഭൂതാനാം ഭൂതഭാവന । ന ത്വാം പശ്യംതി ഭൂതാനി പശ്യംതം മോഹിതാനി തേ ॥ 4॥

യാഃ കാഃ ച ഭൂമൌ ദിവി വൈ രസായാമ് വിഭൂതയഃ ദിക്ഷു മഹാവിഭൂതേ । താഃ മഹ്യം ആഖ്യാഹി അനുഭാവിതാഃ തേ നമാമി തേ തീര്ഥ പദ അംഘ്രിപദ്മമ് ॥ 5॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ഏവം ഏതത് അഹം പൃഷ്ടഃ പ്രശ്നം പ്രശ്നവിദാം വര । യുയുത്സുനാ വിനശനേ സപത്നൈഃ അര്ജുനേന വൈ ॥ 6

ജ്ഞാത്വാ ജ്ഞാതിവധം ഗര്ഹ്യം അധര്മം രാജ്യഹേതുകമ് । തതഃ നിവൃത്തഃ ഹംതാ അഹം ഹതഃ അയം ഇതി ലൌകികഃ ॥ 7॥

സഃ തദാ പുരുഷവ്യാഘ്രഃ യുക്ത്യാ മേ പ്രതിബോധിതഃ । അഭ്യഭാഷത മാം ഏവം യഥാ ത്വം രണമൂര്ധനി ॥ 8॥

അഹം ആത്മാ ഉദ്ധവ ആമീഷാം ഭൂതാനാം സുഹൃത് ഈശ്വരഃ । അഹം സർവാണി ഭൂതാനി തേഷാം സ്ഥിതി ഉദ്ഭവ അപ്യയഃ ॥ 9॥

അഹം ഗതിഃ ഗതിമതാം കാലഃ കലയതാം അഹമ് । ഗുണാനാം ച അപി അഹം സാമ്യം ഗുണിന്യാ ഉത്പത്തികഃ ഗുണഃ ॥ 10॥

ഗുണിനാം അപി അഹം സൂത്രം മഹതാം ച മഹാന് അഹമ് । സൂക്ഷ്മാണാം അപി അഹം ജീവഃ ദുര്ജയാനാം അഹം മനഃ ॥ 11॥

ഹിരണ്യഗര്ഭഃ വേദാനാം മംത്രാണാം പ്രണവഃ ത്രിവൃത് । അക്ഷരാണാം അകാരഃ അസ്മി പദാനി ഛംദസാം അഹമ് ॥ 12॥

ഇംദ്രഃ അഹം സർവദേവാനാം വസൂനാമസ്മി ഹവ്യവാട് । ആദിത്യാനാം അഹം വിഷ്ണൂ രുദ്രാണാം നീലലോഹിതഃ ॥ 13॥

ബ്രഹ്മര്ഷീണാം ഭൃഗുഃ അഹം രാജര്ഷീണാം അഹം മനുഃ । ദേവര്ഷിണാം നാരദഃ അഹം ഹവിര്ധാനി അസ്മി ധേനുഷു ॥ 14॥

സിദ്ധേശ്വരാണാം കപിലഃ സുപര്ണഃ അഹം പതത്രിണാമ് । പ്രജാപതീനാം ദക്ഷഃ അഹം പിതൄണാം അഹം അര്യമാ ॥ 15॥

മാം വിദ്ധി ഉദ്ധവ ദൈത്യാനാം പ്രഹ്ലാദം അസുരേശ്വരമ് । സോമം നക്ഷത്ര ഓഷധീനാം ധനേശം യക്ഷരക്ഷസാമ് ॥ 16॥

ഐരാവതം ഗജേംദ്രാണാം യാദസാം വരുണം പ്രഭുമ് । തപതാം ദ്യുമതാം സൂര്യം മനുഷ്യാണാം ച ഭൂപതിമ് ॥ 17॥

ഉച്ചൈഃശ്രവാഃ തുരംഗാണാം ധാതൂനാം അസ്മി കാംചനമ് । യമഃ സംയമതാം ച അഹം സര്പാണാം അസ്മി വാസുകിഃ ॥ 18॥

നാഗേംദ്രാണാം അനംതഃ അഹം മൃഗേംദ്രഃ ശ‍ഋംഗിദംഷ്ട്രിണാമ് । ആശ്രമാണാം അഹം തുര്യഃ വര്ണാനാം പ്രഥമഃ അനഘ ॥ 19॥

തീര്ഥാനാം സ്രോതസാം ഗംഗാ സമുദ്രഃ സരസാം അഹമ് । ആയുധാനാം ധനുഃ അഹം ത്രിപുരഘ്നഃ ധനുഷ്മതാമ് ॥ 20॥

ധിഷ്ണ്യാനാം അസ്മി അഹം മേരുഃ ഗഹനാനാം ഹിമാലയഃ । വനസ്പതീനാം അശ്വത്ഥഃ ഓഷധീനാം അഹം യവഃ ॥ 21॥

പുരോധസാം വസിഷ്ഠഃ അഹം ബ്രഹ്മിഷ്ഠാനാം ബൃഹസ്പതിഃ । സ്കംദഃ അഹം സർവസേനാന്യാം അഗ്രണ്യാം ഭഗവാന് അജഃ ॥ 22॥

യജ്ഞാനാം ബ്രഹ്മയജ്ഞഃ അഹം വ്രതാനാം അവിഹിംസനമ് । വായു അഗ്നി അര്ക അംബു വാക് ആത്മാ ശുചീനാം അപി അഹം ശുചിഃ ॥ 23॥

യോഗാനാം ആത്മസംരോധഃ മംത്രഃ അസ്മി വിജിഗീഷതാമ് । ആന്വീക്ഷികീ കൌശലാനാം വികല്പഃ ഖ്യാതിവാദിനാമ് ॥ 24॥

സ്ത്രീണാം തു ശതരൂപാ അഹം പുംസാം സ്വായംഭുവഃ മനുഃ । നാരായണഃ മുനീനാം ച കുമാരഃ ബ്രഹ്മചാരിണാമ് ॥ 25॥

ധര്മാണാം അസ്മി സംന്യാസഃ ക്ഷേമാണാം അബഹിഃ മതിഃ । ഗുഹ്യാനാം സൂനൃതം മൌനം മിഥുനാനാം അജഃ തു അഹമ് ॥ 26॥

സംവത്സരഃ അസ്മി അനിമിഷാം ഋതൂനാം മധുമാധവൌ । മാസാനാം മാര്ഗശീര്ഷഃ അഹം നക്ഷത്രാണാം തഥാ അഭിജിത് ॥ 27॥

അഹം യുഗാനാം ച കൃതം ധീരാണാം ദേവലഃ അസിതഃ । ദ്വൈപായനഃ അസ്മി വ്യാസാനാം കവീനാം കാവ്യഃ ആത്മവാന് ॥ 28॥

വാസുദേവഃ ഭഗവതാം ത്വം ഭാഗവതേഷു അഹമ് । കിംപുരുഷാണാം ഹനുമാന് വിദ്യാഘ്രാണാം സുദര്ശനഃ ॥ 29॥

രത്നാനാം പദ്മരാഗഃ അസ്മി പദ്മകോശഃ സുപേശസാമ് । കുശഃ അസ്മി ദര്ഭജാതീനാം ഗവ്യം ആജ്യം ഹവിഷ്ഷു അഹമ് ॥

30॥

വ്യവസായിനാം അഹം ലക്ഷ്മീഃ കിതവാനാം ഛലഗ്രഹഃ । തിതിക്ഷാ അസ്മി തിതിക്ഷണാം സത്ത്വം സത്ത്വവതാം അഹമ് ॥ 31॥

ഓജഃ സഹോബലവതാം കര്മ അഹം വിദ്ധി സാത്ത്വതാമ് । സാത്ത്വതാം നവമൂര്തീനാം ആദിമൂര്തിഃ അഹം പരാ ॥ 32॥

വിശ്വാവസുഃ പൂർവചിത്തിഃ ഗംധർവ അപ്സരസാം അഹമ് । ഭൂധരാണാം അഹം സ്ഥൈര്യം ഗംധമാത്രം അഹം ഭുവഃ ॥ 33॥

അപാം രസഃ ച പരമഃ തേജിഷ്ഠാനാം വിഭാവസുഃ । പ്രഭാ സൂര്യ ഇംദു താരാണാം ശബ്ദഃ അഹം നഭസഃ പരഃ ॥ 34॥

ബ്രഹ്മണ്യാനാം ബലിഃ അഹം വിരാണാം അഹം അര്ജുനഃ । ഭൂതാനാം സ്ഥിതിഃ ഉത്പത്തിഃ അഹം വൈ പ്രതിസംക്രമഃ ॥ 35॥

ഗതി ഉക്തി ഉത്സര്ഗ ഉപാദാനം ആനംദ സ്പര്ശ ലക്ഷണമ് । ആസ്വാദ ശ്രുതി അവഘ്രാണം അഹം സർവേംദ്രിയ ഇംദ്രിയമ് ॥ 36॥

പൃഥിവീ വായുഃ ആകാശഃ ആപഃ ജ്യോതിഃ അഹം മഹാന് । വികാരഃ പുരുഷഃ അവ്യക്തം രജഃ സത്ത്വം തമഃ പരമ് । അഹം ഏതത് പ്രസംഖ്യാനം ജ്ഞാനം സത്ത്വവിനിശ്ചയഃ ॥ 37॥

മയാ ഈശ്വരേണ ജീവേന ഗുണേന ഗുണിനാ വിനാ । സർവാത്മനാ അപി സർവേണ ന ഭാവഃ വിദ്യതേ ക്വചിത് ॥ 38॥

സംഖ്യാനം പരമാണൂനാം കാലേന ക്രിയതേ മയാ । ന തഥാ മേ വിഭൂതീനാം സൃജതഃ അംഡാനി കോടിശഃ ॥ 39॥

തേജഃ ശ്രീഃ കീര്തിഃ ഐശ്വര്യം ഹ്രീഃ ത്യാഗഃ സൌഭഗം ഭഗഃ । വീര്യം തിതിക്ഷാ വിജ്ഞാനം യത്ര യത്ര സ മേ അംശകഃ ॥ 40॥

ഏതാഃ തേ കീര്തിതാഃ സർവാഃ സംക്ഷേപേണ വിഭൂതയഃ । മനോവികാരാഃ ഏവ ഏതേ യഥാ വാചാ അഭിധീയതേ ॥ 41॥

വാചം യച്ഛ മനഃ യച്ഛ പ്രാണാനി യച്ഛ ഇംദ്രിയാണി ച । ആത്മാനം ആത്മനാ യച്ഛ ന ഭൂയഃ കല്പസേ അധ്വനേ ॥ 42॥

യഃ വൈ വാക് മനസി സമ്യക് അസംയച്ഛന് ധിയാ യതിഃ । തസ്യ വ്രതം തപഃ ദാനം സ്രവത്യാമഘടാംബുവത് ॥ 43॥

തസ്മാത് മനഃ വചഃ പ്രാണാന് നിയച്ഛേത് മത് പരായണഃ । മത് ഭക്തി യുക്തയാ ബുദ്ധ്യാ തതഃ പരിസമാപ്യതേ ॥ 44॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ വിഭൂതിയോഗോ നാമ ഷോഡശോഽധ്യായഃ ॥ 16॥

അഥ സപ്തദശോഽധ്യായഃ । ഉദ്ധവഃ ഉവാച

യഃ ത്വയാ അഭിതഃ പൂർവം ധര്മഃ ത്വത് ഭക്തിലക്ഷണഃ । വര്ണാശ്രമ ആചാരവതാം സർവേഷാം ദ്വിപദാം അപി ॥ 1

യഥാ അനുഷ്ഠീയമാനേന ത്വയി ഭക്തിഃ നൃണാം ഭവേത് । സ്വധര്മേണ അരവിംദാക്ഷ തത് സമാഖ്യാതും അര്ഹസി ॥ 2॥

പുരാ കില മഹാബാഹോ ധര്മം പരമകം പ്രഭോ । യത് തേന ഹംസരൂപേണ ബ്രഹ്മണേ അഭ്യാത്ഥ മാധവ ॥ 3॥

സഃ ഇദാനീം സുമഹതാ കാലേന അമിത്രകര്ശന । ന പ്രായഃ ഭവിതാ മര്ത്യലോകേ പ്രാക് അനുശാസിതഃ ॥ 4॥

വക്താ കര്താ അവിതാ ന അന്യഃ ധര്മസ്യ അച്യുത തേ ഭുവി । സഭായാം അപി വൈരിംച്യാം യത്ര മൂര്തിധരാഃ കലാഃ ॥ 5॥

കര്ത്രാ അവിത്രാ പ്രവക്ത്രാ ച ഭവതാ മധുസൂദന । ത്യക്തേ മഹീതലേ ദേവ വിനഷ്ടം കഃ പ്രവക്ഷ്യതി ॥ 6॥

തത്ത്വം നഃ സർവധര്മജ്ഞ ധര്മഃ ത്വത് ഭക്തിലക്ഷണഃ । യഥാ യസ്യ വിധീയേത തഥാ വര്ണയ മേ പ്രഭോ ॥ 7॥

ശ്രീശുകഃ ഉവാച

ഇത്ഥം സ്വഭൃത്യമുഖ്യേന പൃഷ്ടഃ സഃ ഭഗവാന് ഹരിഃ । പ്രീതഃ ക്ഷേമായ മര്ത്യാനാം ധര്മാന് ആഹ സനാതനാന് ॥ 8

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ധര്മ്യഃ ഏഷ തവ പ്രശ്നഃ നൈഃശ്രേയസകരഃ നൃണാമ് । വര്ണാശ്രമ ആചാരവതാം തം ഉദ്ധവ നിബോധ മേ ॥ 9

ആദൌ കൃതയുഗേ വര്ണഃ നൃണാം ഹംസഃ ഇതി സ്മൃതഃ । കൃതകൃത്യാഃ പ്രജാഃ ജാത്യാഃ തസ്മാത് കൃതയുഗം വിദുഃ ॥ 10॥

വേദഃ പ്രണവഃ ഏവ അഗ്രേ ധര്മഃ അഹം വൃഷരൂപധൃക് । ഉപാസതേ തപോനിഷ്ഠാം ഹംസം മാം മുക്തകില്ബിഷാഃ ॥ 11॥

ത്രേതാമുഖേ മഹാഭാഗ പ്രാണാത് മേ ഹൃദയാത് ത്രയീ । വിദ്യാ പ്രാദുഃ അഭൂത് തസ്യാഃ അഹം ആസം ത്രിവൃന്മഖഃ ॥ 12॥

വിപ്ര ക്ഷത്രിയ വിട് ശൂദ്രാഃ മുഖ ബാഹു ഉരു പാദജാഃ । വൈരാജാത് പുരുഷാത് ജാതാഃ യഃ ആത്മാചാരലക്ഷണാഃ ॥ 13॥

ഗൃഹാശ്രമഃ ജഘനതഃ ബ്രഹ്മചര്യം ഹൃദഃ മമ । വക്ഷഃസ്ഥാനാത് വനേ വാസഃ ന്യാസഃ ശീര്ഷണി സംസ്ഥിതഃ ॥ 14॥

വര്ണാനാം ആശ്രമാണാം ച ജന്മഭൂമി അനുസാരിണീഃ । ആസന് പ്രകൃതയഃ നൄണാം നീചൈഃ നീച ഉത്തമ ഉത്തമാഃ ॥ 15॥

ശമഃ ദമഃ തപഃ ശൌചം സംതോഷഃ ക്ഷാംതിഃ ആര്ജവമ് । മദ്ഭക്തിഃ ച ദയാ സത്യം ബ്രഹ്മപ്രകൃതയഃ തു ഇമാഃ ॥ 16॥

തേജഃ ബലം ധൃതിഃ ശൌര്യം തിതിക്ഷാ ഔദാര്യം ഉദ്യമഃ । സ്ഥൈര്യം ബ്രഹ്മണി അത ഐശ്വര്യം ക്ഷത്രപ്രകൃതയഃ തു ഇമാഃ ॥

17॥

ആസ്തിക്യം ദാനനിഷ്ഠാ ച അദംഭഃ ബ്രഹ്മസേവനമ് । അതുഷ്ടിഃ അര്ഥ ഉപചയൈഃ വൈശ്യപ്രകൃതയഃ തു ഇമാഃ ॥ 18॥

ശുശ്രൂഷണം ദ്വിജഗവാം ദേവാനാം ച അപി അമായയാ । തത്ര ലബ്ധേന സംതോഷഃ ശൂദ്രപ്രകൃതയഃ തു ഇമാഃ ॥ 19॥

അശൌചം അനൃതം സ്തേയം നാസ്തിക്യം ശുഷ്കവിഗ്രഹഃ । കാമഃ ക്രോധഃ ച തര്ഷഃ ച സ്വഭാവഃ അംതേവസായിനാമ് ॥ 20॥

അഹിംസാ സത്യം അസ്തേയം അകാമക്രോധലോഭതാ । ഭൂതപ്രിയഹിതേഹാ ച ധര്മഃ അയം സാർവവര്ണികഃ ॥ 21॥

ദ്വിതീയം പ്രാപ്യ അനുപൂർവ്യാത് ജന്മ ഉപനയനം ദ്വിജഃ । വസന് ഗുരുകുലേ ദാംതഃ ബ്രഹ്മ അധീയീത ച ആഹുതഃ ॥ 22॥

മേഖലാ അജിന ദംഡ അക്ഷ ബ്രഹ്മസൂത്ര കമംഡലൂന് । ജടിലഃ അധൌതദദ്വാസഃ അരക്തപീഠഃ കുശാന് ദധത് ॥ 23॥

സ്നാന ഭോജന ഹോമേഷു ജപ ഉച്ചാരേ ച വാഗ്യതഃ । ന ച്ഛിംദ്യാത് നഖ രോമാണി കക്ഷ ഉപസ്ഥഗതാനി അപി ॥ 24॥

രേതഃ ന അവരികേത് ജാതു ബ്രഹ്മവ്രതധരഃ സ്വയമ് । അവകീര്ണേ അവഗാഹ്യ അപ്സു യതാസുഃ ത്രിപദീം ജപേത് ॥ 25॥

അഗ്നി അര്ക ആചാര്യ ഗോ വിപ്ര ഗുരു വൃദ്ധ സുരാന് ശുചിഃ । സമാഹിതഃ ഉപാസീത സംധ്യേ ച യതവാക് ജപന് ॥ 26॥

ആചാര്യം മാം വിജാനീയാത് ന അവമന്യേത കര്ഹിചിത് । ന മര്ത്യബുദ്ധി ആസൂയേത സർവദേവമയഃ ഗുരുഃ ॥ 27॥

സായം പ്രാതഃ ഉപാനീയ ഭൈക്ഷ്യം തസ്മൈ നിവേദയേത് । യത് ച അന്യത് അപി അനുജ്ഞാതം ഉപയുംജീത സംയതഃ ॥ 28॥

ശുശ്രൂഷമാണഃ ആചാര്യം സദാ ഉപാസീത നീചവത് । യാന ശയ്യാ ആസന സ്ഥാനൈഃ ന അതിദൂരേ കൃതാംജലിഃ ॥ 29॥

ഏവംവൃത്തഃ ഗുരുകുലേ വസേത് ഭോഗവിവര്ജിതഃ । വിദ്യാ സമാപ്യതേ യാവത് ബിഭ്രത് വ്രതം അഖംഡിതമ് ॥ 30॥

യദി അസൌ ഛംദസാം ലോകം ആരോക്ഷ്യന് ബ്രഹ്മവിഷ്ടപമ് । ഗുരവേ വിന്യസേത് ദേഹം സ്വാധ്യായാര്ഥം വൃഹത് വ്രതഃ ॥ 31॥

അഗ്നൌ ഗുരൌ ആത്മനി ച സർവഭൂതേഷു മാം പരമ് । അപൃഥക് ധീഃ ഉപാസീത ബ്രഹ്മവര്ചസ്വീ അകല്മഷഃ ॥ 32॥

സ്ത്രീണാം നിരീക്ഷണ സ്പര്ശ സംലാപ ക്ഷ്വേലന ആദികമ് । പ്രാണിനഃ മിഥുനീഭൂതാന് അഗൃഹസ്ഥഃ അഗ്രതഃ ത്യജേത് ॥ 33॥

ശൌചം ആചമനം സ്നാനം സംധ്യാ ഉപാസനം ആര്ജവമ് । തീര്ഥസേവാ ജപഃ അസ്പൃശ്യ അഭക്ഷ്യ അസംഭാഷ്യ വര്ജനമ് ॥

34॥

സർവ ആശ്രമ പ്രയുക്തഃ അയം നിയമഃ കുലനംദന। മദ്ഭാവഃ സര്ബഭൂതേഷു മനോവാക്കായ സംയമഃ ॥ 35॥

ഏവം ബൃഹത് വ്രതധരഃ ബ്രാഹ്മണഃ അഗ്നിഃ ഇവ ജ്വലന് । മദ്ഭക്തഃ തീവ്രതപസാ ദഗ്ധകര്മ ആശയഃ അമലഃ ॥ 36॥

അഥ അനംതരം ആവേക്ഷ്യന് യഥാ ജിജ്ഞാസിത ആഗമഃ । ഗുരവേ ദക്ഷിണാം ദത്ത്വാ സ്നായത് ഗുരു അനുമോദിതഃ ॥ 37॥

ഗൃഹം വനം വാ ഉപവിശേത് പ്രവ്രജേത് വാ ദ്വിജ ഉത്തമഃ । ആശ്രമാത് ആശ്രമം ഗച്ഛേത് ന അന്യഥാ മത്പരഃ ചരേത് ॥ 38॥

ഗൃഹാര്ഥീ സദൃശീം ഭാര്യാം ഉദ്വഹേത് അജുഗുപ്സിതാമ് । യവീയസീം തു വയസാ യാം സവര്ണാം അനുക്രമാത് ॥ 39॥

ഇജ്യ അധ്യയന ദാനാനി സർവേഷാം ച ദ്വിജന്മനാമ് । പ്രതിഗ്രഹഃ അധ്യാപനം ച ബ്രാഹ്മണസ്യ ഏവ യാജനമ് ॥ 40॥

പ്രതിഗ്രഹം മന്യമാനഃ തപഃ തേജോയശോനുദമ് । അന്യാഭ്യാം ഏവ ജീവേത ശിലൈഃ വാ ദോഷദൃക് തയോഃ ॥ 41॥

ബ്രാഹ്മണസ്യ ഹി ദേഹഃ അയം ക്ഷുദ്രകാമായ ന ഇഷ്യതേ । കൃച്ഛ്രായ തപസേ ച ഇഹ പ്രേത്യ അനംതസുഖായ ച ॥ 42॥

ശിലോംഛവൃത്ത്യാ പരിതുഷ്ടചിത്തഃ ധര്മം മഹാംതം വിരജം ജുഷാണഃ । മയി അര്പിതാത്മാ ഗൃഹഃ ഏവ തിഷ്ഠന് ന അതിപ്രസക്തഃ സമുപൈതി ശാംതിമ് ॥ 43॥

സമുദ്ധരംതി യേ വിപ്രം സീദംതം മത്പരായണമ് । താന് ഉദ്ധരിഷ്യേ ന ചിരാത് ആപദ്ഭ്യഃ നൌഃ ഇവ അര്ണവാത് ॥ 44॥

സർവാഃ സമുദ്ധരേത് രാജാ പിതാ ഇവ വ്യസനാത് പ്രജാഃ । ആത്മാനം ആത്മനാ ധീരഃ യഥാ ഗജപതിഃ ഗജാന് ॥ 45॥

ഏവംവിധഃ നരപതിഃ വിമാനേന അര്കവചസാ । വിധൂയ ഇഹ അശുഭം കൃത്സ്നം ഇംദ്രേണ സഹ മോദതേ ॥ 46॥

സീദന് വിപ്രഃ വണിക് വൃത്ത്യാ പണ്യൈഃ ഏവ ആപദം തരേത് । ഖഡ്ഗേന വാ ആപദാക്രാംതഃ ന ശ്വവൃത്ത്യാ കഥംചന ॥ 47॥

വൈശ്യവൃത്ത്യാ തു രാജന് യഃ ജീവേത് മൃഗയയാ ആപദി । ചരേത് വാ വിപ്രരൂപേണ ന ശ്വവൃത്ത്യാ കഥംചന ॥ 48॥

ശൂദ്രവൃത്തിം ഭജേത് വൈശ്യഃ ശൂദ്രഃ കാരുകടപ്രിയാമ് । കൃച്ഛ്രാത് മുക്തഃ ന ഗര്ഹ്യേണ വൃത്തിം ലിപ്സേത കര്മണാ ॥ 49॥

വേദ അധ്യായ സ്വധാ സ്വാഹാ ബലി അന്ന ആദ്യൈഃ യഥാ ഉദയമ് । ദേവര്ഷി പിതൃഭൂതാനി മദ്രൂപാണി അന്വഹം യജേത് ॥ 50॥

യദൃച്ഛയാ ഉപപന്നേന ശുക്ലേന ഉപാര്ജിതേന വാ । ധനേന അപീഡയന് ഭൃത്യാന് ന്യായേന ഏവ ആഹരേത് ക്രതൂന് ॥ 51॥

കുടുംബേഷു ന സജ്ജേത ന പ്രമാദ്യേത് കുടുംബി അപി । വിപശ്ചിത് നശ്വരം പശ്യേത് അദൃഷ്ടം അപി ദൃഷ്ടവത് ॥ 52॥

പുത്ര ദാരാ ആപ്ത ബംധൂനാം സംഗമഃ പാംഥസംഗമഃ । അനുദേഹം വിയംതി ഏതേ സ്വപ്നഃ നിദ്രാനുഗഃ യഥാ ॥ 53॥

ഇത്ഥം പരിമൃശന് മുക്തഃ ഗൃഹേഷു അതിഥിവത് വസന് । ന ഗൃഹൈഃ അനുബധ്യേത നിര്മമഃ നിരഹംകൃതഃ ॥ 54॥

