MuhurtaNow

భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - నీతి శతకం

Bhartruhari Shataka Trishati · సాంప్రదాయ భక్తి గ్రంథం

ദിക്കാലാദ്യനവച്ഛിന്നാനംതചിന്മാത്രമൂര്തയേ । സ്വാനുഭൂത്യേകമാനായ നമഃ ശാംതായ തേജസേ ॥ 1.1 ॥

ബോദ്ധാരോ മത്സരഗ്രസ്താഃ പ്രഭവഃ സ്മയദൂഷിതാഃ । അബോധോപഹതാഃ ചാന്യേ ജീര്ണമംഗേ സുഭാഷിതമ് ॥ 1.2 ॥

അജ്ഞഃ സുഖം ആരാധ്യഃ സുഖതരം ആരാധ്യതേ വിശേഷജ്ഞഃ । ജ്ഞാനലവദുർവിദഗ്ധം ബ്രഹ്മാപി തം നരം ന രംജയതി ॥ 1.3 ॥

പ്രസഹ്യ മണിം ഉദ്ധരേന്മകരവക്ത്രദംഷ്ട്രാംതരാത് സമുദ്രം അപി സംതരേത്പ്രചലദൂര്മിമാലാകുലമ് । ഭുജംഗം അപി കോപിതം ശിരസി പുഷ്പവദ്ധാരയേത് ന തു പ്രതിനിവിഷ്ടമൂര്ഖജനചിത്തം ആരാധയേത് ॥ 1.4 ॥

ലഭേത സികതാസു തൈലം അപി യത്നതഃ പീഡയന് പിബേച്ച മൃഗതൃഷ്ണികാസു സലിലം പിപാസാര്ദിതഃ । ക്വചിദപി പര്യടന്ശശവിഷാണം ആസാദയേത് ന തു പ്രതിനിവിഷ്ടമൂര്ഖചിത്തം ആരാധയേത് ॥ 1.5 ॥

വ്യാലം ബാലമൃണാലതംതുഭിരസൌ രോദ്ധും സമുജ്ജൃംഭതേ ഛേത്തും വജ്രമണിം ശിരീഷകുസുമപ്രാംതേന സന്നഹ്യതി । മാധുര്യം മധുബിംദുനാ രചയിതും ക്ഷാരാമുധേരീഹതേ നേതും വാംഛംതി യഃ ഖലാന്പഥി സതാം സൂക്തൈഃ സുധാസ്യംദിഭിഃ ॥ 1.6 ॥

സ്വായത്തം ഏകാംതഗുണം വിധാത്രാ വിനിര്മിതം ഛാദനം അജ്ഞതായാഃ । വിശേഷതഃ സർവവിദാം സമാജേ വിഭൂഷണം മൌനം അപംഡിതാനാമ് ॥ 1.7 ॥

യദാ കിംചിജ്ജ്ഞോഽഹം ദ്വിപ ഇവ മദാംധഃ സമഭവം തദാ സർവജ്ഞോഽസ്മീത്യഭവദവലിപ്തം മമ മനഃ യദാ കിംചിത്കിംചിദ്ബുധജനസകാശാദവഗതം തദാ മൂര്ഖോഽസ്മീതി ജ്വര ഇവ മദോ മേ വ്യപഗതഃ ॥ 1.8 ॥

കൃമികുലചിത്തം ലാലാക്ലിന്നം വിഗംധിജുഗുപ്സിതം നിരുപമരസം പ്രീത്യാ ഖാദന്നരാസ്ഥി നിരാമിഷമ് । സുരപതിം അപി ശ്വാ പാര്ശ്വസ്ഥം വിലോക്യ ന ശംകതേ ന ഹി ഗണയതി ക്ഷുദ്രോ ജംതുഃ പരിഗ്രഹഫല്ഗുതാമ് ॥ 1.9 ॥

ശിരഃ ശാർവം സ്വര്ഗാത്പശുപതിശിരസ്തഃ ക്ഷിതിധരം മഹീധ്രാദുത്തുംഗാദവനിം അവനേശ്ചാപി ജലധിമ് । അധോഽധോ ഗംഗേയം പദം ഉപഗതാ സ്തോകമ് അഥവാവിവേകഭ്രഷ്ടാനാം ഭവതി വിനിപാതഃ ശതമുഖഃ ॥ 1.10 ॥

ശക്യോ വാരയിതും ജലേന ഹുതഭുക്ച്ഛത്രേണ സൂര്യാതപോ നാഗേംദ്രോ നിശിതാംകുശേന സമദോ ദംഡേന ഗോഗര്ദഭൌ । വ്യാധിര്ഭേഷജസംഗ്രഹൈശ്ച വിവിധൈര്മംത്രപ്രയോഗൈർവിഷം സർവസ്യൌഷധം അസ്തി ശാസ്ത്രവിഹിതം മൂര്ഖസ്യ നാസ്ത്യൌഷധിമ് ॥ 1.11 ॥