കര്മഭിഃ ഗൃഹം ഏധീയൈഃ ഇഷ്ട്വാ മാം ഏവ ഭക്തിമാന് । തിഷ്ഠേത് വനം വാ ഉപവിശേത് പ്രജാവാന് വാ പരിവ്രജേത് ॥ 55॥

യഃ തു ആസക്തം അതിഃ ഗേഹേ പുത്ര വിത്തൈഷണ ആതുരഃ । സ്ത്രൈണഃ കൃപണധീഃ മൂഢഃ മമ അഹം ഇതി ബധ്യതേ ॥ 56॥

അഹോ മേ പിതരൌ വൃദ്ധൌ ഭാര്യാ ബാലാത്മജാ ആത്മജാഃ । അനാഥാഃ മാം ഋതേ ദീനാഃ കഥം ജീവംതി ദുഃഖിതാഃ ॥ 57॥

ഏവം ഗൃഹ ആശയ ആക്ഷിപ്ത ഹൃദയഃ മൂഢധീഃ അയമ് । അതൃപ്തഃ താന് അനുധ്യായന് മൃതഃ അംധം വിശതേ തമഃ ॥ 58॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ ബ്രഹ്മചര്യഗൃഹസ്ഥകര്മധര്മനിരൂപണേ സപ്തദശോഽധ്യായഃ ॥

17॥

അഥ അഷ്ടാദശോഽധ്യായഃ । ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

വനം വിവിക്ഷുഃ പുത്രേഷു ഭാര്യാം ന്യസ്യ സഹ ഏവ വാ । വനഃ ഏവ വസേത് ശാംതഃ തൃതീയം ഭാഗം ആയുഷഃ ॥ 1

കംദമൂലഫലൈഃ വന്യൈഃ മേധ്യൈഃ വൃത്തിം പ്രകല്പയേത് । വസീത വല്കലം വാസഃ തൃണപര്ണ അജിനാനി ച ॥ 2॥

കേശരോമനഖശ്മശ്രുമലാനി ബിഭൃയാത് അതഃ । ന ധാവേത് അപ്സു മജ്ജേത ത്രികാലം സ്ഥംഡിലേശയഃ ॥ 3॥

ഗ്രീഷ്മേ തപ്യേത പംചാഗ്നീന് വര്ഷാസ്വാസാരഷാഡ് ജലേ । ആകംഠമഗ്നഃ ശിശിരഃ ഏവംവൃത്തഃ തപശ്ചരേത് ॥ 4॥

അഗ്നിപക്വം സമശ്നീയാത് കാലപക്വം അഥ അപി വാ । ഉലൂഖല അശ്മകുട്ടഃ വാ ദംത ഉലൂഖലഃ ഏവ വാ ॥ 5॥

സ്വയം സംചിനുയാത് സർവം ആത്മനഃ വൃത്തികാരണമ് । ദേശകാലബല അഭിജ്ഞഃ ന ആദദീത അന്യദാ ആഹൃതമ് ॥ 6॥

വന്യൈഃ ചരുപുരോഡാശൈഃ നിർവപേത് കാലചോദിതാന് । ന തു ശ്രൌതേന പശുനാ മാം യജേത വനാശ്രമീ ॥ 7॥

അഗ്നിഹോത്രം ച ദര്ശഃ ച പൂര്ണമാസഃ ച പൂർവവത് । ചാതുര്മാസ്യാനി ച മുനേഃ ആമ്നാതാനി ച നൈഗമൈഃ ॥ 8॥

ഏവം ചീര്ണേന തപസാ മുനിഃ ധമനിസംതതഃ । മാം തപോമയം ആരാധ്യ ഋഷിലോകാത് ഉപൈതി മാമ് ॥ 9॥

യഃ തു ഏതത് കൃച്ഛ്രതഃ ചീര്ണം തപഃ നിഃശ്രേയസം മഹത് । കാമായ അല്പീയസേ യുംജ്യാത് വാലിശഃ കഃ അപരഃ തതഃ ॥ 10॥

യദാ അസൌ നിയമേ അകല്പഃ ജരയാ ജാതവേപഥുഃ । ആത്മനി അഗ്നീന് സമാരോപ്യ മച്ചിത്തഃ അഗ്നിം സമാവിശേത് ॥ 11॥

യദാ കര്മവിപാകേഷു ലോകേഷു നിരയ ആത്മസു । വിരാഗഃ ജായതേ സമ്യക് ന്യസ്ത അഗ്നിഃ പ്രവ്രജേത് തതഃ ॥ 12॥

ഇഷ്ട്വാ യഥാ ഉപദേശം മാം ദത്ത്വാ സർവസ്വം ഋത്വിജേ । അഗ്നീന് സ്വപ്രാണഃ ആവേശ്യ നിരപേക്ഷഃ പരിവ്രജേത് ॥ 13॥

വിപ്രസ്യ വൈ സംന്യസതഃ ദേവാഃ ദാരാദിരൂപിണഃ । വിഘ്നാന് കുർവംതി അയം ഹി അസ്മാന് ആക്രമ്യ സമിയാത് പരമ് ॥ 14॥

ബിഭൃയാത് ചേത് മുനിഃ വാസഃ കൌപീന ആച്ഛാദനം പരമ് । ത്യക്തം ന ദംഡപാത്രാഭ്യാം അന്യത് കിംചിത് അനാപദി ॥ 15॥

ദൃഷ്ടിപൂതം ന്യസേത് പാദം വസ്ത്രപൂതം പിബേത് ജലമ് । സത്യപൂതാം വദേത് വാചം മനഃപൂതം സമാചരേത് ॥ 16॥

മൌന അനീഹാ അനില ആയാമാഃ ദംഡാഃ വാക് ദേഹ ചേതസാമ് । നഹി ഏതേ യസ്യ സംതി അംഗഃ വേണുഭിഃ ന ഭവേത് യതിഃ ॥ 17॥

ഭിക്ഷാം ചതുഷു വര്ണേഷു വിഗര്ഹ്യാന് വര്ജയന് ചരേത് । സപ്താഗാരാന് അസംക്ലൃപ്താന് തുഷ്യേത് ലബ്ധേന താവതാ ॥ 18॥

ബഹിഃ ജലാശയം ഗത്വാ തത്ര ഉപസ്പൃശ്യ വാഗ്യതഃ । വിഭജ്യ പാവിതം ശേഷം ഭുംജീത അശേഷം ആഹൃതമ് ॥ 19॥

ഏകഃ ചരേത് മഹീം ഏതാം നിഃസംഗഃ സംയതേംദ്രിയഃ । ആത്മക്രീഡഃ ആത്മരതഃ ആത്മവാന് സമദര്ശനഃ ॥ 20॥

വിവിക്തക്ഷേമശരണഃ മദ്ഭാവവിമലാശയഃ । ആത്മാനം ചിംതയേത് ഏകം അഭേദേന മയാ മുനിഃ ॥ 21॥

അന്വീക്ഷേത ആത്മനഃ ബംധം മോക്ഷം ച ജ്ഞാനനിഷ്ഠയാ । ബംധഃ ഇംദ്രിയവിക്ഷേപഃ മോക്ഷഃ ഏഷാം ച സംയമഃ ॥ 22॥

തസ്മാത് നിയമ്യ ഷഡ്വര്ഗം മദ്ഭാവേന ചരേത് മുനിഃ । വിരക്തഃ ക്ഷുല്ലകാമേഭ്യഃ ലബ്ധ്വാ ആത്മനി സുഖം മഹത് ॥ 23॥

പുരഗ്രാമവ്രജാന് സാര്ഥാന് ഭിക്ഷാര്ഥം പ്രവിശന് ചരേത് । പുണ്യദേശസരിത് ശൈലവന ആശ്രമവതീം മഹീമ് ॥ 24॥

വാനപ്രസ്ഥ ആശ്രമ പദേഷു അഭീക്ഷ്ണം ഭൈക്ഷ്യം ആചരേത് । സംസിധ്യത്യാശ്വസംമോഹഃ ശുദ്ധസത്ത്വഃ ശിലാംധസാ ॥ 25॥

ന ഏതത് വസ്തുതയാ പശ്യേത് ദൃശ്യമാനം വിനശ്യതി । അസക്തചിത്തഃ വിരമേത് ഇഹ അമുത്ര ചികീര്ഷിതാത് ॥ 26॥

യത് ഏതത് ആത്മനി ജഗത് മനോവാക്പ്രാണസംഹതമ് । സർവം മായാ ഇതി തര്കേണ സ്വസ്ഥഃ ത്യക്ത്വാ ന തത് സ്മരേത് ॥ 27॥

ജ്ഞാനനിഷ്ഠഃ വിരക്തഃ വാ മദ്ഭക്തഃ വാ അനപേക്ഷകഃ । സലിംഗാന് ആശ്രമാം ത്യക്ത്വാ ചരേത് അവിധിഗോചരഃ ॥ 28॥

ബുധഃ ബാലകവത് ക്രീഡേത് കുശലഃ ജഡവത് ചരേത് । വദേത് ഉന്മത്തവത് വിദ്വാന് ഗോചര്യാം നൈഗമഃ ചരേത് ॥ 29॥

വേദവാദരതഃ ന സ്യാത് ന പാഖംഡീ ന ഹൈതുകഃ । ശുഷ്കവാദവിവാദേ ന കംചിത് പക്ഷം സമാശ്രയേത് ॥ 30॥

ന ഉദ്വിജേത ജനാത് ധീരഃ ജനം ച ഉദ്വേജയേത് ന തു । അതിവാദാന് തിതിക്ഷേത ന അവമന്യേത കംചന । ദേഹം ഉദ്ദിശ്യ പശുവത് വൈരം കുര്യാത് ന കേനചിത് ॥ 31॥

ഏകഃ ഏവ പരഃ ഹി ആത്മാ ഭൂതേഷു ആത്മനി അവസ്ഥിതഃ । യഥാ ഇംദുഃ ഉദപാത്രേഷു ഭൂതാനി ഏകാത്മകാനി ച ॥ 32॥

അലബ്ധ്വാ ന വിഷീദേത കാലേ കാലേ അശനം ക്വചിത് । ലബ്ധ്വാ ന ഹൃഷ്യേത് ധൃതിം ആനുഭയം ദൈവതംത്രിതമ് ॥ 33॥

ആഹാരാര്ഥം സമീഹേത യുക്തം തത് പ്രാണധാരണമ് । തത്ത്വം വിമൃശ്യതേ തേന തത് വിജ്ഞായ വിമുച്യതേ ॥ 34॥

യത് ഋച്ഛയാ ഉപപന്നാത് അന്നം അദ്യാത് ശ്രേഷ്ഠം ഉത അപരമ് । തഥാ വാസഃ തഥാ ശയ്യാം പ്രാപ്തം പ്രാപ്തം ഭജേത് മുനിഃ ॥ 35॥

ശൌചം ആചമനം സ്നാനം ന തു ചോദനയാ ചരേത് । അന്യാന് ച നിയമാന് ജ്ഞാനീ യഥാ അഹം ലീലയാ ഈശ്വരഃ ॥ 36॥

നഹി തസ്യ വികല്പാഖ്യാ യാ ച മദ്വീക്ഷയാ ഹതാ । ആദേഹാംതാത് ക്വചിത് ഖ്യാതിഃ തതഃ സംപദ്യതേ മയാ ॥ 37॥

ദുഃഖ ഉദര്കേഷു കാമേഷു ജാതനിർവേദഃ ആത്മവാന് । അജിജ്ഞാസിത മദ്ധര്മഃ ഗുരും മുനിം ഉപാവ്രജേത് ॥ 38॥

താവത് പരിചരേത് ഭക്തഃ ശ്രദ്ധാവാന് അനസൂയകഃ । യാവത് ബ്രഹ്മ വിജാനീയാത് മാം ഏവ ഗുരും ആദൃതഃ ॥ 39॥

യഃ തു അസംയത ഷഡ്വര്ഗഃ പ്രചംഡ ഇംദ്രിയ സാരഥിഃ । ജ്ഞാന വൈരാഗ്യ രഹിതഃ ത്രിദംഡം ഉപജീവതി ॥ 40॥

സുരാന് ആത്മാനം ആത്മസ്ഥം നിഹ്നുതേ മാം ച ധര്മഹാ । അവിപക്വ കഷായഃ അസ്മാത് ഉഷ്മാത് ച വിഹീയതേ ॥ 41॥

ഭിക്ഷോഃ ധര്മഃ ശമഃ അഹിംസാ തപഃ ഈക്ഷാ വനൌകസഃ । ഗൃഹിണഃ ഭൂതരക്ഷ ഇജ്യാഃ ദ്വിജസ്യ ആചാര്യസേവനമ് ॥ 42॥

ബ്രഹ്മചര്യം തപഃ ശൌചം സംതോഷഃ ഭൂതസൌഹൃദമ് । ഗൃഹസ്ഥസ്യ അപി ഋതൌ ഗംതുഃ സർവേഷാം മദുപാസനമ് ॥ 43॥

ഇതി മാം യഃ സ്വധര്മേണ ഭജന് നിത്യം അനന്യഭാക് । സർവഭൂതേഷു മദ്ഭാവഃ മദ്ഭക്തിം വിംദതേ അചിരാത് ॥ 44॥

ഭക്ത്യാ ഉദ്ധവ അനപായിന്യാ സർവലോകമഹേശ്വരമ് । സർവ ഉത്പത്തി അപി അയം ബ്രഹ്മ കാരണം മാ ഉപയാതി സഃ ॥ 45॥

ഇതി സ്വധര്മ നിര്ണിക്ത സത്ത്വഃ നിര്ജ്ഞാത് മദ്ഗതിഃ । ജ്ഞാന വിജ്ഞാന സംപന്നഃ ന ചിരാത് സമുപൈതി മാമ് ॥ 46॥

വര്ണാശ്രമവതാം ധര്മഃ ഏഷഃ ആചാരലക്ഷണഃ । സഃ ഏവ മദ്ഭക്തിയുതഃ നിഃശ്രേയസകരഃ പരഃ ॥ 47॥

ഏതത് തേ അഭിഹിതം സാധോ ഭവാന് പൃച്ഛതി യത് ച മാമ് । യഥാ സ്വധര്മസംയുക്തഃ ഭക്തഃ മാം സമിയാത് പരമ് ॥ 48॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ വാനപ്രസ്ഥസംന്യാസധര്മനിരൂപണം നാമാഷ്ടാദശോഽധ്യായഃ ॥ 18॥

അഥ ഏകോനവിംശഃ അധ്യായഃ । ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

യഃ വിദ്യാശ്രുതസംപന്നഃ ആത്മവാന് ന അനുമാനികഃ । മായാമാത്രം ഇദം ജ്ഞാത്വാ ജ്ഞാനം ച മയി സംന്യസേത് ॥ 1

ജ്ഞാനിനഃ തു അഹം ഏവ ഇഷ്ടഃ സ്വാര്ഥഃ ഹേതുഃ ച സംമതഃ । സ്വര്ഗഃ ച ഏവ അപവര്ഗഃ ച ന അന്യഃ അര്ഥഃ മദൃതേ പ്രിയഃ ॥ 2॥

ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസംസിദ്ധാഃ പദം ശ്രേഷ്ഠം വിദുഃ മമ । ജ്ഞാനീ പ്രിയതമഃ അതഃ മേ ജ്ഞാനേന അസൌ ബിഭര്തി മാമ് ॥ 3॥

തപഃ തീര്ഥം ജപഃ ദാനം പവിത്രാണി ഇതരാണി ച । ന അലം കുർവംതി താം സിദ്ധിം യാ ജ്ഞാനകലയാ കൃതാ ॥ 4॥

തസ്മാത് ജ്ഞാനേന സഹിതം ജ്ഞാത്വാ സ്വാത്മാനം ഉദ്ധവ । ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസംപന്നഃ ഭജ മാം ഭക്തിഭാവതഃ ॥ 5॥

ജ്ഞാനവിജ്ഞാനയജ്ഞേന മാം ഇഷ്ട്വാ ആത്മാനം ആത്മനി । സർവയജ്ഞപതിം മാം വൈ സംസിദ്ധിം മുനയഃ അഗമന്॥ 6॥

ത്വയി ഉദ്ധവ ആശ്രയതി യഃ ത്രിവിധഃ വികാരഃ മായാംതരാ ആപതതി ന ആദി അപവര്ഗയോഃ യത് । ജന്മാദയഃ അസ്യ യത് അമീ തവ തസ്യ കിം സ്യുഃ ആദി അംതയോഃ യത് അസതഃ അസ്തി തത് ഏവ മധ്യേ ॥ 7॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

ജ്ഞാനം വിശുദ്ധം വിപുലം യഥാ ഏതത് വൈരാഗ്യവിജ്ഞാനയുതം പുരാണമ് । ആഖ്യാഹി വിശ്വേശ്വര വിശ്വമൂര്തേ ത്വത് ഭക്തിയോഗം ച മഹത് വിമൃഗ്യമ് ॥ 8

താപത്രയേണ അഭിഹതസ്യ ഘോരേ സംതപ്യമാനസ്യ ഭവാധ്വനീശ । പശ്യാമി ന അന്യത് ശരണം തവാംഘ്രി ദ്വംദ്വ ആതപത്രാത് അമൃത അഭിവര്ഷാത് ॥ 9॥

ദഷ്ടം ജനം സംപതിതം ബിലേ അസ്മിന് കാലാഹിനാ ക്ഷുദ്രസുഖോഃ ഉതര്ഷമ് । സമുദ്ധര ഏനം കൃപയാ അപവര്ഗ്യൈഃ വചോഭിഃ ആസിംച മഹാനുഭാവ ॥ 10॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ഇത്ഥം ഏതത് പുരാ രാജാ ഭീഷ്മം ധര്മഭൃതാം വരമ് । അജാതശത്രുഃ പപ്രച്ഛ സർവേഷാം നഃ അനുശ്രുണ്വതാമ് ॥ 11

നിവൃത്തേ ഭാരതേ യുദ്ധേ സുഹൃത് നിധനവിഹ്വലഃ । ശ്രുത്വാ ധര്മാന് ബഹൂന് പശ്ചാത് മോക്ഷധര്മാന് അപൃച്ഛത ॥

12॥

താന് അഹം തേ അഭിധാസ്യാമി ദേവവ്രതമുഖാത് ശ്രുതാന് । ജ്ഞാനവൈരാഗ്യവിജ്ഞാനശ്രദ്ധാഭക്തി ഉപബൃംഹിതാന് ॥ 13॥

നവ ഏകാദശ പംച ത്രീന് ഭാവാന് ഭൂതേഷു യേന വൈ । ഈക്ഷേത അഥ ഏകം അപി ഏഷു തത് ജ്ഞാനം മമ നിശ്ചിതമ് ॥ 14॥

ഏതത് ഏവ ഹി വിജ്ഞാനം ന തഥാ ഏകേന യേന യത് । സ്ഥിതി ഉത്പത്തി അപി അയാന് പശ്യേത് ഭാവാനാം ത്രിഗുണ ആത്മനാമ് ॥

15॥

ആദൌ അംതേ ച മധ്യേ ച സൃജ്യാത് സൃജ്യം യത് അന്വിയാത് । പുനഃ തത് പ്രതിസംക്രാമേ യത് ശിഷ്യേത തത് ഏവ സത് ॥ 16॥

ശ്രുതിഃ പ്രത്യക്ഷം ഐതിഹ്യം അനുമാനം ചതുഷ്ടയമ് । പ്രമാണേഷു അനവസ്ഥാനാത് വികല്പാത് സഃ വിരജ്യതേ ॥ 17॥

കര്മണാം പരിണാമിത്വാത് ആവിരിംചാത് അമംഗലമ് । വിപശ്ചിത് നശ്വരം പശ്യേത് അദൃഷ്ടം അപി ദൃഷ്ടവത് ॥ 18॥

ഭക്തിയോഗഃ പുരാ ഏവ ഉക്തഃ പ്രീയമാണായ തേ അനഘ । പുനഃ ച കഥയിഷ്യാമി മദ്ഭക്തേഃ കാരണം പരമ് ॥ 19॥

ശ്രദ്ധാ അമൃതകഥായാം മേ ശശ്വത് മത് അനുകീര്തനമ് । പരിനിഷ്ഠാ ച പൂജായാം സ്തുതിഭിഃ സ്തവനം മമ ॥ 20॥

ആദരഃ പരിചര്യായാം സർവാംഗൈഃ അഭിവംദനമ് । മദ്ഭക്തപൂജാഭ്യധികാ സർവഭൂതേഷു മന്മതിഃ ॥ 21॥

മദര്ഥേഷു അംഗചേഷ്ടാ ച വചസാ മദ്ഗുണേരണമ് । മയ്യര്പണം ച മനസഃ സർവകാമവിവര്ജനമ് ॥ 22॥

മദര്ഥേ അര്ഥ പരിത്യാഗഃ ഭോഗസ്യ ച സുഖസ്യ ച । ഇഷ്ടം ദത്തം ഹുതം ജപ്തം മദര്ഥം യത് വ്രതം തപഃ ॥ 23॥

ഏവം ധര്മൈഃ മനുഷ്യാണാം ഉദ്ധവ ആത്മനിവേദിനാമ് । മയി സംജായതേ ഭക്തിഃ കഃ അന്യഃ അര്ഥഃ അസ്യ അവശിഷ്യതേ ॥ 24॥

യദാ ആത്മനി അര്പിതം ചിത്തം ശാംതം സത്ത്വ ഉപബൃംഹിതമ് । ധര്മം ജ്ഞാനം സവൈരാഗ്യം ഐശ്വര്യം ച അഭിപദ്യതേ ॥ 25॥

യത് അര്പിതം തത് വികല്പേ ഇംദ്രിയൈഃ പരിധാവതി । രജസ്വലം ച ആസന് നിഷ്ഠം ചിത്തം വിദ്ധി വിപര്യയമ് ॥ 26॥

ധര്മഃ മദ്ഭക്തികൃത് പ്രോക്തഃ ജ്ഞാനം ച ഏകാത്മ്യദര്ശനമ് । ഗുണേഷു അസംഗഃ വൈരാഗ്യം ഐശ്വര്യം ച അണിം ആദയഃ ॥ 27॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

യമഃ കതിവിധഃ പ്രോക്തഃ നിയമഃ വാ അരികര്ശന । കഃ ശമഃ കഃ ദമഃ കൃഷ്ണ കാ തിതിക്ഷാ ധൃതിഃ പ്രഭോ ॥ 28

കിം ദാനം കിം തപഃ ശൌര്യം കിം സത്യം ഋതം ഉച്യതേ । കഃ ത്യാഗഃ കിം ധനം ചേഷ്ടം കഃ യജ്ഞഃ കാ ച ദക്ഷിണാ ॥

29॥

പുംസഃ കിംസ്വിത് ബലം ശ്രീമന് ഭഗഃ ലാഭഃ ച കേശവ । കാ വിദ്യാ ഹ്രീഃ പരാ കാ ശ്രീഃ കിം സുഖം ദുഃഖം ഏവ ച ॥

30॥

കഃ പംഡിതഃ കഃ ച മൂര്ഖഃ കഃ പംഥാഃ ഉത്പഥഃ ച കഃ । കഃ സ്വര്ഗഃ നരകഃ കഃ സ്വിത് കഃ ബംധുഃ ഉത കിം ഗൃഹമ് ॥ 31॥

കഃ ആഢ്യഃ കഃ ദരിദ്രഃ വാ കൃപണഃ കഃ ഈശ്വരഃ । ഏതാന് പ്രശ്നാന് മമ ബ്രൂഹി വിപരീതാന് ച സത്പതേ ॥ 32॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

അഹിംസാ സത്യം അസ്തേയം അസംഗഃ ഹ്രീഃ അസംചയഃ । ആസ്തിക്യം ബ്രഹ്മചര്യം ച മൌനം സ്ഥൈര്യം ക്ഷമാ അഭയമ്

33। ശൌചം ജപഃ തപഃ ഹോമഃ ശ്രദ്ധാ ആതിഥ്യം മത് അര്ചനമ് । തീര്ഥാടനം പരാര്ഥേഹാ തുഷ്ടിഃ ആചാര്യസേവനമ് ॥ 34॥

ഏതേ യമാഃ സനിയമാഃ ഉഭയോഃ ദ്വാദശ സ്മൃതാഃ । പുംസാം ഉപാസിതാഃ താത യഥാകാമം ദുഹംതി ഹി ॥ 35॥

ശമഃ മത് നിഷ്ഠതാ ബുദ്ധേഃ ദമഃ ഇംദ്രിയസംയമഃ । തിതിക്ഷാ ദുഃഖസംമര്ഷഃ ജിഹ്വാ ഉപസ്ഥജയഃ ധൃതിഃ ॥ 36॥

ദംഡന്യാസഃ പരം ദാനം കാമത്യാഗഃ തപഃ സ്മൃതമ് । സ്വഭാവവിജയഃ ശൌര്യം സത്യം ച സമദര്ശനമ് ॥ 37॥

ഋതം ച സൂനൃതാ വാണീ കവിഭിഃ പരികീര്തിതാ । കര്മസ്വസംഗമഃ ശൌചം ത്യാഗഃ സംന്യാസഃ ഉച്യതേ ॥ 38॥

ധര്മഃ ഇഷ്ടം ധനം നൄണാം യജ്ഞഃ അഹം ഭഗവത്തമഃ । ദക്ഷിണാ ജ്ഞാനസംദേശഃ പ്രാണായാമഃ പരം ബലമ് ॥ 39॥

ഭഗഃ മേ ഐശ്വരഃ ഭാവഃ ലാഭഃ മദ്ഭക്തിഃ ഉത്തമഃ । വിദ്യാ ആത്മനി ഭിദ അബാധഃ ജുഗുപ്സാ ഹ്രീഃ അകര്മസു ॥ 40॥

ശ്രീഃ ഗുണാഃ നൈരപേക്ഷ്യ ആദ്യാഃ സുഖം ദുഃഖസുഖ അത്യയഃ । ദുഃഖം കാമസുഖ അപേക്ഷാ പംഡിതഃ ബംധമോക്ഷവിത് ॥ 41॥

മൂര്ഖഃ ദേഹ ആദി അഹം ബുദ്ധിഃ പംഥാഃ മത് നിഗമഃ സ്മൃതഃ । ഉത്പഥഃ ചിത്തവിക്ഷേപഃ സ്വര്ഗഃ സത്ത്വഗുണ ഉഅദയഃ ॥ 42॥

നരകഃ തമഃ ഉന്നഹഃ ബംധുഃ ഗുരുഃ അഹം സഖേ । ഗൃഹം ശരീരം മാനുഷ്യം ഗുണാഢ്യഃ ഹി ആഢ്യഃ ഉച്യതേ ॥ 43॥

ദരിദ്രഃ യഃ തു അസംതുഷ്ടഃ കൃപണഃ യഃ അജിതേംദ്രിയഃ । ഗുണേഷു അസക്തധീഃ ഈശഃ ഗുണസംഗഃ വിപര്യയഃ ॥ 44॥

ഏതഃ ഉദ്ധവ തേ പ്രശ്നാഃ സർവേ സാധു നിരൂപിതാഃ । കിം വര്ണിതേന ബഹുനാ ലക്ഷണം ഗുണദോഷയോഃ । ഗുണദോഷ ദൃശിഃ ദോഷഃ ഗുണഃ തു ഉഭയവര്ജിതഃ ॥ 45॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ഭഗവദുധവസംവാദേ ഏകോനവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 19॥

അഥ വിംശഃ അധ്യായഃ । ഉദ്ധവഃ ഉവാച

വിധിഃ ച പ്രതിഷേധഃ ച നിഗമഃ ഹി ഈശ്വരസ്യ തേ । അവേക്ഷതേ അരവിംദാക്ഷ ഗുണം ദോഷം ച കര്മണാമ് ॥ 1

വര്ണാശ്രമ വികല്പം ച പ്രതിലോമ അനുലോമജമ് । ദ്രവ്യ ദേശ വയഃ കാലാന് സ്വര്ഗം നരകം ഏവ ച ॥ 2॥

ഗുണ ദോഷ ഭിദാ ദൃഷ്ടിം അംതരേണ വചഃ തവ । നിഃശ്രേയസം കഥം നൄണാം നിഷേധ വിധി ലക്ഷണമ് ॥ 3॥

പിതൃദേവമനുഷ്യാണാം വേദഃ ചക്ഷുഃ തവ ഈശ്വര । ശ്രേയഃ തു അനുപലബ്ധേ അര്ഥേ സാധ്യസാധനയോഃ അപി ॥ 4॥

ഗുണദോഷഭിദാദൃഷ്ടിഃ നിഗമാത് തേ ന ഹി സ്വതഃ । നിഗമേന അപവാദഃ ച ഭിദായാഃ ഇതി ഹി ഭ്രമഃ ॥ 5॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

യോഗാഃ ത്രയഃ മയാ പ്രോക്താ നൄണാം ശ്രേയോവിധിത്സയാ । ജ്ഞാനം കര്മ ച ഭക്തിഃ ച ന ഉപായഃ അന്യഃ അസ്തി കുത്രചിത്

6॥

നിർവിണ്ണാനാം ജ്ഞാനയോഗഃ ന്യാസിനാം ഇഹ കര്മസു । തേഷു അനിർവിണ്ണചിത്താനാം കര്മയോഗഃ തി കാമിനാമ് ॥ 7॥

യദൃച്ഛയാ മത് കഥാ ആദൌ ജാതശ്രദ്ധഃ തു യഃ പുമാന് । ന നിർവിണ്ണഃ ന അതിസക്തഃ ഭക്തിയോഗഃ അസ്യ സിദ്ധിദഃ ॥ 8॥

താവത് കര്മാണി കുർവീത ന നിർവിദ്യേത യാവതാ । മത് കഥാശ്രവണ ആദൌ വാ ശ്രദ്ധാ യാവത് ന ജായതേ ॥ 9॥

സ്വധര്മസ്ഥഃ യജന്യജ്ഞൈഃ അനാശീഃ കാമഃ ഉദ്ധവ । ന യാതി സ്വര്ഗനരകൌ യദി അന്യത്ര സമാചരേത് ॥ 10॥

അസ്മിന് ലോകേ വര്തമാനഃ സ്വധര്മസ്ഥഃ അനഘഃ ശുചിഃ । ജ്ഞാനം വിശുദ്ധം ആപ്നോതി മദ്ഭക്തിം വാ യദൃച്ഛയാ ॥ 11॥

സ്വര്ഗിണഃ അപി ഏതം ഇച്ഛംതി ലോകം നിരയിണഃ തഥാ । സാധകം ജ്ഞാനഭക്തിഭ്യാം ഉഭയം തത് അസാധകമ് ॥ 12॥

ന നരഃ സ്വര്ഗതിം കാംക്ഷേത് നാരകീം വാ വിചക്ഷണഃ । ന ഇമം ലോകം ച കാംക്ഷേത ദേഹ ആവേശാത് പ്രമാദ്യതി ॥ 13॥

ഏതത് വിദ്വാന് പുരാ മൃത്യോഃ അഭവായ ഘടേത സഃ । അപ്രമത്തഃ ഇദം ജ്ഞാത്വാ മര്ത്യം അപി അര്ഥസിദ്ധിദമ് ॥ 14॥

ഛിദ്യമാനം യമൈഃ ഏതൈഃ കൃതനീഡം വനസ്പതിമ് । ഖഗഃ സ്വകേതം ഉത്സൃജ്യ ക്ഷേമം യാതി ഹി അലംപടഃ ॥ 15॥

അഹോരാത്രൈഃ ഛിദ്യമാനം ബുദ്ധ്വായുഃ ഭയവേപഥുഃ । മുക്തസംഗഃ പരം ബുദ്ധ്വാ നിരീഹ ഉപശാമ്യതി ॥ 16॥

നൃദേഹം ആദ്യം സുലഭം സുദുര്ലഭമ് പ്ലവം സുകല്പം ഗുരുകര്ണധാരമ് । മയാ അനുകൂലേന നഭസ്വതേരിതമ് പുമാന് ഭവാബ്ധിം ന തരേത് സഃ ആത്മഹാ ॥ 17॥

യദാ ആരംഭേഷു നിർവിണ്ണഃ വിരക്തഃ സംയതേംദ്രിയഃ । അഭ്യാസേന ആത്മനഃ യോഗീ ധാരയേത് അചലം മനഃ ॥ 18॥

ധാര്യമാണം മനഃ യഃ ഹി ഭ്രാമ്യദാശു അനവസ്ഥിതമ് । അതംദ്രിതഃ അനുരോധേന മാര്ഗേണ ആത്മവശം നയേത് ॥ 19॥

മനോഗതിം ന വിസൃജേത് ജിതപ്രാണഃ ജിതേംദ്രിയഃ । സത്ത്വസംപന്നയാ ബുദ്ധ്യാ മനഃ ആത്മവശം നയേത് ॥ 20॥

ഏഷഃ വൈ പരമഃ യോഗഃ മനസഃ സംഗ്രഹഃ സ്മൃതഃ । ഹൃദയജ്ഞത്വം അന്വിച്ഛന് ദമ്യസ്യ ഏവ അർവതഃ മുഹുഃ ॥ 21॥

സാംഖ്യേന സർവഭാവാനാം പ്രതിലോമ അനുലോമതഃ । ഭവ അപി അയൌ അനുധ്യയേത് മനഃ യാവത് പ്രസീദതി ॥ 22॥

നിർവിണ്ണസ്യ വിരക്തസ്യ പുരുഷസ്യ ഉക്തവേദിനഃ । മനഃ ത്യജതി ദൌരാത്മ്യം ചിംതിതസ്യ അനുചിംതയാ ॥ 23॥

യമ ആദിഭിഃ യോഗപഥൈഃ ആന്വീക്ഷിക്യാ ച വിദ്യയാ । മമ അര്ചോപാസനാഭിഃ വാ ന അന്യൈഃ യോഗ്യം സ്മരേത് മനഃ ॥ 24॥

യദി കുര്യാത് പ്രമാദേന യോഗീ കര്മ വിഗര്ഹിതമ് । യോഗേന ഏവ ദഹേത് അംഹഃ ന അന്യത് തത്ര കദാചന ॥ 25॥

സ്വേ സ്വേ അധികാരേ യാ നിഷ്ഠാ സഃ ഗുണഃ പരികീര്തിതഃ । കര്മണാം ജാതി അശുദ്ധാനാം അനേന നിയമഃ കൃതഃ । ഗുണദോഷവിധാനേന സംഗാനാം ത്യാജനേച്ഛയാ ॥ 26॥

ജാതശ്രദ്ദഃ മത്കഥാസു നിർവിണ്ണഃ സർവകര്മസു । വേദ ദുഃഖാത്മകാന് കാമാന് പരിത്യാഗേ അപി അനീശ്വരഃ ॥ 27॥

തതഃ ഭജേത മാം പ്രീതഃ ശ്രദ്ധാലുഃ ദൃഢനിശ്ചയഃ । ജുഷമാണഃ ച താന് കാമാന് ദുഃഖ ഉദര്കാന് ച ഗര്ഹയന് ॥ 28॥

പ്രോക്തേന ഭക്തിയോഗേന ഭജതഃ മാ അസകൃത് മുനേഃ । കാമാഃ ഹൃദയ്യാഃ നശ്യംതി സർവേ മയി ഹൃദി സ്ഥിതേ ॥ 29॥

ഭിദ്യതേ ഹൃദയഗ്രംഥിഃ ഛിദ്യംതേ സർവസംശയാഃ । ക്ഷീയംതേ ച അസ്യ കര്മാണി മയി ദൃഷ്ടേ അഖില ആത്മനി ॥ 30॥

തസ്മാത് മദ്ഭക്തിയുക്തസ്യ യോഗിനഃ വൈ മത് ആത്മനഃ । ന ജ്ഞാനം ന ച വൈരാഗ്യം പ്രായഃ ശ്രേയഃ ഭവേത് ഇഹ ॥ 31॥

യത് കര്മഭിഃ യത് തപസാ ജ്ഞാനവൈരാഗ്യതഃ ച യത് । യോഗേന ദാനധര്മേണ ശ്രേയോഭിഃ ഇതരൈഃ അപി ॥ 32॥

സർവം മദ്ഭക്തിയോഗേന മദ്ഭക്തഃ ലഭതേ അംജസാ । സ്വര്ഗ അപവര്ഗം മത് ധാമ കഥംചിത് യദി വാംഛതി ॥ 33॥

ന കിംചിത് സാധവഃ ധീരാഃ ഭക്താഃ ഹി ഏകാംതിനഃ മമ । വാംഛതി അപി മയാ ദത്തം കൈവല്യം അപുനര്ഭവമ് ॥ 34॥

നൈരപേക്ഷ്യം പരം പ്രാഹുഃ നിഃശ്രേയസം അനല്പകമ് । തസ്മാത് നിരാശിഷഃ ഭക്തിഃ നിരപേക്ഷസ്യ മേ ഭവേത് ॥ 35॥

ന മയി ഏകാംതഭക്താനാം ഗുണദോഷ ഉദ്ഭവാഃ ഗുണാഃ । സാധൂനാം സമചിത്താനാം ബുദ്ധേഃ പരം ഉപേയുഷാമ് ॥ 36॥

ഏവം ഏതത് മയാ ആദിഷ്ടാന് അനുതിഷ്ഠംതി മേ പഥഃ । ക്ഷേമം വിംദംതി മത് സ്ഥാനം യത് ബ്രഹ്മ പരമം വിദുഃ ॥ 37॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ഭഗവദുദ്ധവസംവാദേ വേദത്രയീവിഭാഗയോഗോ നാമ വിംശോഽധ്യായഃ ॥ 20॥

അഥ ഏകവിംശഃ അധ്യായഃ । ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

യഃ ഏതാന് മത്പഥഃ ഹിത്വാ ഭക്തിജ്ഞാനക്രിയാത്മകാന് । ക്ഷുദ്രാന് കാമാന് ചലൈഃ പ്രാണൈഃ ജുഷംതഃ സംസരംതി തേ ॥ 1

സ്വേ സ്വേ അധികാരേ യാ നിഷ്ഠാ സഃ ഗുണഃ പരികീര്തിതഃ । വിപര്യയഃ തു ദോഷഃ സ്യാത് ഉഭയോഃ ഏഷഃ നിശ്ചയഃ ॥ 2॥

ശുദ്ധി അശുദ്ധീ വിധീയേതേ സമാനേഷു അപി വസ്തുഷു । ദ്രവ്യസ്യ വിചികിത്സാര്ഥം ഗുണദോഷൌ ശുഭ അശുഭൌ ॥ 3॥

ധര്മാര്ഥം വ്യവഹാരാര്ഥം യാത്രാര്ഥം ഇതി ച അനഘ । ദര്ശിതഃ അയം മയാ ആചാരഃ ധര്മം ഉദ്വഹതാം ധുരമ് ॥ 4॥

ഭൂമി അംബു അഗ്നി അനില ആകാശാഃ ഭൂതാനാം പംച ധാതവഃ । ആബ്രഹ്മ സ്ഥാവര ആദീനാം ശരീരാഃ ആത്മസംയുതാഃ ॥ 5॥

വേദേന നാമരൂപാണി വിഷമാണി സമേഷു അപി । ധാതുഷു ഉദ്ധവ കല്പ്യംതഃ ഏതേഷാം സ്വാര്ഥസിദ്ധയേ ॥ 6॥

ദേശ കാല ആദി ഭാവാനാം വസ്തൂനാം മമ സത്തമ । ഗുണദോഷൌ വിധീയേതേ നിയമാര്ഥം ഹി കര്മണാമ് ॥ 7॥

അകൃഷ്ണസാരഃ ദേശാനാം അബ്രഹ്മണ്യഃ അശുചിഃ ഭവേത് । കൃഷ്ണസാരഃ അപി അസൌവീര കീകട അസംസ്കൃതേരിണമ് ॥ 8॥

കര്മണ്യഃ ഗുണവാന് കാലഃ ദ്രവ്യതഃ സ്വതഃ ഏവ വാ । യതഃ നിവര്തതേ കര്മ സഃ ദോഷഃ അകര്മകഃ സ്മൃതഃ ॥ 9॥

ദ്രവ്യസ്യ ശുദ്ധി അശുദ്ധീ ച ദ്രവ്യേണ വചനേന ച । സംസ്കാരേണ അഥ കാലേന മഹത്ത്വ അല്പതയാ അഥവാ ॥ 10॥

ശക്ത്യാ അശക്ത്യാ അഥവാ ബുദ്ധ്യാ സമൃദ്ധ്യാ ച യത് ആത്മനേ । അഘം കുർവംതി ഹി യഥാ ദേശ അവസ്ഥാ അനുസാരതഃ ॥ 11॥

ധാന്യ ദാരു അസ്ഥി തംതൂനാം രസ തൈജസ ചര്മണാമ് । കാല വായു അഗ്നി മൃത്തോയൈഃ പാര്ഥിവാനാം യുത അയുതൈഃ ॥ 12॥

അമേധ്യലിപ്തം യത് യേന ഗംധം ലേപം വ്യപോഹതി । ഭജതേ പ്രകൃതിം തസ്യ തത് ശൌചം താവത് ഇഷ്യതേ ॥ 13॥

സ്നാന ദാന തപഃ അവസ്ഥാ വീര്യ സംസ്കാര കര്മഭിഃ । മത് സ്മൃത്യാ ച ആത്മനഃ ശൌചം ശുദ്ധഃ കര്മ ആചരേത് ദ്വിജഃ ॥ 14॥

മംത്രസ്യ ച പരിജ്ഞാനം കര്മശുദ്ധിഃ മദര്പണമ് । ധര്മഃ സംപദ്യതേ ഷഡ്ഭിഃ അധര്മഃ തു വിപര്യയഃ ॥ 15॥

ക്വചിത് ഗുണഃ അപി ദോഷഃ സ്യാത് ദോഷഃ അപി വിധിനാ ഗുണഃ । ഗുണദോഷാര്ഥനിയമഃ തത് ഭിദാം ഏവ ബാധതേ ॥ 16॥

സമാനകര്മ ആചരണം പതിതാനാം ന പാതകമ് । ഔത്പത്തികഃ ഗുണഃ സംഗഃ ന ശയാനഃ പതതി അധഃ ॥ 17॥

യതഃ യതഃ നിവര്തേത വിമുച്യേത തതഃ തതഃ । ഏഷഃ ധര്മഃ നൄണാം ക്ഷേമഃ ശോകമോഹഭയ അപഹഃ ॥ 18॥

വിഷയേഷു ഗുണാധ്യാസാത് പുംസഃ സംഗഃ തതഃ ഭവേത് । സംഗാത് തത്ര ഭവേത് കാമഃ കാമാത് ഏവ കലിഃ നൄണാമ് ॥ 19॥

കലേഃ ദുർവിഷഹഃ ക്രോധഃ തമഃ തം അനുവര്തതേ । തമസാ ഗ്രസ്യതേ പുംസഃ ചേതനാ വ്യാപിനീ ദ്രുതമ് ॥ 20॥

തയാ വിരഹിതഃ സാധോ ജംതുഃ ശൂന്യായ കല്പതേ । തതഃ അസ്യ സ്വാര്ഥവിഭ്രംശഃ മൂര്ച്ഛിതസ്യ മൃതസ്യ ച ॥ 21॥

വിഷയാഭിനിവേശേന ന ആത്മാനം വേദ ന അപരമ് । വൃക്ഷജീവികയാ ജീവന് വ്യര്ഥം ഭസ്ത്ര ഇവ യഃ ശ്വസന് ॥ 22॥

ഫലശ്രുതിഃ ഇയം നൄണാം ന ശ്രേയഃ രോചനം പരമ് । ശ്രേയോവിവക്ഷയാ പ്രോക്തം യഥാ ഭൈഷജ്യരോചനമ് ॥ 23॥

ഉത്പത്തി ഏവ ഹി കാമേഷു പ്രാണേഷു സ്വജനേഷു ച । ആസക്തമനസഃ മര്ത്യാ ആത്മനഃ അനര്ഥഹേതുഷു ॥ 24॥

ന താന് അവിദുഷഃ സ്വാര്ഥം ഭ്രാമ്യതഃ വൃജിനാധ്വനി । കഥം യുംജ്യാത് പുനഃ തേഷു താന് തമഃ വിശതഃ ബുധഃ ॥ 25॥

ഏവം വ്യവസിതം കേചിത് അവിജ്ഞായ കുബുദ്ധയഃ । ഫലശ്രുതിം കുസുമിതാം ന വേദജ്ഞാഃ വദംതി ഹി ॥ 26॥

കാമിനഃ കൃപണാഃ ലുബ്ധാഃ പുഷ്പേഷു ഫലബുദ്ധയഃ । അഗ്നിമുഗ്ധാ ധുമതാംതാഃ സ്വം ലോകം ന വിംദംതി തേ ॥ 27॥

ന തേ മാം അംഗഃ ജാനംതി ഹൃദിസ്ഥം യഃ ഇദം യതഃ । ഉക്ഥശസ്ത്രാഃ ഹി അസുതൃപഃ യഥാ നീഹാരചക്ഷുഷഃ ॥ 28॥

തേ മേ മതം അവിജ്ഞായ പരോക്ഷം വിഷയാത്മകാഃ । ഹിംസായാം യദി രാഗഃ സ്യാത് യജ്ഞഃ ഏവ ന ചോദനാ ॥ 29॥

ഹിംസാവിഹാരാഃ ഹി അലബ്ധൈഃ പശുഭിഃ സ്വസുഖേച്ഛയാ । യജംതേ ദേവതാഃ യജ്ഞൈഃ പിതൃഭൂതപതീന് ഖലാഃ ॥ 30॥

സ്വപ്ന് ഉപമം അമും ലോകം അസംതം ശ്രവണപ്രിയമ് । ആശിഷഃ ഹൃദി സംകല്പ്യ ത്യജംതി അര്ഥാന് യഥാ വണിക് ॥ 31॥

രജഃസത്ത്വതമോനിഷ്ഠാഃ രജഃസത്ത്വതമോജുഷഃ । ഉപാസതഃ ഇംദ്രമുഖ്യാന് ദേവാദീന് ന തഥാ ഏവ മാമ് ॥ 32॥

ഇഷ്ട്വാ ഇഹ ദേവതാഃ യജ്ഞൈഃ ഗത്വാ രംസ്യാമഹേ ദിവി । തസ്യ അംതഃ ഇഹ ഭൂയാസ്മഃ മഹാശാലാ മഹാകുലാഃ ॥ 33॥

ഏവം പുഷ്പിതയാ വാചാ വ്യാക്ഷിപ്തമനസാം നൄണാമ് । മാനിനാന് ച അതിസ്തബ്ധാനാം മദ്വാര്താ അപി ന രോചതേ ॥ 34॥

വേദാഃ ബ്രഹ്മാത്മവിഷയാഃ ത്രികാംഡവിഷയാഃ ഇമേ । പരോക്ഷവാദാഃ ഋഷയഃ പരോക്ഷം മമ ച പ്രിയമ് ॥ 35॥

ശബ്ദബ്രഹ്മ സുദുര്ബോധം പ്രാണ ഇംദ്രിയ മനോമയമ് । അനംതപാരം ഗംഭീരം ദുർവിഗാഹ്യം സമുദ്രവത് ॥ 36॥

മയാ ഉപബൃംഹിതം ഭൂമ്നാ ബ്രഹ്മണാ അനംതശക്തിനാ । ഭൂതേഷു ഘോഷരൂപേണ ബിസേഷു ഊര്ണ ഇവ ലക്ഷ്യതേ ॥ 37॥

യഥാ ഊര്ണനാഭിഃ ഹൃദയാത് ഊര്ണാം ഉദ്വമതേ മുഖാത് । ആകാശാത് ഘോഷവാന് പ്രാണഃ മനസാ സ്പര്ശരൂപിണാ ॥ 38॥

ഛംദോമയഃ അമൃതമയഃ സഹസ്രപദവീം പ്രഭുഃ । ഓംകാരാത് വ്യംജിത സ്പര്ശ സ്വര ഉഷ്മ അംതസ്ഥ ഭൂഷിതാമ് ॥

39॥

വിചിത്രഭാഷാവിതതാം ഛംദോഭിഃ ചതുര ഉത്തരൈഃ । അനംതപാരാം ബൃഹതീം സൃജതി ആക്ഷിപതേ സ്വയമ് ॥ 40॥

ഗായത്രീ ഉഷ്ണിക് അനുഷ്ടുപ് ച ബൃഹതീ പംക്തിഃ ഏവ ച । ത്രിഷ്ടുപ് ജഗതീ അതിച്ഛംദഃ ഹി അത്യഷ്ടി അതിജഗത് വിരാട് ॥ 41॥

കിം വിധത്തേ കിം ആചഷ്ടേ കിം അനൂദ്യ വികല്പയേത് । ഇതി അസ്യാഃ ഹൃദയം ലോകേ ന അന്യഃ മത് വേദ കശ്ചന ॥42॥

മാം വിധത്തേ അഭിധത്തേ മാം വികല്പ്യ അപോഹ്യതേ തു അഹമ് । ഏതാവാന് സർവവേദാര്ഥഃ ശബ്ദഃ ആസ്ഥായ മാം ഭിദാമ് । മായാമാത്രം അനൂദ്യ അംതേ പ്രതിഷിധ്യ പ്രസീദതി ॥ 43॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ഭഗവദ്ദ്ധവസംവാദേ വേദത്രയവിഭാഗനിരൂപണം നാമ ഏകവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 21॥

അഥ ദ്വാവിംശഃ അധ്യായഃ । ഉദ്ധവഃ ഉവാച

കതി തത്ത്വാനി വിശ്വേശ സംഖ്യാതാനി ഋഷിഭിഃ പ്രഭോ । നവ ഏകാദശ പംച ത്രീണി ആത്ഥ ത്വം ഇഹ ശുശ്രുമ ॥ 1

കേചിത് ഷഡ്വിംശതിം പ്രാഹുഃ അപരേ പംചവിംശതിമ് । സപ്ത ഏകേ നവ ഷട് കേചിത് ചത്വാരി ഏകാദശ അപരേ । കേചിത് സപ്തദശ പ്രാഹുഃ ഷോഡശ ഏകേ ത്രയോദശ ॥ 2॥

ഏതാവത് ത്വം ഹി സംഖ്യാനാം ഋഷയഃ യത് വിവക്ഷയാ । ഗായംതി പൃഥക് ആയുഷ്മന് ഇദം നഃ വക്തും അര്ഹസി ॥ 3॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

യുക്തം ച സംതി സർവത്ര ഭാഷംതേ ബ്രാഹ്മണാഃ യഥാ । മായാം മദീയാം ഉദ്ഗൃഹ്യ വദതാം കിം നു ദുര്ഘടമ് ॥ 4

ന ഏതത് ഏവം യഥാ ആത്ഥ ത്വം യത് അഹം വച്മി തത് തഥാ । ഏവം വിവദതാം ഹേതും ശക്തയഃ മേ ദുരത്യയാഃ ॥ 5॥

യാസാം വ്യതികരാത് ആസീത് വികല്പഃ വദതാം പദമ് । പ്രാപ്തേ ശമദമേ അപി ഏതി വാദസ്തമനു ശാമ്യതി ॥ 6॥

പരസ്പരാന് അനുപ്രവേശാത് തത്ത്വാനാം പുരുഷര്ഷഭ । പൌർവ അപര്യ പ്രസംഖ്യാനം യഥാ വക്തുഃ വിവക്ഷിതമ് ॥ 7॥

ഏകസ്മിന് അപി ദൃശ്യംതേ പ്രവിഷ്ടാനി ഇതരാണി ച । പൂർവസ്മിന് വാ പരസ്മിന് വാ തത്ത്വേ തത്ത്വാനി സർവശഃ ॥ 8॥

പൌർവ അപര്യം അതഃ അമീഷാം പ്രസംഖ്യാനം അഭീപ്സതാമ് । യഥാ വിവിക്തം യത് വക്ത്രം ഗൃഹ്ണീമഃ യുക്തിസംഭവാത് ॥ 9॥

അനാദി അവിദ്യായുക്തസ്യ പുരുഷസ്യ ആത്മവേദനമ് । സ്വതഃ ന സംഭവാത് അന്യഃ തത്ത്വജ്ഞഃ ജ്ഞാനദഃ ഭവേത് ॥ 10॥

പുരുഷ ഈശ്വരയോഃ അത്ര ന വൈലക്ഷണ്യം അണു അപി । തത് അന്യകല്പനാപാര്ഥാ ജ്ഞാനം ച പ്രകൃതേഃ ഗുണഃ ॥ 11॥

പ്രകൃതിഃ ഗുണസാമ്യം വൈ പ്രകൃതേഃ ന ആത്മനഃ ഗുണാഃ । സത്ത്വം രജഃ തമഃ ഇതി സ്ഥിതി ഉത്പത്തി അംതഹേതവഃ ॥ 12॥

സത്ത്വം ജ്ഞാനം രജഃ കര്മ തമഃ അജ്ഞാനം ഇഹ ഉച്യതേ । ഗുണവ്യതികരഃ കാലഃ സ്വഭാവഃ സൂത്രം ഏവ ച ॥ 13॥

പുരുഷഃ പ്രകൃതിഃ വ്യക്തം അഹംകാരഃ നഭഃ അനിലഃ । ജ്യോതിഃ ആപഃ ക്ഷിതിഃ ഇതി തത്ത്വാനി ഉക്താനി മേ നവ ॥ 14॥

ശ്രോത്രം ത്വക് ദര്ശനം ഘ്രാണഃ ജിഹ്വാ ഇതി ജ്ഞാനശക്തയഃ । വാക് പാണി ഉപസ്ഥ പായു അംഘ്രിഃ കര്മാണ്യംഗ ഉഭയം മനഃ ॥ 15॥

ശബ്ദഃ സ്പര്ശഃ രസഃ ഗംധഃ രൂപം ച ഇതി അര്ഥജാതയഃ । ഗതി ഉക്തി ഉത്സര്ഗ ശില്പാനി കര്മ ആയതന സിദ്ധയഃ ॥ 16॥

സര്ഗ ആദൌ പ്രകൃതിഃ ഹി അസ്യ കാര്യ കാരണ രൂപിണീ । സത്ത്വ ആദിഭിഃ ഗുണൈഃ ധത്തേ പുരുഷഃ അവ്യക്തഃ ഈക്ഷതേ ॥ 17॥

വ്യക്ത ആദയഃ വികുർവാണാഃ ധാതവഃ പുരുഷ ഈക്ഷയാ । ലബ്ധവീര്യാഃ സൃജംതി അംഡം സംഹതാഃ പ്രകൃതേഃ ബലാത് ॥ 18॥

സപ്ത ഏവ ധാതവഃ ഇതി തത്ര അര്ഥാഃ പംച ഖാദയഃ । ജ്ഞാനം ആത്മാ ഉഭയ ആധാരഃ തതഃ ദേഹ ഇംദ്രിയ ആസവഃ ॥ 19॥

ഷഡ് ഇതി അത്ര അപി ഭൂതാനി പംച ഷഷ്ഠഃ പരഃ പുമാന് । തൈഃ യുക്തഃ ആത്മസംഭൂതൈഃ സൃഷ്ട്വാ ഇദം സമുപാവിശത് ॥ 20॥

ചത്വാരി ഏവ ഇതി തത്ര അപി തേജഃ ആപഃ അന്നം ആത്മനഃ । ജാതാനി തൈഃ ഇദം ജാതം ജന്മ അവയവിനഃ ഖലു ॥ 21॥

സംഖ്യാനേ സപ്തദശകേ ഭൂതമാത്ര ഇംദ്രിയാണി ച । പംചപംച ഏക മനസാ ആത്മാ സപ്തദശഃ സ്മൃതഃ ॥ 22॥

തദ്വത് ഷോഡശസംഖ്യാനേ ആത്മാ ഏവ മനഃ ഉച്യതേ । ഭൂതേംദ്രിയാണി പംച ഏവ മനഃ ആത്മാ ത്രയോദശഃ ॥ 23॥

ഏകാദശത്വഃ ആത്മാ അസൌ മഹാഭൂതേംദ്രിയാണി ച । അഷ്ടൌ പ്രകൃതയഃ ച ഏവ പുരുഷഃ ച നവ ഇതി അഥ ॥ 24॥

ഇതി നാനാ പ്രസംഖ്യാനം തത്ത്വാനാം ഋഷിഭിഃ കൃതമ് । സർവം ന്യായ്യം യുക്തിമത്വാത് വിദുഷാം കിം അശോഭനമ് ॥ 25॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

പ്രകൃതിഃ പുരുഷഃ ച ഉഭൌ യദി അപി ആത്മവിലക്ഷണൌ । അന്യോന്യ അപാശ്രയാത് കൃഷ്ണ ദൃശ്യതേ ന ഭിദാ തയോഃ । പ്രകൃതൌ ലക്ഷ്യതേ ഹി ആത്മാ പ്രകൃതിഃ ച തഥാ ആത്മനി ॥ 26

ഏവം മേ പുംഡരീകാക്ഷ മഹാംതം സംശയം ഹൃദി । ഛേത്തും അര്ഹസി സർവജ്ഞ വചോഭിഃ നയനൈപുണൈഃ ॥ 27॥

ത്വത്തഃ ജ്ഞാനം ഹി ജീവാനാം പ്രമോഷഃ തേ അത്ര ശക്തിതഃ । ത്വം ഏവ ഹി ആത്മ മായായാ ഗതിം വേത്ഥ ന ച അപരഃ ॥ 28॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

പ്രകൃതിഃ പുരുഷഃ ച ഇതി വികല്പഃ പുരുഷര്ഷഭ । ഏഷഃ വൈകാരികഃ സര്ഗഃ ഗുണവ്യതികരാത്മകഃ ॥ 29

മമ അംഗ മായാ ഗുണമയീ അനേകധാ വികല്പബുദ്ധീഃ ച ഗുണൈഃ വിധത്തേ । വൈകാരികഃ ത്രിവിധഃ അധ്യാത്മം ഏകമ് അഥ അധിദൈവം അധിഭൂതം അന്യത് ॥ 30॥

ദൃക് രൂപം ആര്കം വപുഃ അത്ര രംധ്രേ പരസ്പരം സിധ്യതി യഃ സ്വതഃ ഖേ । ആത്മാ യത് ഏഷം അപരഃ യഃ ആദ്യഃ സ്വയാ അനുഭൂത്യ അഖിലസിദ്ധസിദ്ധിഃ । ഏവം ത്വക് ആദി ശ്രവണാദി ചക്ഷുഃ ജിഹ്വ ആദി നാസ ആദി ച ചിത്തയുക്തമ് ॥ 31॥

യഃ അസൌ ഗുണക്ഷോഭകൃതൌ വികാരഃ പ്രധാനമൂലാത് മഹതഃ പ്രസൂതഃ । അഹം ത്രിവൃത് മോഹവികല്പഹേതുഃ വൈകാരികഃ താമസഃ ഐംദ്രിയഃ ച ॥ 32॥

ആത്മാപരിജ്ഞാനമയഃ വിവാദഃ ഹി അസ്തി ഇതി ന അസ്തി ഇതി ഭിദാര്ഥനിഷ്ഠഃ । വ്യര്ഥഃ അപി ന ഏവ ഉപരമേത പുംസാം മത്തഃ പരാവൃത്തധിയാം സ്വലോകാത് ॥ 33॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

ത്വത്തഃ പരാവൃത്തധിയഃ സ്വകൃതൈഃ കര്മഭിഃ പ്രഭോ । ഉച്ച അവചാന് യഥാ ദേഹാന് ഗൃഹ്ണംതി വിസൃജംതി ച ॥ 34

തത് മമ ആഖ്യാഹി ഗോവിംദ ദുർവിഭാവ്യം അനാത്മഭിഃ । ന ഹി ഏതത് പ്രായശഃ ലോകേ വിദ്വാംസഃ സംതി വംചിതാഃ ॥ 35॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

മനഃ കര്മമയം നൃണാം ഇംദ്രിയൈഃ പംചഭിഃ യുതമ് । ലോകാത് ലോകം പ്രയാതി അന്യഃ ആത്മാ തത് അനുവര്തതേ ॥ 36

ധ്യായന് മനഃ അനുവിഷയാന് ദൃഷ്ടാന് വാ അനുശ്രുതാന് അഥ । ഉദ്യത് സീദത് കര്മതംത്രം സ്മൃതിഃ തത് അനുശാമ്യതി ॥ 37॥

വിഷയ അഭിനിവേശേന ന ആത്മാനം യത് സ്മരേത് പുനഃ । ജംതോഃ വൈ കസ്യചിത് ഹേതോഃ മൃത്യുഃ അത്യംതവിസ്മൃതിഃ ॥ 38॥

ജന്മ തു ആത്മതയാ പുംസഃ സർവഭാവേന ഭൂരിദ । വിഷയ സ്വീകൃതിം പ്രാഹുഃ യഥാ സ്വപ്നമനോരഥഃ ॥ 39॥

സ്വപ്നം മനോരഥം ച ഇത്ഥം പ്രാക്തനം ന സ്മരതി അസൌ । തത്ര പൂർവം ഇവ ആത്മാനം അപൂർവം ച അനുപശ്യതി ॥ 40॥

ഇംദ്രിയ ആയന സൃഷ്ട്യാ ഇദം ത്രൈവിധ്യം ഭാതി വസ്തുനി । ബഹിഃ അംതഃ ഭിദാഹേതുഃ ജനഃ അസത് ജനകൃത് യഥാ ॥ 41॥

നിത്യദാ ഹി അംഗഃ ഭൂതാനി ഭവംതി ന ഭവംതി ച । കാലേന അല്ക്ഷ്യവേഗേന സൂക്ഷ്മത്വാത് തത് ന ദൃശ്യതേ ॥ 42॥

യഥാ അര്ചിഷാം സ്രോതസാം ച ഫലാനാം വാ വനസ്പതേഃ । തഥാ ഏവ സർവഭൂതാനാം വയഃ അവസ്ഥാ ആദയഃ കൃതാഃ ॥ 43॥

സഃ അയം ദീപഃ അര്ചിഷാം യദ്വത് സ്രോതസാം തത് ഇദം ജലമ് । സഃ അയം പുമാന് ഇതി നൃണാം മൃഷാഃ ഗീഃ ധീഃ മൃഷാ ആയുഷാമ് ॥ 44॥

മാ സ്വസ്യ കര്മബീജേന ജായതേ സഃ അപി അയം പുമാന് । മ്രിയതേ വാമരഃ ഭ്രാംത്യാ യഥാ അഗ്നിഃ ദാരു സംയുതഃ ॥ 45॥

നിഷേകഗര്ഭജന്മാനി ബാല്യകൌമാരയൌവനമ് । വയോമധ്യം ജരാ മൃത്യുഃ ഇതി അവസ്ഥാഃ തനോഃ നവ ॥ 46॥

ഏതാഃ മനോരഥമയീഃ ഹി അന്യസ്യ ഉച്ചാവചാഃ തനൂഃ । ഗുണസംഗാത് ഉപാദത്തേ ക്വചിത് കശ്ചിത് ജഹാതി ച ॥ 47॥

ആത്മനഃ പിതൃപുത്രാഭ്യാം അനുമേയൌ ഭവാപ്യയൌ । ന ഭവാപ്യയവസ്തൂനാം അഭിജ്ഞഃ ദ്വയലക്ഷണഃ ॥ 48॥

തരോഃ ബീജവിപാകാഭ്യാം യഃ വിദ്വാത് ജന്മസംയമൌ । തരോഃ വിലക്ഷണഃ ദ്രഷ്ടാ ഏവം ദ്രഷ്ടാ തനോഃ പൃഥക് ॥ 49॥

പ്രകൃതേഃ ഏവം ആത്മാനം അവിവിച്യ അബുധഃ പുമാന് । തത്ത്വേന സ്പര്ശസംമൂഢഃ സംസാരം പ്രതിപദ്യതേ ॥ 50॥

സത്ത്വസംഗാത് ഋഷീന് ദേവാന് രജസാ അസുരമാനുഷാന് । തമസാ ഭൂതതിര്യക്ത്വം ഭ്രാമിതഃ യാതി കര്മഭിഃ ॥ 51॥

നൃത്യതഃ ഗായതഃ പശ്യന് യഥാ ഏവ അനുകരോതി താന് । ഏവം ബുദ്ധിഗുണാന് പശ്യന് അനീഹഃ അപി അനുകാര്യതേ ॥ 52॥

യഥാ അംഭസാ പ്രചലതാ തരവഃ അപി ചലാഃ ഇവ । ചക്ഷുഷാ ഭ്രാമ്യമാണേന ദൃശ്യതേ ഭ്രമതി ഇവ ഭൂഃ ॥ 53॥

യഥാ മനോരഥധിയഃ വിഷയാനുഭവഃ മൃഷാ । സ്വപ്നദൃഷ്ടാഃ ച ദാശാര്ഹ തഥാ സംസാരഃ ആത്മനഃ ॥ 54॥

അര്ഥേ ഹി അവിദ്യമാനേ അപി സംസൃതിഃ ന നിവര്തതേ । ധ്യായതഃ വിഷയാന് അസ്യ സ്വപ്നേ അനര്ഥ ആഗമഃ യഥാ ॥ 55॥

തസ്മാത് ഉദ്ധവ മാ ഭുംക്ഷ്വ വിഷയാന് അസത് ഇംദ്രിയൈഃ । ആത്മാ അഗ്രഹണനിര്ഭാതം പശ്യ വൈകല്പികം ഭ്രമമ് ॥ 56॥

ക്ഷിപ്തഃ അവമാനിതഃ അസദ്ഭിഃ പ്രലബ്ധഃ അസൂയിതഃ അഥവാ । താഡിതഃ സംനിബദ്ധഃ വാ വൃത്ത്യാ വാ പരിഹാപിതഃ ॥ 57॥

നിഷ്ഠിതഃ മൂത്രിതഃ ബഹുധാ ഏവം പ്രകംപിതഃ । ശ്രേയസ്കാമഃ കൃച്ഛ്രഗതഃ ആത്മനാ ആത്മാനം ഉദ്ധരേത് ॥ 58॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

യഥാ ഏവം അനുബുദ്ധ്യേയം വദ നഃ വദതാം വര । സുദുഃസഹം ഇമം മന്യഃ ആത്മനി അസത് അതിക്രമമ് ॥ 59

വിദുഷം അപി വിശ്വാത്മന് പ്രകൃതിഃ ഹി ബലീയസീ । ഋതേ ത്വത് ധര്മനിരതാന് ശാംതാഃ തേ ചരണാലയാന് ॥ 60॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ഭഗവദുദ്ധവസംവാദേ ദ്വാവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 22॥

അഥ ത്രയോവിംശഃ അധ്യായഃ । ബാദരായണിഃ ഉവാച

സഃ ഏവം ആശംസിതഃ ഉദ്ധവേന ഭാഗവതമുഖ്യേന ദാശാര്ഹമുഖ്യഃ । സഭാജയന് ബൃത്യവചഃ മുകുംദഃ തം ആബഭാഷേ ശ്രവണീയവീര്യഃ ॥ 1

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ബര്ഹസ്പത്യ സഃ വൈ ന അത്ര സാധുഃ വൈ ദുര്ജന് ഈരിതൈഃ । ദുരുക്തൈഃ ഭിന്നം ആത്മാനം യഃ സമാധാതും ഈശ്വരഃ ॥ 2

ന തഥാ തപ്യതേ വിദ്ധഃ പുമാന് ബാണൈഃ സുമര്മഗൈഃ । യഥാ തുദംതി മര്മസ്ഥാഃ ഹി അസതാം പരുഷേഷവഃ ॥ 3॥

കഥയംതി മഹത്പുണ്യം ഇതിഹാസം ഇഹ ഉദ്ധവ । തം അഹം വര്ണയിഷ്യാമി നിബോധ സുസമാഹിതഃ ॥ 4॥

കേനചിത് ഭിക്ഷുണാ ഗീതം പരിഭൂതേന ദുര്ജനൈഃ । സ്മരതാഃ ധൃതിയുക്തേന വിപാകം നിജകര്മണാമ് ॥ 5॥

അവനിഷു ദ്വിജഃ കശ്ചിത് ആസീത് ആഢ്യതമഃ ശ്രിയാ । വാര്താവൃത്തിഃ കദര്യഃ തു കാമീ ലുബ്ധഃ അതികോപനഃ ॥ 6॥

ജ്ഞാതയഃ അതിഥയഃ തസ്യ വാങ്മാത്രേണ അപി ന അര്ചിതാഃ । ശൂന്യ അവസഥഃ ആത്മാ അപി കാലേ കാമൈഃ അനര്ചിതഃ ॥ 7॥

ദുഃശീലസ്യ കദര്യസ്യ ദ്രുഹ്യംതേ പുത്രബാംധവാഃ । ദാരാ ദുഹിതരഃ ഭൃത്യാഃ വിഷണ്ണാഃ ന ആചരന് പ്രിയമ് ॥ 8॥

തസ്യ ഏവം യക്ഷവിത്തസ്യ ച്യുതസ്യ ഉഭയലോകതഃ । ധര്മകാമവിഹീനസ്യ ചുക്രുധുഃ പംചഭാഗിനഃ ॥ 9॥

തത് അവധ്യാന വിസ്രസ്ത പുണ്യ സ്കംധസ്യ ഭൂരിദ । അര്ഥഃ അപി അഗച്ഛന് നിധനം ബഹു ആയാസ പരിശ്രമഃ ॥ 10॥

ജ്ഞാതയഃ ജഗൃഹുഃ കിംചിത് കിംചിത് അസ്യവഃ ഉദ്ധവ । ദൈവതഃ കാലതഃ കിംചിത് ബ്രഹ്മബംധോഃ നൃപാര്ഥിവാത് ॥ 11॥

സഃ ഏവം ദ്രവിണേ നഷ്ടേ ധര്മകാമവിവര്ജിതഃ । ഉപേക്ഷിതഃ ച സ്വജനൈഃ ചിംതാം ആപ ദുരത്യയാമ് ॥ 12॥

തസ്യ ഏവം ധ്യായതഃ ദീര്ഘം നഷ്ടരായഃ തപസ്വിനഃ । ഖിദ്യതഃ ബാഷ്പകംഠസ്യ നിർവേദഃ സുമഹാന് അഭൂത് ॥ 13॥

സഃ ച ആഹ ഇദം അഹോ കഷ്ടം വൃഥാ ആത്മാ മേ അനുതാപിതഃ । ന ധര്മായ ന കാമായ യസ്യ അര്ഥ ആയാസഃ ഈദൃശഃ ॥ 14॥

പ്രായേണ അര്ഥാഃ കദര്യാണാം ന സുഖായ കദാചന । ഇഹ ച ആത്മോപതാപായ മൃതസ്യ നരകായ ച ॥ 15॥

യശഃ യശസ്വിനാം ശുദ്ധം ശ്ലാഘ്യാഃ യേ ഗുണിനാം ഗുണാഃ । ലോഭഃ സ്വല്പഃ അപി താന് ഹംതി ശ്വിത്രഃ രൂപം ഇവ ഇപ്സിതമ് ॥ 16॥

അര്ഥസ്യ സാധനേ സിദ്ധഃ ഉത്കര്ഷേ രക്ഷണേ വ്യയേ । നാശ ഉപഭോഗഃ ആയാസഃ ത്രാസഃ ചിംതാ ഭ്രമഃ നൃണാമ് ॥ 17॥

സ്തേയം ഹിംസാ അനൃതം ദംഭഃ കാമഃ ക്രോധഃ സ്മയഃ മദഃ । ഭേദഃ വൈരം അവിശ്വാസഃ സംസ്പര്ധാ വ്യസനാനി ച ॥ 18॥

ഏതേ പംചദശാന് അര്ഥാഃ ഹി അര്ഥമൂലാഃ മതാഃ നൃണാമ് । തസ്മാത് അനര്ഥം അര്ഥാഖ്യം ശ്രേയഃ അര്ഥീ ദൂരതഃ ത്യജേത് ॥ 19॥

ഭിദ്യംതേ ഭ്രാതരഃ ദാരാഃ പിതരഃ സുഹൃദഃ തഥാ । ഏകാസ്നിഗ്ധാഃ കാകിണിനാ സദ്യഃ സർവേ അരയഃ കൃതാഃ ॥ 20॥

അര്ഥേന അല്പീയസാ ഹി ഏതേ സംരബ്ധാ ദീപ്തം അന്യവഃ । ത്യജംതി ആശു സ്പൃധഃ ഘ്നംതി സഹസാ ഉത്സൃജ്യ സൌഹൃദമ് ॥

21॥

ലബ്ധ്വാ ജന്മ അമരപ്രാര്ഥ്യം മാനുഷ്യം തത് ദ്വിജ അഗ്ര്യതാമ് । തത് അനാദൃത്യ യേ സ്വാര്ഥം ഘ്നംതി യാംതി അശുഭാം ഗതിമ് ॥

22॥

സ്വര്ഗ അപവര്ഗയോഃ ദ്വാരം പ്രാപ്യ ലോകം ഇമം പുമാന് । ദ്രവിണേ കഃ അനൂഷജ്ജേത മര്ത്യഃ അനര്ഥസ്യ ധാമനി ॥ 23॥

ദേവര്ഷി പിതൃ ഭൂതാനി ജ്ഞാതീന് ബംധൂന് ച ഭാഗിനഃ । അസംവിഭജ്യ ച ആത്മാനം യക്ഷവിത്തഃ പതതി അധഃ ॥ 24॥

വ്യര്ഥയാ അര്ഥേഹയാ വിത്തം പ്രമത്തസ്യ വയഃ ബലമ് । കുശലാഃ യേന സിധ്യംതി ജരഠഃ കിം നു സാധയേ ॥ 25॥

കസ്മാത് സംക്ലിശ്യതേ വിദ്വാന് വ്യര്ഥയാ അര്ഥേഹയാ അസകൃത് । കസ്യചിത് മായയാ നൂനം ലോകഃ അയം സുവിമോഹിതഃ ॥ 26॥

കിം ധനൈഃ ധനദൈഃ വാ കിം കാമൈഃ വാ കാമദൈഃ ഉത । മൃത്യുനാ ഗ്രസ്യമാനസ്യ കര്മഭിഃ വാ ഉത ജന്മദൈഃ ॥ 27॥

നൂനം മേ ഭഗവാന് തുഷ്ടഃ സർവദേവമയഃ ഹരിഃ । യേന നീതഃ ദശാം ഏതാം നിർവേദഃ ച ആത്മനഃ പ്ലവഃ ॥ 28॥

സഃ അഹം കലൌ അശേഷേണ ശോഷയിഹ്ഹ്യേ അംഗം ആത്മനഃ । അപ്രമത്തഃ അഖിലസ്വാര്ഥേ യദി സ്യാത് സിദ്ധഃ ആത്മനി ॥ 29॥

തത്ര മാം അനുമോദേരന് ദേവാഃ ത്രിഭുവനേശ്വരാഃ । മുഹൂര്തേന ബ്രഹ്മലോകം ഖട്വാംഗഃ സമസാധയത് ॥ 30॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ഇതി അഭിപ്രേത്യ മനസാ ഹി ആവംത്യഃ ദ്വിജസത്തമഃ । ഉന്മുച്യ ഹൃദയഗ്രംഥീന് ശാംതഃ ഭിക്ഷുഃ അഭൂത് മുനിഃ ॥ 31

സഃ ചചാര മഹീം ഏതാം സംയത ആത്മേംദ്രിയ അനിലഃ । ഭിക്ഷാര്ഥം നഗര ഗ്രാമാന് അസംഗഃ അലക്ഷിതഃ അവിശത് ॥ 32॥

തം വൈ പ്രവയസം ഭിക്ഷും അവധൂതം അസജ്ജനാഃ । ദൃഷ്ട്വാ പര്യഭവന് ഭദ്രഃ ബഹ്വീഭിഃ പരിഭൂതിഭിഃ ॥ 33॥

കേചിത് ത്രിവേണും ജഗൃഹുഃ ഏകേ പാത്രം കമംഡലുമ് । പീഠം ച ഏകേ അക്ഷസൂത്രം ച കംഥാം ചീരാണി കേചന ॥ 34॥

പ്രദായ ച പുനഃ താനി ദര്ശിതാനി ആദദുഃ മുനേഃ । അന്നം ച ഭൈക്ഷ്യസംപന്നം ഭുംജാനസ്യ സരിത് തടേ ॥ 35॥

മൂത്രയംതി ച പാപിഷ്ഠാഃ ഷ്ഠീവംതി അസ്യ ച മൂര്ധനി । യതവാചം വാചയംതി താഡയംതി ന വക്തി ചേത് ॥ 36॥

തര്ജയംതി അപരേ വാഗ്ഭിഃ സ്തേനഃ അയം ഇതി വാദിനഃ । ബധ്നംതി രജ്ജ്വാ തം കേചിത് ബധ്യതാം ബധ്യതാം ഇതി ॥ 37॥

ക്ഷിപംതി ഏകേ അവജാനംതഃ ഏഷഃ ധര്മധ്വജഃ ശഠഃ । ക്ഷീണവിത്തഃ ഇമാം വൃത്തിം അഗ്രഹീത് സ്വജന ഉജ്ഝിതഃ ॥ 38॥

അഹോ ഏഷഃ മഹാസാരഃ ധൃതിമാന് ഗിരിഃ ആഡിവ । മൌനേന സാധയതി അര്ഥം ബകവത് ദൃഢനിശ്ചയഃ ॥ 39॥

ഇതി ഏകേ വിഹസംതി ഏനം ഏകേ ദുർവാതയംതി ച । തം ബബംധുഃ നിരുരുധുഃ യഥാ ക്രീഡനകം ദ്വിജമ് ॥ 40॥

ഏവം സഃ ഭൌതികം ദുഃഖം ദൈവികം ദൈഹികം ച യത് । ഭോക്തവ്യം ആത്മനഃ ദിഷ്ടം പ്രാപ്തം പ്രാപ്തം അബുധ്യത ॥ 41॥

പരിഭൂതഃ ഇമാം ഗാഥാം അഗായത നരാധമൈഃ । പാതയദ്ഭിഃ സ്വധര്മസ്ഥഃ ധൃതിം ആസ്ഥായ സാത്വികീമ് ॥ 42॥

ദ്വിജഃ ഉവാച

ന അയം ജനഃ മേ സുഖദുഃഖഹേതുഃ ന ദേവതാത്മാ ഗ്രഹകര്മകാലാഃ । മനഃ പരം കാരണം ആമനംതി സംസാരചക്രം പരിവര്തയേത് യത് ॥ 43

മനഃ ഗുണാന് വൈ സൃജതേ ബലീയഃ തതഃ ച കര്മാണി വിലക്ഷണാനി । ശുക്ലാനി കൃഷ്ണാനി അഥ ലോഹിതാനി തേഭ്യഃ സവര്ണാഃ സൃതയഃ ഭവംതി ॥ 44॥

അനീഹഃ ആത്മാ മനസാ സമീഹതാ ഹിരണ്മയഃ മത്സഖഃ ഉദ്വിചഷ്ടേ । മനഃ സ്വലിംഗം പരിഗൃഹ്യ കാമാന് ജുഷന് നിബദ്ധഃ ഗുണസംഗതഃ അസൌ ॥ 45॥

ദാനം സ്വധര്മഃ നിയമഃ യമഃ ച ശ്രുതം ച കര്മാണി ച സദ്വ്രതാനി । സർവേ മനോനിഗ്രഹലക്ഷണാംതാഃ പരഃ ഹി യോഗഃ മനസഃ സമാധി ॥ 46॥

സമാഹിതം യസ്യ മനഃ പ്രശാംതമ് ദാനാദിഭിഃ കിം വദ തസ്യ കൃത്യമ് । അസംയതം യസ്യ മനഃ വിനശ്യത് ദാനാദിഭിഃ ചേത് അപരം കിമേഭിഃ ॥ 47॥

മനോവശേ അന്യേ ഹി അഭവന് സ്മ ദേവാഃ മനഃ ച ന അന്യസ്യ വശം സമേതി । ഭീഷ്മഃ ഹി ദേവഃ സഹസഃ സഹീയാന് യുംജ്യാത് വശേ തം സഃ ഹി ദേവദേവഃ ॥ 48॥

തം ദുര്ജയം ശത്രും അസഹ്യവേഗം മരുംതുദം തത് ന വിജിത്യ കേചിത് । കുർവംതി അസത് വിഗ്രഹം അത്ര മര്ത്യൈഃ മിത്രാണി ഉദാസീന രിപൂന് വിമൂഢാഃ ॥ 49॥

ദേഹം മനോമാത്രം ഇമം ഗൃഹീത്വാ മമ അഹം ഇതി അംധ ധിയഃ മനുഷ്യാഃ । ഏഷഃ അഹം അന്യഃ അയം ഇതി ഭ്രമേണ ദുരംതപാരേ തമസി ഭ്രമംതി ॥ 50॥

ജനഃ തു ഹേതുഃ സുഖദുഃഖയോഃ ചേത് കിം ആത്മനഃ ച അത്ര ഹ ഭൌമയോഃ തത് । ജിഹ്വാം ക്വചിത് സംദശതി സ്വദദ്ഭിഃ തത് വേദനായാം കതമായ കുപ്യേത് ॥ 51॥

ദുഃഖസ്യ ഹേതുഃ യദി ദേവതാഃ തു കിം ആത്മനഃ തത്ര വികാരയോഃ തത് । യത് അംഗം അംഗേന നിഹന്യതേ ക്വചിത് ക്രുധ്യേത കസ്മൈ പുരുഷഃ സ്വദേഹേ ॥ 52॥

ആത്മാ യദി സ്യാത് സുഖദുഃഖഹേതുഃ കിം അന്യതഃ തത്ര നിജസ്വഭാവഃ । ന ഹി ആത്മനഃ അന്യത് യദി തത് മൃഷാ സ്യാത് ക്രുധ്യേത കസ്മാത് ന സുഖം ന ദുഃഖമ് ॥ 53॥

ഗ്രഹാഃ നിമിത്തം സുഖദുഃഖയോഃ ചേത് കിം ആത്മനഃ അജസ്യ ജനസ്യ തേ വൈ । ഗ്രഹൈഃ ഗ്രഹസ്യ ഏവ വദംതി പീഡാമ് ക്രുധ്യേത കസ്മൈ പുരുഷഃ തതഃ അന്യഃ ॥ 54॥

കര്മാഃ തു ഹേതുഃ സുഖദുഃഖയോഃ ചേത് കിം ആത്മനഃ തത് ഹി ജഡാജഡത്വേ । ദേഹഃ തു അചിത്പുരുഷഃ അയം സുപര്ണഃ ക്രുധ്യേത കസ്മൈ ന ഹി കര്മമൂലമ് ॥ 55॥

കാലഃ തു ഹേതുഃ സുഖദുഃഖയോഃ ചേത് കിം ആത്മനഃ തത്ര തത് ആത്മകഃ അസൌ । ന അഗ്നേഃ ഹി താപഃ ന ഹിമസ്യ തത് സ്യാത് ക്രുധ്യേത കസ്മൈ ന പരസ്യ ദ്വംദ്വമ് ॥ 56॥

ന കേനചിത് ക്വ അപി കഥംചന അസ്യ ദ്വംദ്വ ഉപരാഗഃ പരതഃ പരസ്യ । യഥാഹമഃ സംസൃതിരൂപിണഃ സ്യാത് ഏവം പ്രബുദ്ധഃ ന ബിഭേതി ഭൂതൈഃ ॥ 57॥

ഏതാം സഃ ആസ്ഥായ പരാത്മനിഷ്ഠാമ് അധ്യാസിതാം പൂർവതമൈഃ മഹര്ഷിഭിഃ । അഹം തരിഷ്യാമി ദുരംതപാരമ് തമഃ മുകുംദ അംഘ്രിനിഷേവയാ ഏവ ॥ 58॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

നിർവിദ്യ നഷ്ടദ്രവിണഃ ഗതക്ലമഃ പ്രവ്രജ്യ ഗാം പര്യടമാനഃ ഇത്ഥമ് । നിരാകൃതഃ അസദ്ഭിഃ അപി സ്വധര്മാത് അകംപിതഃ അമും മുനിഃ ആഹ ഗാഥാമ് ॥ 59

സുഖദുഃഖപ്രദഃ ന അന്യഃ പുരുഷസ്യ ആത്മവിഭ്രമഃ । മിത്ര ഉദാസീനരിപവഃ സംസാരഃ തമസഃ കൃതഃ ॥ 60॥

തസ്മാത് സർവാത്മനാ താത നിഗൃഹാണ മനോ ധിയാ । മയി ആവേശിതയാ യുക്തഃ ഏതാവാന് യോഗസംഗ്രഹഃ ॥ 61॥

യഃ ഏതാം ഭിക്ഷുണാ ഗീതാം ബ്രഹ്മനിഷ്ഠാം സമാഹിതഃ । ധാരയന് ശ്രാവയന് ശ്രുണ്വന് ദ്വംദ്വൈഃ ന ഏവ അഭിഭൂയതേ ॥ 62॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ഭഗവദുദ്ധവസംവാദേ ബിക്ഷുഗീതനിരൂപണം നാമ ത്രയോവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 23॥

അഥ ചതുർവിംശോഽധ്യാഃ । ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

അഥ തേ സംപ്രവക്ഷ്യാമി സാംഖ്യം പൂർവൈഃ വിനിശ്ചിതമ് । യത് വിജ്ഞായ പുമാന് സദ്യഃ ജഹ്യാത് വൈകല്പികം ഭ്രമമ് ॥ 1

ആസീത് ജ്ഞാനം അഥഃ ഹി അര്ഥഃ ഏകം ഏവ അവികല്പിതമ് । യദാ വിവേകനിപുണാഃ ആദൌ കൃതയുഗേ അയുഗേ ॥ 2॥

തത് മായാഫലരൂപേണ കേവലം നിർവികല്പിതമ് । വാങ്മനഃ അഗോചരം സത്യം ദ്വിധാ സമഭവത് ബൃഹത് ॥ 3॥

തയോഃ ഏകതരഃ ഹി അര്ഥഃ പ്രകൃതിഃ സോഭയാത്മികാ । ജ്ഞാനം തു അന്യതരഃ ഭാവഃ പുരുഷഃ സഃ അഭിധീയതേ ॥ 4॥

തമഃ രജഃ സത്ത്വം ഇതി പ്രകൃതേഃ അഭവന് ഗുണാഃ । മയാ പ്രക്ഷോഭ്യമാണായാഃ പുരുഷ അനുമതേന ച ॥ 5॥

തേഭ്യഃ സമഭവത് സൂത്രം മഹാന് സൂത്രേണ സംയുതഃ । തതഃ വികുർവതഃ ജാതഃ യഃ അഹംകാരഃ വിമോഹനഃ ॥ 6॥

വൈകാരികഃ തൈജസഃ ച താമസഃ ച ഇതി അഹം ത്രിവൃത് । തന്മാത്ര ഇംദ്രിയ മനസാം കാരണം ചിത് അചിത് മയഃ ॥ 7॥

അര്ഥഃ തന്മാത്രികാത് ജജ്ഞേ താമസാത് ഇംദ്രിയാണി ച । തൈജസാത് ദേവതാഃ ആസന് ഏകാദശ ച വൈകൃതാത് ॥ 8॥

മയാ സംചോദിതാഃ ഭാവാഃ സർവേ സംഹതി അകാരിണഃ । അംഡം ഉത്പാദയാമാസുഃ മമ ആയതനം ഉത്തമമ് ॥ 9॥

തസ്മിന് അഹം സമഭവം അംഡേ സലിലസംസ്ഥിതൌ । മമ നാഭ്യാം അഭൂത് പദ്മം വിശ്വാഖ്യം തത്ര ച ആത്മഭൂഃ ॥

10॥

സഃ അസൃജത് തപസാ യുക്തഃ രജസാ മത് അനുഗ്രഹാത് । ലോകാന് സപാലാന് വിശ്വാത്മാ ഭൂഃ ഭുവഃ സ്വഃ ഇതി ത്രിധാ ॥ 11॥

ദേവാനാം ഓകഃ ആസീത് സ്വഃ ഭൂതാനാം ച ഭുവഃ പദമ് । മര്ത്യ ആദീനാം ച ഭൂഃ ലോകഃ സിദ്ധാനാം ത്രിതയാത് പരമ് ॥

12॥

അധഃ അസുരാണാം നാഗാനാം ഭൂമേഃ ഓകഃ അസൃജത് പ്രഭുഃ । ത്രിലോക്യാം ഗതയഃ സർവാഃ കര്മണാം ത്രിഗുണ ആത്മനാമ് ॥ 13॥

യോഗസ്യ തപസഃ ച ഏവ ന്യാസസ്യ ഗതയഃ അമലാഃ । മഹഃ ജനഃ തപഃ സത്യം ഭക്തിയോഗസ്യ മദ്ഗതിഃ ॥ 14॥

മയാ കാലാത്മനാ ധാത്രാ കര്മയുക്തം ഇദം ജഗത് । ഗുണപ്രവാഹഃ ഏതസ്മിന് ഉന്മജ്ജതി നിമജ്ജതി ॥ 15॥

അണുഃ ബൃഹത് കൃശഃ സ്ഥൂലഃ യഃ യഃ ഭാവഃ പ്രസിധ്യതി । സർവഃ അപി ഉഭയസംയുക്തഃ പ്രകൃത്യാ പുരുഷേണ ച ॥ 16॥

യഃ തു യസ്യ ആദിഃ അംതഃ ച സഃ വൈ മധ്യം ച തസ്യ സന് । വികാരഃ വ്യവഹാരാര്ഥഃ യഥാ തൈജസ പാര്ഥിവാഃ ॥ 17॥

യത് ഉപാദായ പൂർവഃ തു ഭാവഃ വികുരുതേ അപരമ് । ആദിഃ അംതഃ യദാ യസ്യ തത് സത്യം അഭിധീയതേ ॥ 18॥

പ്രകൃതിഃ ഹി അസ്യ ഉപാദാനം ആധാരഃ പുരുഷഃ പരഃ । സതഃ അഭിവ്യംജകഃ കാലഃ ബ്രഹ്മ തത് ത്രിതയം തു അഹമ് ॥ 19॥

സര്ഗഃ പ്രവര്തതേ താവത് പൌർവ അപര്യേണ നിത്യശഃ । മഹാന് ഗുണവിസര്ഗ അര്ഥഃ സ്ഥിതി അംതഃ യാവത് ഈക്ഷണമ് ॥ 20॥

വിരാട് മയാ ആസാദ്യമാനഃ ലോകകല്പവികല്പകഃ । പംചത്വായ വിശേഷായ കല്പതേ ഭുവനൈഃ സഹ ॥ 21॥

അന്നേ പ്രലീയതേ മര്ത്യം അന്നം ധാനാസു ലീയതേ । ധാനാഃ ഭൂമൌ പ്രലീയംതേ ഭൂമിഃ ഗംധേ പ്രലീയതേ ॥ 22॥

അപ്സു പ്രലീയംതേ ഗംധഃ ആപഃ ച സ്വഗുണേ രസേ । ലീയതേ ജ്യോതിഷി രസഃ ജ്യോതീ രൂപേ പ്രലീയതേ ॥ 23॥

രൂപം വായൌ സഃ ച സ്പര്ശേ ലീയതേ സഃ അപി ച അംബരേ । അംബരം ശബ്ദതന്മാത്രഃ ഇംദ്രിയാണി സ്വയോനിഷു ॥ 24॥

യോനിഃ വൈകാരികേ സൌമ്യ ലീയതേ മനസി ഈശ്വരേ । ശബ്ദഃ ഭൂതാദിം അപി ഏതി ഭൂതാദിഃ മഹതി പ്രഭുഃ ॥ 25॥

സഃ ലീയതേ മഹാന് സ്വേഷു ഗുണേഷു ഗുണവത്തമഃ । തേ അവ്യക്തേ സംപ്രലീയംതേ തത്കലേ ലീയതേ അവ്യയേ ॥ 26॥

കാലഃ മായാമയേ ജീവേ ജീവഃ ആത്മനി മയി അജേ । ആത്മാ കേവലഃ ആത്മസ്ഥഃ വികല്പ അപായ ലക്ഷണഃ ॥ 27॥

ഏവം അന്വീക്ഷമാണസ്യ കഥം വൈകല്പികഃ ഭ്രമഃ । മനസഃ ഹൃദി തിഷ്ഠേത വ്യോമ്നി ഇവ അര്ക ഉദയേ തമഃ ॥ 28॥

ഏഷഃ സാംഖ്യവിധിഃ പ്രോക്തഃ സംശയഗ്രംഥിഭേദനഃ । പ്രതിലോമ അനുലോമാഭ്യാം പരാവരദൃശാ മയാ ॥ 29॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ പ്രകൃതിപുരുഷസാംഖ്യയോഗോ നാമ ചതുർവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 24॥

അഥ പംചവിംശോഽധ്യായഃ । ശ്രീഭഗവാനുവാച

ഗുണാനാം അസമിശ്രാണാം പുമാന്യേന യഥാ ഭവേത് । തന്മേ പുരുഷവര്യ ഇഅദം ഉപധാരയ ശംസതഃ ॥ 1

സമഃ ദമഃ തിതിക്ഷാ ഈക്ഷാ തപഃ സത്യം ദയാ സ്മൃതിഃ । തുഷ്ടിഃ ത്യാഗഃ അസ്പൃഹാ ശ്രദ്ധാ ഹ്രീഃ ദയാ ആദിഃ സ്വനിർവൃതിഃ ॥ 2॥

കാമഃ ഈഹാ മദഃ തൃഷ്ണാ സ്തംഭഃ ആശീഃ ഭിദാ സുഖമ് । മദ ഉത്സാഹഃ യശഃ പ്രീതിഃ ഹാസ്യം വീര്യം ബല ഉദ്യമഃ ॥ 3॥

ക്രോധഃ ലോഭഃ അനൃതം ഹിംസാ യാംചാ ദംഭഃ ക്ലമഃ കലിഃ । ശോകമോഹൌ വിഷാദാര്തീ നിദ്രാ ആശാ ഭീഃ അനുദ്യമഃ ॥ 4॥

സത്ത്വസ്യ രജസഃ ച ഏതാഃ തമസഃ ച അനുമൂർവശഃ । വൃത്തയഃ വര്ണിതപ്രായാഃ സംനിപാതം അഥഃ ശ്രുണു ॥ 5॥

സംനിപാതഃ തു അഹം ഇതി മമ ഇതി ഉദ്ധവ യാ മതിഃ । വ്യവഹാരഃ സംനിപാതഃ മനോമാത്ര ഇംദ്രിയാസുഭിഃ ॥ 6॥

ധര്മേ ച അര്ഥേ ച കാമേ ച യദാ അസൌ പരിനിഷ്ഠിതഃ । ഗുണാനാം സംനികര്ഷഃ അയം ശ്രദ്ധാഃ അതിധനാവഹഃ ॥ 7॥

പ്രവൃത്തിലക്ഷണേ നിഷ്ഠാ പുമാന് യഃ ഹി ഗൃഹാശ്രമേ । സ്വധര്മേ ച അനുതിഷ്ഠേത ഗുണാനാം സമിതിഃ ഹി സാ ॥ 8॥

പുരുഷം സത്ത്വസംയുക്തം അനുമീയാത് ശമ ആദിഭിഃ । കാമാദിഭീ രജോയുക്തം ക്രോധാദ്യൈഃ തമസാ യുതമ് ॥ 9॥

യദാ ഭജതി മാം ഭക്ത്യാ നിരപേക്ഷഃ സ്വകര്മഭിഃ । തം സത്ത്വപ്രകൃതിം വിദ്യാത് പുരുഷം സ്ത്രിയം ഏവ വാ ॥ 10॥

യദാ ആശിഷഃ ആശാസ്യ മാം ഭജേത സ്വകര്മഭിഃ । തം രജഃപ്രകൃതിം വിദ്യാത് ഹിംസാം ആശാസ്യ താമസമ് ॥ 11॥

സത്ത്വം രജഃ തമഃ ഇതി ഗുണാഃ ജീവസ്യ ന ഏവ മേ । ചിത്തജാ യൈഃ തു ഭൂതാനാം സജ്ജമാനഃ നിബധ്യതേ ॥ 12॥

യദേതരൌ ജയേത് സത്ത്വം ഭാസ്വരം വിശദം ശിവമ് । തദാ സുഖേന യുജ്യേത ധര്മജ്ഞാന ആദിഭിഃ പുമാന് ॥ 13॥

യദാ ജയേത് തമഃ സത്ത്വം രജഃ സംഗം ഭിദാ ചലമ് । തദാ ദുഃഖേന യുജ്യേത കര്മണാ യശസാ ശ്രിയാ ॥ 14॥

യദാ ജയേത് രജഃ സത്ത്വം തമഃ മൂഢഃ ലയം ജഡമ് । യുജ്യേത ശോകമോഹാഭ്യാം നിദ്രയാ ഹിംസയാ ആശയാ ॥ 15॥

യദാ ചിത്തം പ്രസീദേത ഇംദ്രിയാണാം ച നിർവൃതിഃ । ദേഹേ അഭയം മനോസംഗം തത് സത്ത്വം വിദ്ധി മത്പദമ് ॥ 16॥

വികുർവന് ക്രിയയാ ച അധീര നിർവൃതിഃ ച ചേതസാമ് । ഗാത്രാസ്വാസ്ഥ്യം മനഃ ഭ്രാംതം രജഃ ഏതൈഃ നിശാമയ ॥ 17॥

സീദത് ചിത്തം വിലീയേത ചേതസഃ ഗ്രഹണേ അക്ഷമമ് । മനഃ നഷ്ടം തമഃ ഗ്ലാനിഃ തമഃ തത് ഉപധാരയ ॥ 18॥

ഏധമാനേ ഗുണേ സത്ത്വേ ദേവാനാം ബലം ഏധതേ । അസുരാണാം ച രജസി തമസി ഉദ്ധവ രക്ഷസാമ് ॥ 19॥

സത്ത്വാത് ജഗരണം വിദ്യാത് രജസാ സ്വപ്നം ആദിശേത് । പ്രസ്വാപം തമസാ ജംതോഃ തുരീയം ത്രിഷു സംതതമ് ॥ 20॥

ഉപര്യുപരി ഗച്ഛംതി സത്ത്വേന ആബ്രഹ്മണഃ ജനാഃ । തമസാ അധഃ അധഃ ആമുഖ്യാത് രജസാ അംതരചാരിണഃ ॥ 21॥

സത്ത്വേ പ്രലീനാഃ സ്വഃ യാംതി നരലോകം രജോലയാഃ । തമോലയാഃ തു നിരയം യാംതി മാം ഏവ നിര്ഗുണാഃ ॥ 22॥

മദര്പണം നിഷ്ഫലം വാ സാത്വികം നിജകര്മ തത് । രാജസം ഫലസംകല്പം ഹിംസാപ്രായാദി താമസമ് ॥ 23॥

കൈവല്യം സാത്വികം ജ്ഞാനം രജഃ വൈകല്പികം ച യത് । പ്രാകൃതം താമസം ജ്ഞാനം മന്നിഷ്ഠം നിര്ഗുണം സ്മൃതമ് ॥ 24॥

വനം തു സാത്വികഃ വാസഃ ഗ്രാമഃ രാജസഃ ഉച്യതേ । താമസം ദ്യൂതസദനം മന്നികേതനം തു നിര്ഗുണമ് ॥ 25॥

സാത്വികഃ കാരകഃ അസംഗീ രാഗാംധഃ രാജസഃ സ്മൃതഃ । താമസഃ സ്മൃതിവിഭ്രഷ്ടഃ നിര്ഗുണഃ മദപാശ്രയഃ ॥ 26॥

സാത്ത്വികീ ആധ്യാത്മികീ ശ്രദ്ധാ കര്മശ്രദ്ധാ തു രാജസീ । താമസ്യധര്മേ യാ ശ്രദ്ധാ മത്സേവായാം തു നിര്ഗുണാ ॥ 27॥

പഥ്യം പൂതം അനായഃ തം ആഹാര്യം സാത്ത്വികം സ്മൃതമ് । രാജസം ച ഇംദ്രിയപ്രേഷ്ഠം താമസം ച ആര്തിദ അശുചി ॥ 28॥

സാത്ത്വികം സുഖം ആത്മോത്ഥം വിഷയോത്ഥം തു രാജസമ് । താമസം മോഹദൈനോത്ഥം നിര്ഗുണം മദപാശ്രയമ് ॥ 29॥

ദ്രവ്യം ദേശഃ ഫലം കാലഃ ജ്ഞാനം കര്മ ച കാരകാഃ । ശ്രദ്ധാ അവസ്ഥാ ആകൃതിഃ നിഷ്ഠാ ത്രൈഗുണ്യഃ സർവഃ ഏവ ഹി ॥

30॥

സർവേ ഗുണമയാഃ ഭാവാഃ പുരുഷ അവ്യക്ത ധിഷ്ഠിതാഃ ॥ 31॥

ഏതാഃ സംസൃതയഃ പുംസഃ ഗുണകര്മനിബംധനാഃ । യേന ഇമേ നിര്ജിതാഃ സൌമ്യ ഗുണാഃ ജീവേന ചിത്തജാഃ । ഭക്തിയോഗേന മന്നിഷ്ഠഃ മദ്ഭാവായ പ്രപദ്യതേ ॥ 32॥

തസ്മാത് അഹം ഇമം ലബ്ധ്വാ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസംഭവമ് । ഗുണസംഗം വിനിര്ധൂയ മാം ഭജംതു വിചക്ഷണാഃ ॥ 33॥

നിഃസംഗഃ മാം ഭജേത് വിദ്വാന് അപ്രമത്തഃ ജിതേംദ്രിയഃ । രജഃ തമഃ ച അഭിജയേത് സത്ത്വസംസേവയാ മുനിഃ ॥ 34॥

സത്ത്വം ച അഭിജയേത് യുക്തഃ നൈരപേക്ഷ്യേണ ശാംതധീഃ । സംപദ്യതേ ഗുണൈഃ മുക്തഃ ജീവഃ ജീവം വിഹായ മാമ് ॥ 35॥

ജീവഃ ജീവവിനിര്മുക്തഃ ഗുണൈഃ ച ആശയസംഭവൈഃ । മയാ ഏവ ബ്രഹ്മണാ പൂര്ണഃ ന ബഹിഃ ന അംതരഃ ചരേത് ॥ 36॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ ഗുണനിര്ഗുണനിരൂപണം നാമ പംചവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 25॥

അഥ ഷഡ്വിംശോഽധ്യായഃ । ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

മത് ലക്ഷണം ഇമം കായം ലബ്ധ്വാ മദ്ധര്മഃ ആസ്ഥിതഃ । ആനംദം പരമാത്മാനം ആത്മസ്ഥം സമുപൈതി മാമ് ॥1

ഗുണമയ്യാഃ ജീവയോന്യാഃ വിമുക്തഃ ജ്ഞാനനിഷ്ഠയാ । ഗുണേഷു മായാമാത്രേഷു ദൃശ്യമാനേഷു അവസ്തുതഃ । വര്തമാനഃ അപി ന പുമാന് യുജ്യതേ അവസ്തുഭിഃ ഗുണൈഃ ॥ 2॥

സംഗം ന കുര്യാത് അസതാം ശിശ്ന ഉദര തൃപാം ക്വചിത് । തസ്യ അനുഗതഃ തമസി അംധേ പതതി അംധ അനുഗാംധവത് ॥ 3॥

ഐലഃ സമ്രാട് ഇമാം ഗാഥാം അഗായത ബൃഹച്ഛ്രവാഃ । ഉർവശീ വിരഹാത് മുഹ്യന് നിർവിണ്ണഃ ശോകസംയമേ ॥ 4॥

ത്യക്ത്വാ ആത്മാനം വ്രജംതീം താം നഗ്നഃ ഉന്മത്തവത് നൃപഃ । വിലപന് അന്വഗാത് ജായേ ഘോരേ തിഷ്ഠ ഇതി വിക്ലവഃ ॥ 5॥

കാമാന് അതൃപ്തഃ അനുജുഷന് ക്ഷുല്ലകാന് വര്ഷയാമിനീഃ । ന വേദ യാംതീഃ ന അയാംതീഃ ഉർവശീ ആകൃഷ്ടചേഅതനഃ ॥ 6॥

ഐലഃ ഉവാച

അഹോ മേ മോഹവിസ്താരഃ കാമകഷ്മലചേതസഃ । ദേവ്യാഃ ഗൃഹീതകംഠസ്യ ന ആയുഃഖംഡാഃ ഇമേ സ്മൃതാഃ ॥ 7

ന അഹം വേദ അഭിനിര്മുക്തഃ സൂര്യഃ വാ അഭ്യുദിതഃ അമുയാ । മുഷിതഃ വര്ഷപൂഗാനാം ബത അഹാനി ഗതാനി ഉത ॥ 8॥

അഹോ മേ ആത്മസംമോഹഃ യേന ആത്മാ യോഷിതാം കൃതഃ । ക്രീഡാമൃഗഃ ചക്രവര്തീ നരദേവശിഖാമണിഃ ॥ 9॥

സപരിച്ഛദം ആത്മാനം ഹിത്വാ തൃണം ഇവ ഈശ്വരമ് । യാംതീം സ്ത്രിയം ച അന്വഗമം നഗ്നഃ ഉന്മത്തവത് രുദന് ॥ 10॥

കുതഃ തസ്യ അനുഭാവഃ സ്യാത് തേജഃ ഈശത്വം ഏവ വാ । യഃ അന്വഗച്ഛം സ്ത്രിയം യാംതീം ഖരവത് പാദതാഡിതഃ ॥ 11॥

കിം വിദ്യയാ കിം തപസാ കിം ത്യാഗേന ശ്രുതേന വാ । കിം വിവിക്തേന മൌനേന സ്ത്രീഭിഃ യസ്യ മനഃ ഹൃതമ് ॥ 12॥

സ്വാര്ഥസ്യ അകോവിദം ധിങ് മാം മൂര്ഖം പംഡിത മാനിനമ് । യഃ അഹം ഈശ്വരതാം പ്രാപ്യ സ്ത്രീഭിഃ ഗോ ഖരവത് ജിതഃ ॥ 13॥

സേവതഃ വര്ഷപൂഗാത് മേ ഉർവശ്യഃ അധരാസവമ് । ന തൃപ്യതി ആത്മഭൂഃ കാമഃ വഹ്നിഃ ആഹുതിഭിഃ യഥാ ॥ 14॥

പുംശ്ചല്യാ അപഹൃതം ചിത്തം കോന്വന്യഃ മോചിതും പ്രഭുഃ । ആത്മാരാമേശ്വരം ഋതേ ഭഗവംതം അധോക്ഷജമ് ॥ 15॥

ബോധിതസ്യ അപി ദേവ്യാ മേ സൂക്തവാക്യേന ദുര്മതേഃ । മനോഗതഃ മഹാമോഹഃ ന അപയാതി അജിതാത്മനഃ ॥ 16॥

കിം ഏതയാ നഃ അപകൃതം രജ്ജ്വാ വാ സര്പചേതസഃ । രജ്ജുസ്വരൂപ അവിദുഷഃ യഃ അഹം യത് അജിതേംദ്രിയഃ ॥ 17॥

ക്വ അയം മലോമസഃ കായഃ ദൌര്ഗംധി ആദി ആത്മകഃ അശുചിഃ । ക്വ ഗുണാഃ സൌമനസ്യ ആദ്യാഃ ഹി അധ്യാസഃ അവിദ്യയാ കൃതഃ ॥ 18॥

പിത്രോഃ കിം സ്വം നു ഭാര്യായാഃ സ്വാമിനഃ അഗ്നേഃ ശ്വഗൃധ്രയോഃ । കിം ആത്മനഃ കിം സുഹൃദാം ഇതി യഃ ന അവസീയതേ ॥ 19॥

തസ്മിന് കലേവരേ അമേധ്യേ തുച്ഛനിഷ്ഠേ വിഷജ്ജതേ । അഹോ സുഭദ്രം സുനസം സുസ്മിതം ച മുഖം സ്ത്രിയഃ ॥ 20॥

ത്വങ് മാംസ രുധിര സ്നായു മേദോ മജ്ജാ അസ്ഥി സംഹതൌ । വിണ്മൂത്രപൂയേ രമതാം കൃമീണാം കിയത് അംതരമ് ॥ 21॥

അഥ അപി ന ഉപസജ്ജേത സ്ത്രീഷു സ്ത്രൈണേഷു ച അര്ഥവിത് । വിഷയ ഇംദ്രിയ സംയോഗാത് മനഃ ക്ഷുഭ്യതി ന അന്യഥാ ॥ 22॥

അദൃഷ്ടാത് അശ്രുതാത് ഭാവാത് ന ഭാവഃ ഉപജായതേ । അസംപ്രയുംജതഃ പ്രാണാന് ശാമ്യതി സ്തിമിതം മനഃ ॥ 23॥

തസ്മാത് സംഗഃ ന കര്തവ്യഃ സ്ത്രീഷു സ്ത്രൈണേഷു ച ഇംദ്രിയൈഃ । വിദുഷാം ച അപി അവിശ്രബ്ധഃ ഷഡ്വര്ഗഃ കിമു മാദൃശാമ് ॥

24॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ഏവം പ്രഗായന് നൃപദേവദേവഃ സഃ ഉർവശീലോകം അഥഃ വിഹായ । ആത്മാനം ആത്മനി അവഗമ്യ മാം വൈ ഉപാരമത് ജ്ഞാനവിധൂതമോഹഃ ॥ 25

തതഃ ദുഃസംഗം ഉത്സൃജ്യ സത്സു സജ്ജേത ബുദ്ധിമാന് । സംതഃ ഏതസ്യ ഛിംദംതി മനോവ്യാസംഗമുക്തിഭിഃ ॥ 26॥

സംതഃ അനപേക്ഷാഃ മച്ചിത്താഃ പ്രശാംതാഃ സമദര്ശിനഃ । നിര്മമാഃ നിരഹംകാരാഃ നിര്ദ്വംദ്വാഃ നിഷ്പരിഗ്രഹാഃ ॥ 27॥

തേഷു നിത്യം മഹാഭാഗഃ മഹാഭാഗേഷു മത്കഥാഃ । സംഭവംതി ഹിതാ നൄണാം ജുഷതാം പ്രപുനംതി അഘമ് ॥ 28॥

താഃ യേ ശ്രുണ്വംതി ഗായംതി ഹി അനുമോദംതി ച അദൃതാഃ । മത്പരാഃ ശ്രദ്ദധാനാഃ ച ഭക്തിം വിംദംതി തേ മയി ॥ 29॥

ഭക്തിം ലബ്ധവതഃ സാധോഃ കിം അന്യത് അവശിഷ്യതേ । മയി അനംതഗുണേ ബ്രഹ്മണി ആനംദ അനുഭവ ആത്മനി ॥ 30॥

യഥാ ഉപശ്രയമാണസ്യ ഭഗവംതം വിഭാവസുമ് । ശീതം ഭയം തമഃ അപി ഏതി സാധൂന് സംസേവതഃ തഥാ ॥ 31॥

നിമജ്ജ്യ ഉന്മജ്ജ്യതാം ഘോരേ ഭവാബ്ധൌ പരമ അയനമ് । സംതഃ ബ്രഹ്മവിദഃ ശാംതാഃ നൌഃ ദൃഢ ഇവ അപ്സു മജ്ജതാമ് ॥ 32॥

അന്നം ഹി പ്രാണിനാം പ്രാണഃ ആര്താനാം ശരണം തു അഹമ് । ധര്മഃ വിത്തം നൃണാം പ്രേത്യ സംതഃ അർവാക് ബിഭ്യതഃ അരണമ് ॥

33॥

സംതഃ ദിശംതി ചക്ഷൂംഷി ബഹിഃ അര്കഃ സമുത്ഥിതഃ । ദേവതാഃ ബാംധവാഃ സംതഃ സംതഃ ആത്മാ അഹം ഏവ ച ॥ 34॥

വൈതസേനഃ തതഃ അപി ഏവം ഉർവശ്യാ ലോകനിഃസ്പൃഹഃ । മുക്തസംഗഃ മഹീം ഏതാം ആത്മാരാമഃ ചചാര ഹ ॥ 35॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ ഐലഗീതം നാമ ഷഡ്വിംശോഽധ്യായഃ ॥ 26॥

അഥ സപ്തവിംശോഽധ്യായഃ । ഉദ്ധവഃ ഉവാച

ക്രിയായോഗം സമാചക്ഷ്വ ഭവത് ആരാധനം പ്രഭോ । യസ്മാത് ത്വാം യേ യഥാ അര്ചംതി സാത്വതാഃ സാത്വതര്ഷഭ ॥ 1

ഏതത് വദംതി മുനയഃ മുഹുഃ നിഃശ്രേയസം നൃണാമ് । നാരദഃ ഭഗവാന് വ്യാസഃ ആചാര്യഃ അംഗിരസഃ സുതഃ ॥ 2॥

നിഃസൃതം തേ മുഖാംഭോജാദ്യത് ആഹ ഭഗവാന് അജഃ । പുത്രേഭ്യഃ ഭൃഗുമുഖ്യേഭ്യഃ ദേവ്യൈ ച ഭഗവാന് ഭവഃ ॥ 3॥

ഏതത് വൈ സർവവര്ണാനാം ആശ്രമാണാം ച സംമതമ് । ശ്രേയസാം ഉത്തമം മന്യേ സ്ത്രീശൂദ്രാണാം ച മാനദ ॥ 4॥

ഏതത് കമലപത്രാക്ഷ കര്മബംധവിമോചനമ് । ഭക്തായ ച അനുരക്തായ ബ്രൂഹി വിശ്വേശ്വര ഈശ്വര ॥ 5॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

നഹി അംതഃ അനംതപാരസ്യ കര്മകാംഡസ്യ ച ഉദ്ധവ । സംക്ഷിപ്തം വര്ണയിഷ്യാമി യഥാവത് അനുപൂർവശഃ ॥ 6

വൈദികഃ താംത്രികഃ മിശ്രഃ ഇതി മേ ത്രിവിധഃ മഖഃ । ത്രയാണാം ഈപ്സിതേന ഏവ വിധിനാ മാം സമര്ചയേത് ॥ 7॥

യദാ സ്വനിഗമേന ഉക്തം ദ്വിജത്വം പ്രാപ്യ പൂരുഷഃ । യഥാ യജേത മാം ഭക്ത്യാ ശ്രദ്ധയാ തത് നിബോധ മേ ॥ 8॥

അര്ചായാം സ്ഥംഡിലേ അഗ്നൌ വാ സൂര്യേ വാ അപ്സു ഹൃദി ദ്വിജഃ । ദ്രവ്യേണ ഭക്തിയുക്തഃ അര്ചേത് സ്വഗുരും മാം അമായയാ ॥ 9॥

പൂർവം സ്നാനം പ്രകുർവീത ധൌതദംതഃ അംഗശുദ്ധയേ । ഉഭയൈഃ അപി ച സ്നാനം മംത്രൈഃ മൃദ്ഗ്രഹണാദിനാ ॥ 10॥

സംധ്യാ ഉപാസ്തി ആദി കര്മാണി വേദേന അചോദിതാനി മേ । പൂജാം തൈഃ കല്പയേത് സമ്യക് സംകല്പഃ കര്മപാവനീമ് ॥ 11॥

ശൈലീ ദാരുമയീ ലൌഹീ ലേപ്യാ ലേഖ്യാ ച സൈകതീ । മനോമയീ മണിമയീ പ്രതിമാ അഷ്ടവിധാ സ്മൃതാ ॥ 12॥

ചല അചല ഇതി ദ്വിവിധാ പ്രതിഷ്ഠാ ജീവമംദിരമ് । ഉദ്വാസ ആവാഹനേ ന സ്തഃ സ്ഥിരായാം ഉദ്ധവ അര്ചനേ ॥ 13॥

അസ്ഥിരായാം വികല്പഃ സ്യാത് സ്ഥംഡിലേ തു ഭവേത് ദ്വയമ് । സ്നപനം തു അവിലേപ്യായാം അന്യത്ര പരിമാര്ജനമ് ॥ 14॥

ദ്രവ്യൈഃ പ്രസിദ്ധ്യൈഃ മത് യാഗഃ പ്രതിമാദിഷു അമായിനഃ । ഭക്തസ്യ ച യഥാലബ്ധൈഃ ഹൃദി ഭാവേന ച ഏവ ഹി ॥ 15॥

സ്നാന അലംകരണം പ്രേഷ്ഠം അര്ചായാം ഏവ തു ഉദ്ധവ । സ്ഥംഡിലേ തത്ത്വവിന്യാസഃ വഹ്നൌ ആജ്യപ്ലുതം ഹവിഃ ॥ 16॥

സൂര്യേ ച അഭ്യര്ഹണം പ്രേഷ്ഠം സലിലേ സലില ആദിഭിഃ । ശ്രദ്ധയാ ഉപാഹൃതം പ്രേഷ്ഠം ഭക്തേന മമ വാരി അപി ॥ 17॥

ഭൂര്യപി അഭക്ത ഉപഹൃതം ന മേ തോഷായ കല്പതേ । ഗംധഃ ധൂപഃ സുമനസഃ ദീപഃ അന്ന ആദ്യ ച കിം പുനഃ ॥ 18॥

ശുചിഃ സംഭൃതസംഭാരഃ പ്രാക് ദര്ഭൈഃ കല്പിത ആസനഃ । ആസീനഃ പ്രാക് ഉദക് വാ അര്ചേത് അര്ചായാം അഥ സംമുഖഃ ॥ 19॥

കൃതന്യാസഃ കൃതന്യാസാം മദര്ചാം പാണിനാ മൃജേത് । കലശം പ്രോക്ഷണീയം ച യഥാവത് ഉപസാധയേത് ॥ 20॥

തത് അദ്ഭിഃ ദേവയജനം ദ്രവ്യാണി ആത്മാനം ഏവ ച । പ്രോക്ഷ്യ പാത്രാണി ത്രീണി അദ്ഭിഃ തൈഃ തൈഃ ദ്രവ്യൈഃ ച സാധയേത് ॥ 21॥

പാദ്യ അര്ഘ ആചമനീയാര്ഥം ത്രീണി പാത്രാണി ദൈശികഃ । ഹൃദാ ശീര്ഷ്ണാ അഥ ശിഖയാ ഗായത്ര്യാ ച അഭിമംത്രയേത് ॥

22॥

പിംഡേ വായു അഗ്നി സംശുദ്ധേ ഹൃത്പദ്മസ്ഥാം പരാം മമ । അണ്വീം ജീവകലാം ധ്യായേത് നാദ അംതേ സിദ്ധഭാവിതാമ് ॥ 23॥

തയാ ആത്മഭൂതയാ പിംഡേ വ്യാപ്തേ സംപൂജ്യ തന്മയഃ । ആവാഹ്യ അര്ച ആദിഷു സ്ഥാപ്യ ന്യസ്ത അംഗം മാം പ്രപൂജയേത് ॥

24॥

പാദ്യ ഉപസ്പര്ശ അര്ഹണ ആദീന് ഉപചാരാന് പ്രകല്പയേത് । ധര്മാദിഭിഃ ച നവഭിഃ കല്പയിത്വാ ആസനം മമ ॥ 25॥

പദ്മം അഷ്ടദലം തത്ര കര്ണികാകേസര ഉജ്ജ്വലമ് । ഉഭാഭ്യാം വേദതംത്രാഭ്യാം മഹ്യം തു ഉഭയസിദ്ധയേ ॥ 26॥

സുദര്ശനം പാംചജന്യം ഗദാസീഷുധനുഃ ഹലാന് । മുസലം കൌസ്തുഭം മാലാം ശ്രീവത്സം ച അനുപൂജയേത് ॥ 27॥

നംദം സുനംദം ഗരുഡം പ്രചംഡം ചംഡം ഏവ ച । മഹാബലം ബലം ച ഏവ കുമുദം കുമുദേക്ഷണമ് ॥ 28॥

ദുര്ഗാം വിനായകം വ്യാസം വിഷ്വക്സേനം ഗുരൂന് സുരാന് । സ്വേ സ്വേ സ്ഥാനേ തു അഭിമുഖാന് പൂജയേത് പ്രോക്ഷണ ആദിഭിഃ ॥ 29॥

ചംദന ഉശീര കര്പൂര കുംകുമ അഗരു വാസിതൈഃ । സലിലൈഃ സ്നാപയേത് മംത്രൈഃ നിത്യദാ വിഭവേ സതി ॥ 30॥

സ്വര്ണഘര്മ അനുവാകേന മഹാപുരുഷവിദ്യയാ । പൌരുഷേണ അപി സൂക്തേന സാമഭീഃ രാജനാദിഭിഃ ॥ 31॥

വസ്ത്ര ഉപവീത ആഭരണ പത്ര സ്രക് ഗംധ ലേപനൈഃ । അലംകുർവീത സപ്രേമ മദ്ഭക്തഃ മാം യഥാ ഉചിതമ് ॥ 32॥

പാദ്യം ആചമനീയം ച ഗംധം സുമനസഃ അക്ഷതാന് । ധൂപ ദീപ ഉപഹാര്യാണി ദദ്യാത് മേ ശ്രദ്ധയാ അര്ചകഃ ॥ 33॥

ഗുഡപായസസര്പീംഷി ശഷ്കുലി ആപൂപ മോദകാന് । സംയാവ ദധി സൂപാം ച നൈവേദ്യം സതി കല്പയേത് ॥ 34॥

അഭ്യംഗ ഉന്മര്ദന ആദര്ശ ദംതധൌ അഭിഷേചനമ് । അന്നദ്യ ഗീത നൃത്യാദി പർവണി സ്യുഃ ഉതാന്വഹമ് ॥ 35॥

വിധിനാ വിഹിതേ കുംഡേ മേഖലാഗര്തവേദിഭിഃ । അഗ്നിം ആധായ പരിതഃ സമൂഹേത് പാണിനാ ഉദിതമ് ॥ 36॥

പരിസ്തീര്യ അഥ പര്യുക്ഷേത് അന്വാധായ യഥാവിധി । പ്രോക്ഷണ്യാ ആസാദ്യ ദ്രവ്യാണി പ്രോക്ഷ്യാഗ്നൌ ഭാവയേത മാമ് ॥ 37॥

തപ്തജാംബൂനദപ്രഖ്യം ശംഖചക്രഗദാംബുജൈഃ । ലസത് ചതുര്ഭുജം ശാംതം പദ്മകിംജല്കവാസസമ് ॥ 38॥

സ്ഫുരത് കിരീട കടക കടിസൂത്രവര അംഗദമ് । ശ്രീവത്സവക്ഷസം ഭ്രാജത് കൌസ്തുഭം വനമാലിനമ് ॥ 39॥

ധ്യായന് അഭ്യര്ച്യ ദാരൂണി ഹവിഷാ അഭിഘൃതാനി ച । പ്രാസ്യ ആജ്യഭാഗൌ ആഘാരൌ ദത്ത്വാ ച ആജ്യപ്ലുതം ഹവിഃ ॥ 40॥

ജുഹുയാത് മൂലമംത്രേണ ഷോഡശര്ച അവദാനതഃ । ധര്മാദിഭ്യഃ യഥാന്യായം മംത്രൈഃ സ്വിഷ്ടികൃതം ബുധഃ ॥ 41॥

അഭ്യര്ച്യ അഥ നമസ്കൃത്യ പാര്ഷദേഭ്യഃ ബലിം ഹരേത് । മൂലമംത്രം ജപേത് ബ്രഹ്മ സ്മരന് നാരായണ ആത്മകമ് ॥ 42॥

ദത്ത്വാ ആചമനം ഉച്ഛേഷം വിഷ്വക്സേനായ കല്പയേത് । മുഖവാസം സുരഭിമത് താംബൂലാദ്യം അഥ അര്ഹയേത് ॥ 42॥

ഉപഗായന് ഗൃണന് നൃത്യന് കര്മാണി അഭിനയന് മമ । മത്കഥാഃ ശ്രാവയന് ശ്രുണ്വന് മുഹൂര്തം ക്ഷണികഃ ഭവേത് ॥ 44। സ്തവൈഃ ഉച്ചാവചൈഃ സ്തോത്രൈഃ പൌരാണൈഃ പ്രകൃതൈഃ അപി । സ്തുത്വാ പ്രസീദ ഭഗവന് ഇതി വംദേത ദംഡവത് ॥ 45॥

ശിരഃ മത് പാദയോഃ കൃത്വാ ബാഹുഭ്യാം ച പരസ്പരമ് । പ്രപന്നം പാഹി മാം ഈശ ഭീതം മൃത്യുഗ്രഹ അര്ണവാത് ॥ 46॥

ഇതി ശേഷാം മയാ ദത്താം ശിരസി ആധായ സാദരമ് । ഉദ്വാസയേത് ചേത് ഉദ്വാസ്യം ജ്യോതിഃ ജ്യോതിഷി തത് പുനഃ ॥ 47॥

അര്ചാദിഷു യദാ യത്ര ശ്രദ്ധാ മാം തത്ര ച അര്ചയേത് । സർവഭൂതേഷു ആത്മനി ച സർവ ആത്മാ അഹം അവസ്ഥിതഃ ॥ 48॥

ഏവം ക്രിയായോഗപഥൈഃ പുമാന് വൈദികതാംത്രികൈഃ । അര്ചന് ഉഭയതഃ സിദ്ധിം മത്തഃ വിംദതി അഭീപ്സിതാമ് ॥ 49॥

മദര്ചാം സംപ്രതിഷ്ഠാപ്യ മംദിരം കാരയേത് ദൃഢമ് । പുഷ്പ ഉദ്യാനാനി രമ്യാണി പൂജാ യാത്രാ ഉത്സവ ആശ്രിതാന് ॥ 50॥

പൂജാദീനാം പ്രവാഹാര്ഥം മഹാപർവസു അഥ അന്വഹമ് । ക്ഷേത്രാപണപുരഗ്രാമാന് ദത്ത്വാ മത് സാര്ഷ്ടിതാം ഇയാത് ॥ 51॥

പ്രതിഷ്ഠയാ സാർവഭൌമംസദ്മനാ ഭുവനത്രയമ് । പൂജാദിനാ ബ്രഹ്മലോകം ത്രിഭിഃ മത് സാമ്യതാം ഇയാത് ॥ 52॥

മാം ഏവ നൈരപേക്ഷ്യേണ ഭക്തിയോഗേന വിംദതി । ഭക്തിയോഗം സഃ ലഭതേ ഏവം യഃ പൂജയേത മാമ് ॥ 53॥

യഃ സ്വദത്താം പരൈഃ ദത്തം ഹരേത സുരവിപ്രയോഃ । വൃത്തിം സഃ ജായതേ വിഡ്ഭുക് വര്ഷാണാം അയുതായുതമ് ॥ 54॥

കര്തുഃ ച സാരഥേഃ ഹേതോഃ അനുമോദിതുഃ ഏവ ച । കര്മണാം ഭാഗിനഃ പ്രേത്യ ഭൂയഃ ഭൂയസി തത്ഫലമ് ॥ 55॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ സപ്തവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 27॥

അഥ അഷ്ടവിംശഃ അധ്യായഃ । ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

പരസ്വഭാവകര്മാണി ന പ്രശംസേത് ന ഗര്ഹയേത് । വിശ്വം ഏകാത്മകം പശ്യന് പ്രകൃത്യാ പുരുഷേണ ച ॥ 1

പരസ്വഭാവകര്മാണി യഃ പ്രശംസതി നിംദതി । സഃ ആശു ഭ്രശ്യതേ സ്വാര്ഥാത് അസത്യ അഭിനിവേശതഃ ॥ 2॥

തൈജസേ നിദ്രയാ ആപന്നേ പിംഡസ്ഥഃ നഷ്ടചേതനഃ । മായാം പ്രാപ്നോതി മൃത്യും വാ തദ്വത് നാനാര്ഥദൃക് പുമാന് ॥ 3॥

കിം ഭദ്രം കിം അഭദ്രം വാ ദ്വൈതസ്യ അവസ്തുനഃ കിയത് । വാചാ ഉദിതം തത് അനൃതം മനസാ ധ്യാതം ഏവ ച ॥ 4॥

ഛായാപ്രത്യാഹ്വയാഭാസാ ഹി അസംതഃ അപി അര്ഥകാരിണഃ । ഏവം ദേഹാദയഃ ഭാവാഃ യച്ഛംതി ആമൃത്യുതഃ ഭയമ് ॥ 5॥

ആത്മാ ഏവ തത് ഇദം വിശ്വം സൃജ്യതേ സൃജതി പ്രഭുഃ । ത്രായതേ ത്രാതി വിശ്വാത്മാ ഹ്രിയതേ ഹരതി ഈശ്വരഃ ॥ 6॥

തസ്മാത് നഹി ആത്മനഃ അന്യസ്മാത് അന്യഃ ഭാവഃ നിരൂപിതഃ । നിരൂപിതേയം ത്രിവിധാ നിര്മൂലാ ഭാതിഃ ആത്മനി । ഇദം ഗുണമയം വിദ്ധി ത്രിവിധം മായയാ കൃതമ് ॥ 7॥

ഏതത് വിദ്വാന് മദുദിതം ജ്ഞാനവിജ്ഞാനനൈപുണമ് । ന നിംദതി ന ച സ്തൌതി ലോകേ ചരതി സൂര്യവത് ॥ 8॥

പ്രത്യക്ഷേണ അനുമാനേന നിഗമേന ആത്മസംവിദാ । ആദി അംതവത് അസത് ജ്ഞാത്വാ നിഃസംഗഃ വിചരേത് ഇഹ ॥ 9॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

ന ഏവ ആത്മനഃ ന ദേഹസ്യ സംസൃതിഃ ദ്രഷ്ടൃദൃശ്യയോഃ । അനാത്മസ്വദൃശോഃ ഈശ കസ്യ സ്യാത് ഉപലഭ്യതേ ॥ 10

ആത്മാ അവ്യയഃ അഗുണഃ ശുദ്ധഃ സ്വയംജ്യോതിഃ അനാവൃതഃ । അഗ്നിവത് ദാരുവത് ദേഹഃ കസ്യ ഇഹ സംസൃതിഃ ॥ 11॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

യാവത് ദേഹ ഇംദ്രിയ പ്രാണൈഃ ആത്മനഃ സംനികര്ഷണമ് । സംസാരഃ ഫലവാന് താവത് അപാര്ഥഃ അപി അവിവേകിനഃ ॥ 12

അര്ഥേ ഹി അവിദ്യമാനേ അപി സംസൃതിഃ ന നിവര്തതേ । ധ്യായതഃ വിഷയാന് അസ്യ സ്വപ്നേ അനര്ഥ ആഗമഃ യഥാ ॥ 13॥

യഥാ ഹി അപ്രതിബുദ്ധസ്യ പ്രസ്വാപഃ ബഹു അനര്ഥഭൃത് । സഃ ഏവ പ്രതിബുദ്ധസ്യ ന വൈ മോഹായ കല്പതേ ॥ 14॥

ശോക ഹര്ഷ ഭയ ക്രോധ ലോഭ മോഹ സ്പൃഹാദയഃ । അഹംകാരസ്യ ദൃശ്യംതേ ജന്മ മൃത്യുഃ ച ന ആത്മനഃ ॥ 15॥

ദേഹ ഇംദ്രിയ പ്രാണ മനഃ അഭിമാനഃ ജീവഃ അംതരാത്മാ ഗുണകര്മ മൂര്തിഃ । സൂത്രം മഹാന് ഇതി ഉരുധാ ഇവ ഗീതഃ സംസാരഃ ആധാവതി കാലതംത്രഃ ॥ 16॥

അമൂലം ഏതത് ബഹുരൂപ രൂപിതം മനോവചഃപ്രാണശരീരകര്മ । ജ്ഞാനാസിനാ ഉപാസനയാ ശിതേന ഛിത്ത്വാ മുനിഃ ഗാം വിചരതി അതൃഷ്ണഃ ॥ 17॥

ജ്ഞാനം വിവേകഃ നിഗമഃ തപഃ ച പ്രത്യക്ഷം ഐതിഹ്യം അഥ അനുമാനമ് । ആദി അംതയോഃ അസ്യ യത് ഏവ കേവലമ് കാലഃ ച ഹേതുഃ ച തത് ഏവ മധ്യേ ॥ 18॥

യഥാ ഹിരണ്യം സ്വകൃതം പുരസ്താത് പശ്ചാത് ച സർവസ്യ ഹിരണ്മയസ്യ । തത് ഏവ മധ്യേ വ്യവഹാര്യമാണമ് നാനാപദേശൈഃ അഹം അസ്യ തദ്വത് ॥ 19॥

വിജ്ഞാനം ഏതത് ത്രിയവസ്തം അംഗ ഗുണത്രയം കാരണ കാര്യ കര്തൃ । സമന്വയേന വ്യതിരേകതഃ ച യേന ഏവ തുര്യേണ തത് ഏവ സത്യമ് ॥ 20॥

ന യത് പുരസ്താത് ഉത യത് ന പശ്ചാത് മധ്യേ ച തത് ന വ്യപദേശമാത്രമ് । ഭൂതം പ്രസിദ്ധം ച പരേണ യദ്യത് തത് ഏവ തത് സ്യാത് ഇതി മേ മനീഷാ ॥ 21॥

അവിദ്യമാനഃ അപി അവഭാസതേ യഃ വൈകാരികഃ രാജസസര്ഗഃ ഏഷഃ । ബ്രഹ്മ സ്വയംജ്യോതിഃ അതഃ വിഭാതി ബ്രഹ്മ ഇംദ്രിയ അര്ഥ ആത്മ വികാര ചിത്രമ് ॥ 22॥

ഏവം സ്ഫുടം ബ്രഹ്മവിവേകഹേതുഭിഃ പരാപവാദേന വിശാരദേന । ഛിത്ത്വാ ആത്മസംദേഹം ഉപാരമേത സ്വാനംദതുഷ്ടഃ അഖില കാമുകേഭ്യഃ ॥ 23॥

ന ആത്മാ വപുഃ പാര്ഥിവം ഇംദ്രിയാണി ദേവാഃ ഹി അസുഃ വായുജലം ഹുതാശഃ । മനഃ അന്നമാത്രം ധിഷണാ ച സത്ത്വമ് അഹംകൃതിഃ ഖം ക്ഷിതിഃ അര്ഥസാമ്യമ് ॥ 24॥

സമാഹിതൈഃ കഃ കരണൈഃ ഗുണാത്മഭിഃ ഗുണഃ ഭവേത് മത്സുവിവിക്തധാമ്നഃ । വിക്ഷിപ്യമാണൈഃ ഉത കിം ന ദൂഷണമ് ഘനൈഃ ഉപേതൈഃ വിഗതൈഃ രവേഃ കിമ് ॥ 25॥

യഥാ നഭഃ വായു അനല അംബു ഭൂ ഗുണൈഃ ഗതാഗതൈഃ വര്തുഗുണൈഃ ന സജ്ജതേ । തഥാ അക്ഷരം സത്ത്വ രജഃ തമഃ മലൈഃ അഹംമതേഃ സംസൃതിഹേതുഭിഃ പരമ് ॥ 26॥

തഥാപി സംഗഃ പരിവര്ജനീയഃ ഗുണേഷു മായാരചിതേഷു താവത് । മദ്ഭക്തിയോഗേന ദൃഢേന യാവത് രജഃ നിരസ്യേത മനഃകഷായഃ ॥ 27॥

യഥാ ആമയഃ അസാധു ചികിത്സിതഃ നൃണാമ് പുനഃ പുനഃ സംതുദതി പ്രരോഹന് । ഏവം മനഃ അപക്വ കഷയ കര്മ കുയോഗിനം വിധ്യതി സർവസംഗമ് ॥ 28॥

കുയോഗിനഃ യേ വിഹിത അംതരായൈഃ മനുഷ്യഭൂതൈഃ ത്രിദശ ഉപസൃഷ്ടൈഃ । തേ പ്രാക്തന അഭ്യാസബലേന ഭൂയഃ യുംജംതി യോഗം ന തു കര്മതംത്രമ് ॥ 29॥

കരോതി കര്മ ക്രിയതേ ച ജംതുഃ കേനാപി അസൌ ചോദിതഃ ആനിപാതാത് । ന തത്ര വിദ്വാന്പ്രകൃതൌ സ്ഥിതഃ അപി നിവൃത്ത തൃഷ്ണഃ സ്വസുഖ അനുഭൂത്യാ ॥ 30॥

തിഷ്ഠംതം ആസീനം ഉത വ്രജംതമ് ശയാനം ഉക്ഷംതം അദംതം അന്നമ് । സ്വഭാവം അന്യത് കിം അപി ഇഹമാനമ് ആത്മാനം ആത്മസ്ഥമതിഃ ന വേദ ॥ 31॥

യദി സ്മ പശ്യതി അസത് ഇംദ്രിയ അഥ നാനാ അനുമാനേന വിരുദ്ധം അന്യത് । ന മന്യതേ വസ്തുതയാ മനീഷീ സ്വാപ്നം യഥാ ഉത്ഥായ തിരോദധാനമ് ॥ 32॥

പൂർവം ഗൃഹീതം ഗുണകര്മചിത്രമ് അജ്ഞാനം ആത്മനി അവിവിക്തം അംഗ । നിവര്തതേ തത് പുനഃ ഈക്ഷയാ ഏവ ന ഗൃഹ്യതേ ന അപി വിസൃജ്യ ആത്മാ ॥ 33॥

യഥാ ഹി ഭാനോഃ ഉദയഃ നൃചക്ഷുഷാമ് തമഃ നിഹന്യാത് ന തു സദ്വിധത്തേ । ഏവം സമീക്ഷാ നിപുണാ സതീ മേ ഹന്യാത് തമിസ്രം പുരുഷസ്യ ബുദ്ധേഃ ॥ 34॥

ഏഷഃ സ്വയംജ്യോതിഃ അജഃ അപ്രമേയഃ മഹാനുഭൂതിഃ സകലാനുഭൂതിഃ । ഏകഃ അദ്വിതീയഃ വചസാം വിരാമേ യേന ഈശിതാ വാക് അസവഃ ചരംതി ॥ 35॥

ഏതാവാന് ആത്മസംമോഹഃ യത് വികല്പഃ തു കേവലേ । ആത്മന് നൃതേ സ്വമാത്മാനം അവലംബഃ ന യസ്യ ഹി ॥36॥

യത് നാമ ആകൃതിഭിഃ ഗ്രാഹ്യം പംചവര്ണം അബാധിതമ് । വ്യര്ഥേന അപി അര്ഥവാദഃ അയം ദ്വയം പംഡിതമാനിനാമ് ॥ 37॥

യോഗിനഃ അപക്വയോഗസ്യ യുംജതഃ കായഃ ഉത്ഥിതൈഃ । ഉപസര്ഗൈഃ വിഹന്യേത തത്ര അയം വിഹിതഃ വിധിഃ ॥ 38॥

യോഗധാരണയാ കാംശ്ചിത് ആസനൈഃ ധാരണ അന്വിതൈഃ । തപോമംത്രൌഷധൈഃ കാംശ്ചിത് ഉപസര്ഗാന് വിനിര്ദഹേത് ॥ 39॥

കാംശ്ചിത് മമ അനുധ്യാനേന നാമസംകീര്തന ആദിഭിഃ । യോഗേശ്വര അനുവൃത്ത്യാ വാ ഹന്യാത് അശുഭദാന് ശനൈഃ ॥ 40॥

കേചിത് ദേഹം ഇമം ധീരാഃ സുകല്പം വയസി സ്ഥിരമ് । വിധായ വിവിധ ഉപായൈഃ അഥ യുംജംതി സിദ്ധയേ ॥ 41॥

ന ഹി തത് കുശലാത് ദൃത്യം തത് ആയാസഃ ഹി അപാര്ഥകഃ । അംതവത്ത്വാത് ശരീരസ്യ ഫലസ്യ ഇവ വനസ്പതേഃ ॥ 42॥

യോഗം നിഷേവതഃ നിത്യം കായഃ ചേത് കല്പതാം ഇയാത് । തത് ശ്രദ്ദധ്യാത് ന മതിമാന് യോഗം ഉത്സൃജ്യ മത്പരഃ ॥ 43॥

യോഗചര്യാം ഇമാം യോഗീ വിചരന് മത് വ്യപാശ്രയഃ । ന അംതരായൈഃ വിഹന്യേത നിഃസ്പൃഹഃ സ്വസുഖാനുഭൂഃ ॥ 44॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ഭഗവദുദ്ധവസംവാദേ പരമാര്ഥനിര്ണയോ നാമ അഷ്ടാവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 28॥

അഥ ഏകോനത്രിംശഃ അധ്യായഃ । സുദുസ്തരാം ഇമാം മന്യേ യോഗചര്യാം അനാത്മനഃ । യഥാ അംജസാ പുമാന് സിഹ്യേത് തത് മേ ബ്രൂഹി അംജസാ അച്യുത ॥ 1॥

പ്രായശഃ പുംഡരീകാക്ഷ യുംജംതഃ യോഗിനഃ മനഃ । വിഷീദംതി അസമാധാനാത് മനോനിഗ്രഹകര്ശിതാഃ ॥ 2॥

അഥ അതഃ ആനംദദുഘം പദാംബുജമ് ഹംസാഃ ശ്രയേരന് അരവിംദലോചന । സുഖം നു വിശ്വേശ്വര യോഗകര്മഭിഃ ത്വത് മായയാ അമീ വിഹതാഃ ന മാനിനഃ ॥ 3॥

കിം ചിത്രം അച്യുത തവ ഏതത് അശേഷബംധഃ ദാസേഷു അനന്യശരണേഷു യത് ആത്മ സാത്ത്വമ് । യഃ അരോചയത്സഹ മൃഗൈഃ സ്വയം ഈശ്വരാണാമ് ശ്രീമത് കിരീട തട പീഡിത പാദ പീഠഃ ॥ 4॥

തം ത്വാ അഖില ആത്മദയിത ഈശ്വരം ആശ്രിതാനാമ് സർവ അര്ഥദം സ്വകൃതവിത് വിസൃജേത കഃ നു । കഃ വാ ഭജേത് കിം അപി വിസ്മൃതയേ അനു ഭൂത്യൈ കിം വാ ഭവേത് ന തവ പാദരജോജുഷാം നഃ ॥ 5॥

ന ഏവ ഉപയംതി അപചിതിം കവയഃ തവ ഈശ ബ്രഹ്മായുഷാ അപി കൃതം ഋധമുദഃ സ്മരംതഃ । യഃ അംതര്ബഹിഃ തനുഭൃതാം അശുഭം വിധുന്വന് ആചാര്യചൈത്യവപുഷാ സ്വഗതം വ്യനക്തി ॥ 6॥

ശ്രീശുകഃ ഉവാച

ഇതി ഉദ്ധവേന അതി അനുരക്ത ചേതസാ പൃഷ്ടഃ ജഗത്ക്രീഡനകഃ സ്വശക്തിഭിഃ । ഗൃഹീത മൂര്തിത്രയഃ ഈശ്വര ഈശ്വരഃ ജഗാദ സപ്രേമ മനോഹരസ്മിതഃ ॥ 7

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ഹംത തേ കഥയിഷ്യാമി മമ ധര്മാന് സുമംഗലാമ് । യാന് ശ്രദ്ധയാ ആചരന് മര്ത്യഃ മൃത്യും ജയതി ദുര്ജയമ് ॥ 8

കുര്യാത് സർവാണി കര്മാണി മദര്ഥം ശനകൈഃ സ്മരന് । മയി അര്പിത മനഃ ചിത്തഃ മത് ധര്മ ആത്മമനോരതിഃ ॥ 9॥

ദേശാന് പുണ്യാന് ആശ്രയേത മദ്ഭക്തൈഃ സാധുഭിഃ ശ്രിതാന് । ദേവ ആസുര മനുഷ്യേഷു മദ്ഭക്ത ആചരിതാനി ച ॥ 10॥

പൃഥക് സത്രേണ വാ മഹ്യം പർവയാത്രാ മഹോത്സവാന് । കാരയേത് ഗീതനൃത്യ ആദ്യൈഃ മഹാരാജ വിഭൂതിഭിഃ ॥ 11॥

മാം ഏവ സർവഭൂതേഷു ബഹിഃ അംതഃ അപാവൃതമ് । ഈക്ഷേത ആത്മനി ച ആത്മാനം യഥാ ഖം അമല ആശയഃ ॥ 12॥

ഇതി സർവാണി ഭൂതാനി മദ്ഭാവേന മഹാദ്യുതേ । സഭാജയന് മന്യമാനഃ ജ്ഞാനം കേവലം ആശ്രിതഃ ॥ 13॥

ബ്രാഹ്മണേ പുല്കസേ സ്തേനേ ബ്രഹ്മണ്യേ അര്കേ സ്ഫുലിംഗകേ । അക്രൂരേ ക്രൂരകേ ച ഏവ സമദൃക് പംഡിതഃ മതഃ ॥ 14॥

നരേഷു അഭീക്ഷ്ണം മദ്ഭാവം പുംസഃ ഭാവയതഃ അചിരാത് । സ്പര്ധാ അസൂയാ തിരസ്കാരാഃ സാഹംകാരാഃ വിയംതി ഹി ॥ 15॥

വിസൃജ്യ സ്മയമാനാന് സ്വാന് ദൃശം വ്രീഡാം ച ദൈഹികീമ് । പ്രണമേത് ദംഡവത് ഭൂമൌ ആശ്വ ചാംഡാല ഗോ ഖരമ് ॥ 16॥

യാവത് സർവേഷു ഭൂതേഷു മദ്ഭാവഃ ന ഉപജായതേ । താവത് ഏവം ഉപാസീത വാങ് മന കായ വൃത്തിഭിഃ ॥ 17॥

സർവം ബ്രഹ്മാത്മകം തസ്യ വിദ്യയാ ആത്മ മനീഷയാ । പരിപശ്യന് ഉപരമേത് സർവതഃ മുക്ത സംശയഃ ॥ 18॥

അയം ഹി സർവകല്പാനാം സധ്രീചീനഃ മതഃ മമ । മദ്ഭാവഃ സർവഭൂതേഷു മനോവാക്കായവൃത്തിഭിഃ ॥ 19॥

ന ഹി അംഗ ഉപക്രമേ ധ്വംസഃ മദ്ധര്മസ്യ ഉദ്ധവ അണു അപി । മയാ വ്യവസിതഃ സമ്യക് നിര്ഗുണത്വാത് അനാശിഷഃ ॥ 20॥

യഃ യഃ മയി പരേ ധര്മഃ കല്പ്യതേ നിഷ്ഫലായ ചേത് । തത് ആയാസഃ നിരര്ഥഃ സ്യാത് ഭയാദേഃ ഇവ സത്ത്മ ॥ 21॥

ഏഷാ ബുദ്ധിമതാം ബുദ്ധിഃ മനീഷാ ച മനീഷിണാമ് । യത് സത്യം അനൃതേന ഇഹ മര്ത്യേന ആപ്നോതി മാ അമൃതമ് ॥ 22॥

ഏഷ തേ അഭിഹിതഃ കൃത്സ്നഃ ബ്രഹ്മവാദസ്യ സംഗ്രഹഃ । സമാസവ്യാസവിധിനാ ദേവാനാം അപി ദുര്ഗമഃ ॥ 23॥

അഭീക്ഷ്ണശഃ തേ ഗദിതം ജ്ഞാനം വിസ്പഷ്ടയുക്തിമത് । ഏതത് വിജ്ഞായ മുച്യേത പുരുഷഃ നഷ്ടസംശയഃ ॥ 24॥

സുവിവിക്തം തവ പ്രശ്നം മയാ ഏതത് അപി ധാരയേത് । സനാതനം ബ്രഹ്മഗുഹ്യം പരം ബ്രഹ്മ അധിഗച്ഛതി ॥ 25॥

യഃ ഏതത് മമ ഭക്തേഷു സംപ്രദദ്യാത് സുപുഷ്കലമ് । തസ്യ അഹം ബ്രഹ്മദായസ്യ ദദാമി ആത്മാനം ആത്മനാ ॥ 26॥

യഃ ഏതത് സമധീയീത പവിത്രം പരമം ശുചി । സഃ പൂയേത അഹഃ അഹഃ മാം ജ്ഞാനദീപേന ദര്ശയന് ॥ 27॥

യഃ ഏതത് ശ്രദ്ധയാ നിത്യം അവ്യഗ്രഃ ശ്രുണുയാത് നരഃ । മയി ഭക്തിം പരാം കുർവന് കര്മഭിഃ ന സഃ ബധ്യതേ ॥ 28॥

അപി ഉദ്ധവ ത്വയാ ബ്രഹ്മ സഖേ സമവധാരിതമ് । അപി തേ വിഗതഃ മോഹഃ ശോകഃ ച അസൌ മനോഭവഃ ॥ 29॥

ന ഏതത് ത്വയാ ദാംഭികായ നാസ്തികായ ശഠായ ച । അശുശ്രൂഷോഃ അഭക്തായ ദുർവിനീതായ ദീയതാമ് ॥ 30॥

ഏതൈഃ ദോഷൈഃ വിഹീനായ ബ്രഹ്മണ്യായ പ്രിയായ ച । സാധവേ ശുചയേ ബ്രൂയാത് ഭക്തിഃ സ്യാത് ശൂദ്ര യോഷിതാമ് ॥ 31॥

ന ഏതത് വിജ്ഞായ ജിജ്ഞാസോഃ ജ്ഞാതവ്യം അവശിഷ്യതേ । പീത്വാ പീയൂഷം അമൃതം പാതവ്യം ന അവശിഷ്യതേ ॥ 32॥

ജ്ഞാനേ കര്മണി യോഗേ ച വാര്തായാം ദംഡധാരണേ । യാവാന് അര്ഥഃ നൃണാം താത താവാന് തേ അഹം ചതുർവിധഃ ॥ 33॥

മര്ത്യഃ യദാ ത്യക്ത സമസ്തകര്മാ നിവേദിതാത്മാ വിചികീര്ഷിതഃ മേ । തദാ അമൃതത്വം പ്രതിപദ്യമാനഃ മയാ ആത്മഭൂയായ ച കല്പതേ വൈ ॥ 34॥

ശ്രീശുകഃ ഉവാച

സഃ ഏവം ആദര്ശിത യോഗമാര്ഗഃ തദാ ഉത്തമ ശ്ലോകവചഃ നിശമ്യ । ബദ്ധ അംജലിഃ പ്രീതി ഉപരുദ്ധ കംഠഃ ന കിംചിത് ഊചേഃ അശ്രു പരിപ്ലുത അക്ഷഃ ॥ 35

വിഷ്ടഭ്യ ചിത്തം പ്രണയ അവഘൂര്ണമ് ധൈര്യേണ രാജന് ബഹു മന്യമാനഃ । കൃതാംജലിഃ പ്രാഹ യദുപ്രവീരമ് ശീര്ഷ്ണാ സ്പൃശന് തത് ചരണ അരവിംദമ് ॥ 36॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

വിദ്രാവിതഃ മോഹ മഹാ അംധകാരഃ യഃ ആശ്രിതഃ മേ തവ സന്നിധാനാത് । വിഭാവസോഃ കിം നു സമീപഗസ്യ ശീതം തമഃ ഭീഃ പ്രഭവംതി അജ അദ്യ ॥ 37

പ്രത്യര്പിതഃ മേ ഭവതാ അനുകംപിനാ ഭൃത്യായ വിജ്ഞാനമയഃ പ്രദീപഃ । ഹിത്വാ കൃതജ്ഞഃ തവ പാദമൂലമ് കഃ അന്യത് സമീയാത് ശരണം ത്വദീയമ് ॥ 38॥

വൃക്ണഃ ച മേ സുദൃഢഃ സ്നേഹപാശഃ ദാശാര്ഹ വൃഷ്ണി അംധക സാത്വതേഷു । പ്രസാരിതഃ സൃഷ്ടിവിവൃദ്ധയേ ത്വയാ സ്വമായയാ ഹി ആത്മ സുബോധ ഹേതിനാ ॥ 39॥

നമഃ അസ്തു തേ മഹായോഗിന് പ്രപന്നം അനുശാധി മാമ് । യഥാ ത്വത് ചരണ അംഭോജേ രതിഃ സ്യാത് അനപായിനീ ॥ 40॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ഗച്ഛ ഉദ്ധവ മയാ ആദിഷ്ടഃ ബദരി ആഖ്യം മമ ആശ്രമമ് । തത്ര മത് പാദ തീര്ഥോദേ സ്നാന ഉപസ്പര്ശനൈഃ ശുചിഃ ॥ 41

ഈക്ഷയാ അലകനംദായാ വിധൂത അശേഷ കല്മഷഃ । വസാനഃ വല്കലാനി അംഗ വന്യഭുക് സുഖ നിഃസ്പൃഹഃ ॥ 42॥

തിതിക്ഷൌഃ ദ്വംദ്വമാത്രാണാം സുശീലഃ സംയതേംദ്രിയഃ । ശാംതഃ സമാഹിതധിയാ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസംയുതഃ ॥ 43॥

മത്തഃ അനുശിക്ഷിതം യത് തേ വിവിക്തമനുഭാവയന് । മയി ആവേശിത വാക് ചിത്തഃ മദ്ധര്മ നിരതഃ ഭവ । അതിവ്രജ്യ ഗതീഃ തിസ്രഃ മാം ഏഷ്യസി തതഃ പരമ് ॥ 44॥

ശ്രീശുകഃ ഉവാച

സഃ ഏവം ഉക്തഃ ഹരിമേധസാ ഉദ്ധവഃ പ്രദക്ഷിണം തം പരിസൃത്യ പാദയോഃ । ശിരഃ നിധായ അശ്രുകലാഭിഃ ആര്ദ്രധീഃ ന്യഷിംചത് അദ്വംദ്വപരഃ അപി ഉപക്രമേ ॥ 45

സുദുസ്ത്യജ സ്നേഹ വിയോഗ കാതരഃ ന ശക്നുവന് തം പരിഹാതും ആതുരഃ । കൃച്ഛ്രം യയൌ മൂര്ധനി ഭര്തൃപാദുകേ ബിഭ്രന് നമസ്കൃത്യ യയൌ പുനഃ പുനഃ ॥ 46॥

തതഃ തം അംതര്ഹൃദി സംനിവേശ്യ ഗതഃ മഹാഭാഗവതഃ വിശാലാമ് । യഥാ ഉപദിഷ്ടാം ജഗത് ഏകബംധുനാ തതഃ സമാസ്ഥായ ഹരേഃ അഗാത് ഗതിമ് ॥ 47॥

യഃ ഏഅതത് ആനംദ സമുദ്ര സംഭൃതമ് ജ്ഞാനാമൃതം ഭാഗവതായ ഭാഷിതമ് । കൃഷ്ണേണ യോഗേശ്വര സേവിതാംഘ്രിണാ സച്ഛ്രദ്ധയാ ആസേവ്യ ജഗത് വിമുച്യതേ ॥ 48॥

ഭവഭയ അപഹംതും ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസാരമ് നിഗമകൃത് ഉപജഹേ ഭൃംഗവത് വേദസാരമ് । അമൃതം ഉദധിതഃ ച അപായയത് ഭൃത്യവര്ഗാന് പുരുഷം ഋഷഭം ആദ്യം കൃഷ്ണസംജ്ഞം നതഃ അസ്മി ॥ 49॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ഭഗവദുദ്ധവസംവാദേ പരമാര്ഥപ്രാപ്തിസുഗമോപായകഥനോദ്ധവബദരികാശ്രമപ്രവേശോ നാമ ഏകോനത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥ 29॥

അഥ ത്രിംശഃ അധ്യായഃ । രാജാ ഉവാച

തതഃ മഹാഭാഗവതേ ഉദ്ധവേ നിര്ഗതേ വനമ് । ദ്വാരവത്യാം കിം അകരോത് ഭഗവാന് ഭൂതഭാവനഃ ॥ 1

ബ്രഹ്മശാപ ഉപസംസൃഷ്ടേ സ്വകുലേ യാദവര്ഷഭഃ । പ്രേയസീം സർവനേത്രാണാം തനും സഃ കഥം അത്യജത് ॥ 2॥

പ്രത്യാക്രഷ്ടും നയനം അബലാ യത്ര ലഗ്നം ന ശേകുഃ കര്ണാവിഷ്ടം ന സരതി തതഃ യത് സതാം ആത്മലഗ്നമ് । യത് ശ്രീഃ വാചാം ജനയതി രതിം കിം നു മാനം കവീനാമ് ദൃഷ്ട്വാ ജിഷ്ണോഃ യുധി രഥഗതം യത് ച തത് സാമ്യമ് ഈയുഃ ॥ 3॥

ഋഷിഃ ഉവാച

ദിവി ഭുവി അംതരിക്ഷേ ച മഹോത്പാതാന് സമുത്ഥിതാന് । ദൃഷ്ട്വാ ആസീനാന് സുധര്മായാം കൃഷ്ണഃ പ്രാഹ യദൂന് ഇദമ് ॥ 4

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ഏതേ ഘോരാഃ മഹോത്പാതാഃ ദ്വാർവത്യാം യമകേതവഃ । മുഹൂര്തം അപി ന സ്ഥേയം അത്ര നഃ യദുപുംഗവാഃ ॥ 5

സ്ത്രിയഃ ബാലാഃ ച വൃദ്ധാഃ ച ശംഖോദ്ധാരം വ്രജംത്വിതഃ । വയം പ്രഭാസം യാസ്യാമഃ യത്ര പ്രത്യക് സരസ്വതീ ॥ 6॥

തത്ര അഭിഷിച്യ ശുചയ ഉപോഷ്യ സുസമാഹിതാഃ । ദേവതാഃ പൂജയിഷ്യാമഃ സ്നപന ആലേപന അര്ഹണൈഃ ॥7॥

ബ്രാഹ്മണാന് തു മഹാഭാഗാന് കൃതസ്വസ്ത്യയനാ വയമ് । ഗോ ഭൂ ഹിരണ്യ വാസോഭിഃ ഗജ അശ്വരഥ വേശ്മഭിഃ ॥ 8॥

വിധിഃ ഏഷഃ ഹി അരിഷ്ടഘ്നഃ മംഗല ആയനം ഉത്തമമ് । ദേവ ദ്വിജ ഗവാം പൂജാ ഭൂതേഷു പരമഃ ഭവഃ ॥ 9॥

ഇതി സർവേ സമാകര്ണ്യ യദുവൃദ്ധാഃ മധുദ്വിഷഃ । തഥാ ഇതി നൌഭിഃ ഉത്തീര്യ പ്രഭാസം പ്രയയൂ രഥൈഃ ॥ 10॥

തസ്മിന് ഭഗവതാ ആദിഷ്ടം യദുദേവേന യാദവാ । ചക്രുഃ പരഭയാ ഭക്ത്യാ സർവശ്രേയ ഉപബൃംഹിതമ് ॥ 11॥

തതഃ തസ്മിന് മഹാപാനം പപുഃ മൈരേയകം മധു । ദിഷ്ട വിഭ്രംശിത ധിയഃ യത് ദ്രവൈഃ ഭ്രശ്യതേ മതിഃ ॥ 12॥

മഹാപാന അഭിമത്താനാം വീരാണാം ദൃപ്തചേതസാമ് । കൃഷ്ണമായാ വിമൂഢാനാം സംഘര്ഷഃ സുമഹാന് അഭൂത് ॥ 13॥

യുയുധുഃ ക്രോധസംരബ്ധാ വേലായാം ആതതായിനഃ । ധനുഭിഃ അസിഭിഃ മല്ലൈഃ ഗദാഭിഃ താം അരര്ഷ്ടിഭിഃ ॥ 14॥

പതത്പതാകൈ രഥകുംജരാദിഭിഃ ഖര ഉഷ്ട്ര ഗോഭിഃ മഹിഷൈഃ നരൈഃ അപി । മിഥഃ സമേത്യ അശ്വതരൈഃ സുദുര്മദാ ന്യഹന് ശരര്ദദ്ഭിഃ ഇവ ദ്വിപാ വനേ ॥ 15॥

പ്രദ്യുമ്ന സാംബൌ യുധി രൂഢമത്സരൌ അക്രൂര ഭോജൌ അനിരുദ്ധ സാത്യകീ । സുഭദ്ര സംഗ്രാമജിതൌ സുദാരുണൌ ഗദൌ സുമിത്രാ സുരഥൌ സമീയതുഃ ॥ 16॥

അന്യേ ച യേ വൈ നിശഠ ഉല്മുക ആദയഃ സഹസ്രജിത് ശതജിത് ഭാനു മുഖ്യാഃ । അന്യോന്യം ആസാദ്യ മദാംധകാരിതാ ജഘ്നുഃ മുകുംദേന വിമോഹിതാ ഭൃശമ് ॥ 17॥

ദാശാര്ഹ വൃഷ്ണി അംധക ഭോജ സാത്വതാ മധു അര്ബുദാ മാഥുരശൂരസേനാഃ । വിസര്ജനാഃ കുകുരാഃ കുംതയഃ ച മിഥഃ തതഃ തേ അഥ വിസൃജ്യ സൌഹൃദമ് ॥ 18॥

പുത്രാഃ അയുധ്യന് പിതൃഭിഃ ഭ്രാതൃഭിഃ ച സ്വസ്ത്രീയ ദൌഹിത്ര പിതൃവ്യമാതുലൈഃ । മിത്രാണി മിത്രൈഃ സുഹൃദഃ സുഹൃദ്ഭിഃ ജ്ഞാതീംസ്ത്വഹന് ജ്ഞാതയഃ ഏവ മൂഢാഃ ॥ 19॥

ശരേഷു ക്ഷീയമാണേഷു ഭജ്യമാനേഷു ധന്വസു । ശസ്ത്രേഷു ക്ഷീയമാണേഷു മുഷ്ടിഭിഃ ജഹ്രുഃ ഏരകാഃ ॥ 20॥

താഃ വജ്രകല്പാഃ ഹി അഭവന് പരിഘാഃ മുഷ്ടിനാഃ ഭൃതാഃ । ജഘ്നുഃ ദ്വിഷഃ തൈഃ കൃഷ്ണേന വാര്യമാണാഃ തു തം ച തേ ॥ 21॥

പ്രത്യനീകം മന്യമാനാഃ ബലഭദ്രം ച മോഹിതാഃ । ഹംതും കൃതധിയഃ രാജന് ആപന്നാഃ ആതതായിനഃ ॥ 22॥

അഥ തൌ അപി സംക്രുദ്ധൌ ഉദ്യമ്യ കുരുനംദന । ഏരകാ മുഷ്ടി പരിഘൌ ജരംതൌ ജഘ്നതുഃ യുധി ॥ 23॥

ബ്രഹ്മശാപ ഉപസൃഷ്ടാനാം കൃഷ്ണമായാവൃത ആത്മനാമ് । സ്പര്ധാക്രോധഃ ക്ഷയം നിന്യേ വൈണവഃ അഗ്നിഃ യഥാ വനമ് ॥ 24॥

ഏവം നഷ്ടേഷു സർവേഷു കുലേഷു സ്വേഷു കേശവഃ । അവതാരിതഃ ഭുവഃ ഭാരഃ ഇതി മേനേ അവശേഷിതഃ ॥ 25॥

രാമഃ സമുദ്രവേലായാം യോഗം ആസ്ഥായ പൌരുഷമ് । തത് ത്യാജ ലോകം മാനുഷ്യം സംയോജ്യ ആത്മാനം ആത്മനി ॥ 26॥

രാമനിര്യാണം ആലോക്യ ഭഗവാന് ദേവകീസുതഃ । നിഷസാദ ധരോപസ്ഥേ തൂഷ്ണീം ആസാദ്യ പിപ്പലമ് ॥ 27॥

ബിഭ്രത് ചതുര്ഭുജം രൂപം ഭ്രാജിഷ്ണു പ്രഭയാ സ്വയാ । ദിശഃ വിതിമാരാഃ കുർവന് വിധൂമഃ ഇവ പാവകഃ ॥ 28॥

ശ്രീവത്സാംകം ഘനശ്യാമം തപ്ത ഹാടക വര്ചസമ് । കൌശേയ അംബര യുഗ്മേന പരിവീതം സുമംഗലമ് ॥ 29॥

സുംദര സ്മിത വക്ത്ര അബ്ജം നീല കുംതല മംഡിതമ് । പുംഡരീക അഭിരാമാക്ഷം സ്ഫുരന് മകര കുംഡലമ് ॥ 30॥

കടിസൂത്ര ബ്രഹ്മസൂത്ര കിരീട കടക അംഗദൈഃ । ഹാര നൂപുര മുദ്രാഭിഃ കൌസ്തുഭേന വിരാജിതമ് ॥ 31॥

വനമാലാ പരീതാംഗം മൂര്തിമദ്ഭിഃ നിജ ആയുധൈഃ । കൃത്വാ ഉരൌ ദക്ഷിണേ പാദം ആസീനം പംകജ അരുണമ് ॥ 32॥

മുസലൌ അശേഷായഃ ഖംഡകൃതേഷുഃ ലുബ്ധകഃ ജരാഃ । മൃഗാസ്യ ആകാരം തത് ചരണം വിവ്യാധ മൃഗശംകയാ ॥ 33॥

ചതുര്ഭുജം തം പുരുഷം ദൃഷ്ട്വാ സഃ കൃത കില്ബിഷഃ । ഭീതഃ പപാത ശിരസാ പാദയോഃ അസുരദ്വിഷഃ ॥ 34॥

അജാനതാ കൃതം ഇദം പാപേന മധുസൂദന । ക്ഷംതും അര്ഹസി പാപസ്യ ഉത്തമശ്ലോകഃ മേ അനഘ ॥ 35॥

യസ്യ അനുസ്മരണം നൄണാം അജ്ഞാന ധ്വാംത നാശനമ് । വദംതി തസ്യ തേ വിഷ്ണോ മയാ അസാധു കൃതം പ്രഭോ ॥ 36॥

തത് മാ ആശു ജഹി വൈകുംഠ പാപ്മാനം മൃഗ ലുബ്ധകമ് । യഥാ പുനഃ അഹം തു ഏവം ന കുര്യാം സത് അതിക്രമമ് ॥ 37॥

യസ്യ ആത്മ യോഗ രചിതം ന വിദുഃ വിരിംചഃ രുദ്ര ആദയഃ അസ്യ തനയാഃ പതയഃ ഗിരാം യേ । ത്വത് മായയാ പിഹിത ദൃഷ്ടയഃ ഏതത് അംജഃ കിം തസ്യ തേ വയം അസത് ഗതയഃ ഗൃണീമഃ ॥ 38॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

മാ ഭൈഃ ജരേ ത്വം ഉത്തിഷ്ഠ കാമഃ ഏഷഃ കൃതഃ ഹി മേ । യാഹി ത്വം മത് അനുജ്ഞാതഃ സ്വര്ഗം സുകൃതിനാം പദമ് ॥ 39

ഇതി ആദിഷ്ടഃ ഭഗവതാ കൃഷ്ണേന ഇച്ഛാ ശരീരിണാ । ത്രിഃ പരിക്രമ്യ തം നത്വാ വിമാനേന ദിവം യയൌ ॥ 40॥

ദാരുകഃ കൃഷ്ണപദവീം അന്വിച്ഛന് അധിഗമ്യതാമ് । വായും തുലസികാമോദം ആഘ്രായ അഭിമുഖം യയൌ ॥ 41॥

തം തത്ര തിഗ്മദ്യുഭിഃ ആയുധൈഃ വൃതമ് ഹി അശ്വത്ഥമൂലേ കൃതകേതനം പതിമ് । സ്നേഹപ്ലുതാത്മാ നിപപാത പാദയോ രഥാത് അവപ്ലുത്യ സബാഷ്പലോചനഃ ॥ 42॥

അപശ്യതഃ ത്വത് ചരണ അംബുജം പ്രഭോ ദൃഷ്ടിഃ പ്രണഷ്ടാ തമസി പ്രവിഷ്ടാ । ദിശഃ ന ജാനേ ന ലഭേ ച ശാംതിമ് യഥാ നിശായം ഉഡുപേ പ്രണഷ്ടേ ॥ 43॥

ഇതി ബ്രുവതേ സൂതേ വൈ രഥഃ ഗരുഡലാംഛനഃ । ഖം ഉത്പപാത രാജേംദ്ര സാശ്വധ്വജഃ ഉദീക്ഷതഃ ॥ 44॥

തം അന്വഗച്ഛന് ദിവ്യാനി വിഷ്ണുപ്രഹരണാനി ച । തേന അതി വിസ്മിത ആത്മാനം സൂതം ആഹ ജനാര്ദനഃ ॥ 45॥

ഗച്ഛ ദ്വാരവതീം സൂത ജ്ഞാതീനാം നിധനം മിഥഃ । സംകര്ഷണസ്യ നിര്യാണം ബംധുഭ്യഃ ബ്രൂഹി മത് ദശാമ് ॥ 46॥

ദ്വാരകായാം ച ന സ്ഥേയം ഭവദ്ഭിഃ ച സ്വബംധുഭിഃ । മയാ ത്യക്താം യദുപുരീം സമുദ്രഃ പ്ലാവയിഷ്യതി ॥ 47॥

സ്വം സ്വം പരിഗ്രഹം സർവേ ആദായ പിതരൌ ച നഃ । അര്ജുനേന ആവിതാഃ സർവ ഇംദ്രപ്രസ്ഥം ഗമിഷ്യഥ ॥ 48॥

ത്വം തു മത് ധര്മം ആസ്ഥായ ജ്ഞാനനിഷ്ഠഃ ഉപേക്ഷകഃ । മന്മായാ രചനാം ഏതാം വിജ്ഞായ ഉപശമം വ്രജ ॥ 49॥

ഇതി ഉക്തഃ തം പരിക്രമ്യ നമസ്കൃത്യ പുനഃ പുനഃ । തത് പാദൌ ശീര്ഷ്ണി ഉപാധായ ദുര്മനാഃ പ്രയയൌ പുരീമ് ॥ 50॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ യദുകുലസംക്ഷയോ നാമ ത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥ 30॥

അഥ ഏകത്രിംശഃ അധ്യായഃ । ശ്രീശുകഃ ഉവാച

അഥ തത്ര ആഗമത് ബ്രഹ്മാ ഭവാന്യാ ച സമം ഭവഃ । മഹേംദ്രപ്രമുഖാഃ ദേവാഃ മുനയഃ സപ്രജേശ്വരാഃ ॥ 1

പിതരഃ സിദ്ധഗംധർവാഃ വിദ്യാധര മഹോരഗാഃ । ചാരണാഃ യക്ഷരക്ഷാംസി കിംനര അപ്സരസഃ ദ്വിജാഃ ॥ 2॥

ദ്രഷ്ടുകാമാഃ ഭഗവതഃ നിർവാണം പരമ ഉത്സുകാഃ । ഗായംതഃ ച ഗൃണംതഃ ച ശൌരേഃ കര്മാണി ജന്മ ച ॥ 3॥

വവര്ഷുഃ പുഷ്പവര്ഷാണി വിമാന ആവലിഭിഃ നഭഃ । കുർവംതഃ സംകുലം രാജന് ഭക്ത്യാ പരമയാ യുതാഃ ॥ 4॥

ഭഗവാന് പിതാമഹം വീക്ഷ്യ വിഭൂതിഃ ആത്മനഃ വിഭുഃ । സംയോജ്യ ആത്മനി ച ആത്മാനം പദ്മനേത്രേ ന്യമീലയത് ॥ 5॥

ലോകാഭിരാമാം സ്വതനും ധാരണാ ധ്യാന മംഗലമ് । യോഗധാരണയാ ആഗ്നേയ്യാ അദഗ്ധ്വാ ധാമ ആവിശത് സ്വകമ് ॥ 6॥

ദിവി ദുംദുഭയഃ നേദുഃ പേതുഃ സുമനഃ ച ഖാത് । സത്യം ധര്മഃ ധൃതിഃ ഭൂമേഃ കീര്തിഃ ശ്രീഃ ച അനു തം വയുഃ ॥ 7॥

ദേവ ആദയഃ ബ്രഹ്മമുഖ്യാഃ ന വിശംതം സ്വധാമനി । അവിജ്ഞാതഗതിം കൃഷ്ണം ദദൃശുഃ ച അതിവിസ്മിതാഃ ॥ 8॥

സൌദാമന്യാഃ യഥാ ആകാശേ യാംത്യാഃ ഹിത്വാ അഭ്രമംഡലമ് । ഗതിഃ ന ലക്ഷ്യതേ മര്ത്യൈഃ തഥാ കൃഷ്ണസ്യ ദൈവതൈഃ ॥ 9॥

ബ്രഹ്മ രുദ്ര ആദയഃ തേ തു ദൃഷ്ട്വാ യോഗഗതിം ഹരേഃ । വിസ്മിതാഃ താം പ്രശംസംതഃ സ്വം സ്വം ലോകം യയുഃ തദാ ॥ 10॥

രാജന് പരസ്യ തനുഭൃത് ജനനാപ്യയേഹാ മായാവിഡംബനം അവേഹി യഥാ നടസ്യ । സൃഷ്ട്വാ ആത്മനാ ഇദം അനുവിശ്യ വിഹൃത്യ ച അംതേ സംഹൃത്യ ച ആത്മ മഹിനാ ഉപരതഃ സഃ ആസ്തേ ॥ 11॥

മര്ത്യേന യഃ ഗുരുസുതം യമലോകനീതമ് ത്വാം ച ആനയത് ശരണദഃ പരമ അസ്ത്ര ദഗ്ധമ് । ജിഗ്യേ അംതക അംതകം അപി ഈശം അസൌ അവനീശഃ കിം സ്വാവനേ സ്വരനയന് മൃഗയും സദേഹമ് ॥ 12॥

തഥാ അപി അശേശാ സ്ഥിതി സംഭവ അപി അയേഷു അനന്യ ഹേതുഃ യത് അശേഷ ശക്തിധൃക് । ന ഇച്ഛത് പ്രണേതും വപുഃ അത്ര ശേഷിതമ് മര്ത്യേന കിം സ്വസ്ഥഗതിം പ്രദര്ശയന് ॥ 13॥

യഃ ഏതാം പ്രാതഃ ഉത്ഥായ കൃഷ്ണസ്യ പദവീം പരാമ് । പ്രയതഃ കീര്തയേത് ഭക്ത്യാ താം ഏവ ആപ്നോതി അനുത്തമാമ് ॥ 14॥

ദാരുകഃ ദ്വാരകാം ഏത്യ വസുദേവ ഉഗ്രസേനയോഃ । പതിത്വാ ചരണാവസ്രൈഃ ന്യഷിംചത് കൃഷ്ണവിച്യുതഃ ॥ 15॥

കഥയാമാസ നിധനം വൃഷ്ണീനാം കൃത്സ്നശഃ നൃപ । തത് ശ്രുത്വാ ഉദ്വിഗ്ന ഹൃദയാഃ ജനാഃ ശോക വിമൂര്ച്ഛിതാഃ ॥ 16॥

തത്ര സ്മ ത്വരിതാ ജഗ്മുഃ കൃഷ്ണ വിശ്ലേഷ വിഹ്വലാഃ । വ്യസവാഃ ശേരതേ യത്ര ജ്ഞാതയഃ ഘ്നംതഃ ആനനമ് ॥ 17॥

ദേവകീ രോഹിണീ ച ഏവ വസുദേവഃ തഥാ സുതൌ । കൃഷ്ണ രാമ അവപശ്യംതഃ ശോക ആര്താഃ വിജഹുഃ സ്മൃതിമ് ॥ 18॥

പ്രാണാന് ച വിജഹുഃ തത്ര ഭഗവത് വിരഹ ആതുരാഃ । ഉപഗുഹ്യ പതീന് താത ചിതാം ആരുരുഹുഃ സ്ത്രിയഃ ॥ 19॥

രാമപത്ന്യഃ ച തത് ദേഹം ഉപഗുഹ്യ അഗ്നിം ആവിശന് । വസുദേവപത്ന്യഃ തത് ഗാത്രം പ്രദ്യുമ്ന ആദീന് ഹരേഃ സ്നുഷാഃ । കൃഷ്ണപത്ന്യഃ ആവിശന് അഗ്നിം രുക്മിണി ആദ്യാഃ തദാത്മികാഃ ॥ 20॥

അര്ജുനഃ പ്രേയസഃ സഖ്യുഃ കൃഷ്ണസ്യ വിരഹ ആതുരഃ । ആത്മാനം സാംത്വയാമാസ കൃഷ്ണഗീതൈഃ സദുക്തിഭിഃ ॥ 21॥

ബംധൂനാം നഷ്ടഗോത്രാണാം അര്ജുനഃ സാംപരായികമ് । ഹതാനാം കാരയാമാസ യഥാവത് അനുപൂർവശഃ ॥ 22॥

ദ്വാരകാം ഹരിണാ ത്യക്താ സമുദ്രഃ അപ്ലാവയത് ക്ഷണാത് । വര്ജയിത്വാ മഹാരാജ ശ്രീമത് ഭഗവത് ആലയമ് ॥ 23॥

നിത്യം സംനിഹിതഃ തത്ര ഭഗവാന് മധുസൂദനഃ । സ്മൃത്യാ അശേഷാ അശുഭഹരം സർവ മംഗലം അമംഗലമ് ॥ 24॥

സ്ത്രീ ബാല വൃദ്ധാന് ആദായ ഹതശേഷാന് ധനംജയഃ । ഇംദ്രപ്രസ്ഥം സമാവേശ്യ വജ്ര തത്ര അഭ്യഷേചയത് ॥ 25॥

ശ്രുത്വാ സുഹൃത് വധം രാജന് അര്ജുനാത് തേ പിതാമഹാഃ । ത്വാം തു വംശധരം കൃത്വാ ജഗ്മുഃ സർവേ മഹാപഥമ് ॥ 26॥

യഃ ഏതത് ദേവദേവസ്യ വിഷ്ണോഃ കര്മാണി ജന്മ ച । കീര്തയേത് ശ്രദ്ധയാ മര്ത്യഃ സർവപാപൈഃ പ്രമുച്യതേ ॥ 27॥

ഇത്ഥം ഹരേഃ ഭഗവതഃ രുചിര അവതാര വീര്യാണി ബാലചരിതാനി ച ശംതമാനി । അന്യത്ര ച ഇഹ ച ശ്രുതാനി ഗൃണന് മനുഷ്യഃ ഭക്തിം പരാം പരമഹംസഗതൌ ലഭേത ॥ 28॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ മൌസലോപാഖ്യാനം നാമ ഏകത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥ 31॥

॥ ഇതി ഉദ്ധവഗീതാ നാമ ഏകാദശസ്കംധഃ സമാപ്തഃ ॥

ಉದ್ಧವಗೀತಾ - ಏಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಬಗ್ಗೆ

ಈ ಉದ್ಧವಗೀತಾ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ೧೧ನೇ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದ ಏಕಾದಶ ಸ್ಕಂಧದ ೧೧ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಕೊನೆಯ ಸಾಲು ಹೇಳುವಂತೆ ಉದ್ಧವಗೀತೆ ಮತ್ತು ಏಕಾದಶ ಸ್ಕಂಧವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಕೃಷ್ಣ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ: "ಬದ್ಧ ಮುಕ್ತ ಎಂಬುದು ಗುಣಗಳಿಂದ, ವಸ್ತುತಃ ಅಲ್ಲ; ಗುಣಗಳು ಮಾಯಾಮೂಲವಾದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಮೋಕ್ಷವೂ ಇಲ್ಲ ಬಂಧನವೂ ಇಲ್ಲ." ಕನಸಿನಿಂದ ಎಚ್ಚರಾದವನಂತೆ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬಾಳುವ ಮುಕ್ತಜೀವ, ಕರುಣಾಳು, ಸಹಿಷ್ಣು, ಸತ್ಯವಂತ, ಸರ್ವಸಮನಾದ ಸಾಧುವಿನ ಲಕ್ಷಣ, ಮತ್ತು ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನ, ಸ್ಮರಣ, ಭಕ್ತಸೇವೆ, ಸರ್ವಾರ್ಪಣೆಯ ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮೂಲ: ಭಾಗವತ ಪುರಾಣ, ಏಕಾದಶ ಸ್ಕಂಧ, ೧೧ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ

ಯಾವಾಗ ಪಠಿಸಬೇಕು: ಭಾಗವತ ಪಾರಾಯಣದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಾಗವತ ಸಪ್ತಾಹದಲ್ಲಿ.

ನಿಮಗೆ ಗೊತ್ತೇ?

  • ಒಂದೇ ಮರದ ಮೇಲಿನ ಎರಡು ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಒಂದು ಹಣ್ಣು ತಿನ್ನುತ್ತ ಒಂದು ನೋಡುತ್ತ, ಮುಂಡಕೋಪನಿಷತ್ತಿನಂತೆ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲೂ ಬರುತ್ತವೆ.
  • ಇಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ ನೀಡುವ ಸಾಧುಲಕ್ಷಣಗಳ ಪಟ್ಟಿ ನಿಜವಾದ ಭಕ್ತನ ಚಿತ್ರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತ.

ಪದೇ ಪದೇ ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು

ಬಂಧ ಮೋಕ್ಷಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೃಷ್ಣ ಏನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ?

ಅವು ಗುಣಗಳಿಂದ, ವಸ್ತುತಃ ಅಲ್ಲ ಎಂದು.

ಸಾಧುವಿನ ಕೆಲವು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಯಾವುವು?

ಕರುಣೆ, ಸಹನೆ, ಸತ್ಯ, ಸರ್ವಸಮತೆ.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ಎಲ್ಲಿಂದ?

ಭಾಗವತ ಪುರಾಣ, ಏಕಾದಶ ಸ್ಕಂಧ, ೧೧ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ.

ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ, ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ವಾಣಿಜ್ಯೇತರ.