സാഹിത്യസംഗീതകലാവിഹീനഃ സാക്ഷാത്പശുഃ പുച്ഛവിഷാണഹീനഃ । തൃണം ന ഖാദന്നപി ജീവമാനസ് തദ്ഭാഗധേയം പരമം പശൂനാമ് ॥ 1.12 ॥

യേഷാം ന വിദ്യാ ന തപോ ന ദാനം ജ്ഞാനം ന ശീലം ന ഗുണോ ന ധര്മഃ । തേ മര്ത്യലോകേ ഭുവി ഭാരഭൂതാ മനുഷ്യരൂപേണ മൃഗാശ്ചരംതി ॥ 1.13 ॥

വരം പർവതദുര്ഗേഷു ഭ്രാംതം വനചരൈഃ സഹ ന മൂര്ഖജനസംപര്കഃ സുരേംദ്രഭവനേഷ്വപി ॥ 1.14 ॥

ശാസ്ത്രോപസ്കൃതശബ്ദസുംദരഗിരഃ ശിഷ്യപ്രദേയാഗമാ വിഖ്യാതാഃ കവയോ വസംതി വിഷയേ യസ്യ പ്രഭോര്നിര്ധനാഃ । തജ്ജാഡ്യം വസുധാദിപസ്യ കവയസ്ത്വര്ഥം വിനാപീശ്വരാഃ കുത്സ്യാഃ സ്യുഃ കുപരീക്ഷകാ ഹി മണയോ യൈരര്ഘതഃ പാതിതാഃ ॥ 1.15 ॥

ഹര്തുര്യാതി ന ഗോചരം കിം അപി ശം പുഷ്ണാതി യത്സർവദാഽപ്യ് അര്ഥിഭ്യഃ പ്രതിപാദ്യമാനം അനിശം പ്രാപ്നോതി വൃദ്ധിം പരാമ് । കല്പാംതേഷ്വപി ന പ്രയാതി നിധനം വിദ്യാഖ്യം അംതര്ധനം യേഷാം താന്പ്രതി മാനം ഉജ്ഝത നൃപാഃ കസ്തൈഃ സഹ സ്പര്ധതേ ॥ 1.16 ॥

അധിഗതപരമാര്ഥാന്പംഡിതാന്മാവമംസ്ഥാസ് തൃണം ഇവ ലഘു ലക്ഷ്മീര്നൈവ താന്സംരുണദ്ധി । അഭിനവമദലേഖാശ്യാമഗംഡസ്ഥലാനാം ന ഭവതി ബിസതംതുർവാരണം വാരണാനാമ് ॥ 1.17 ॥

അംഭോജിനീവനവിഹാരവിലാസം ഏവ ഹംസസ്യ ഹംതി നിതരാം കുപിതോ വിധാതാ । ന ത്വസ്യ ദുഗ്ധജലഭേദവിധൌ പ്രസിദ്ധാം വൈദഗ്ധീകീര്തിം അപഹര്തും അസൌ സമര്ഥഃ ॥ 1.18 ॥

കേയൂരാണി ന ഭൂഷയംതി പുരുഷം ഹാരാ ന ചംദ്രോജ്ജ്വലാ ന സ്നാനം ന വിലേപനം ന കുസുമം നാലംകൃതാ മൂര്ധജാഃ । വാണ്യേകാ സമലംകരോതി പുരുഷം യാ സംസ്കൃതാ ധാര്യതേ ക്ഷീയംതേ ഖലു ഭൂഷണാനി സതതം വാഗ്ഭൂഷണം ഭൂഷണമ് ॥ 1.19 ॥

വിദ്യാ നാമ നരസ്യ രൂപം അധികം പ്രച്ഛന്നഗുപ്തം ധനം വിദ്യാ ഭോഗകരീ യശഃസുഖകരീ വിദ്യാ ഗുരൂണാം ഗുരുഃ । വിദ്യാ ബംധുജനോ വിദേശഗമനേ വിദ്യാ പരാ ദേവതാ വിദ്യാ രാജസു പൂജ്യതേ ന തു ധനം വിദ്യാവിഹീനഃ പശുഃ ॥ 1.20 ॥

ക്ഷാംതിശ്ചേത്കവചേന കിം കിം അരിഭിഃ ക്രോധോഽസ്തി ചേദ്ദേഹിനാം ജ്ഞാതിശ്ചേദനലേന കിം യദി സുഹൃദ്ദിവ്യൌഷധം കിം ഫലമ് । കിം സര്പൈര്യദി ദുര്ജനാഃ കിം ഉ ധനൈർവിദ്യാഽനവദ്യാ യദി വ്രീഡാ ചേത്കിം ഉ ഭൂഷണൈഃ സുകവിതാ യദ്യസ്തി രാജ്യേന കിമ് ॥ 1.21 ॥

ദാക്ഷിണ്യം സ്വജനേ ദയാ പരിജനേ ശാഠ്യം സദാ ദുര്ജനേ പ്രീതിഃ സാധുജനേ നയോ നൃപജനേ വിദ്വജ്ജനേ ചാര്ജവമ് । ശൌര്യം ശത്രുജനേ ക്ഷമാ ഗുരുജനേ കാംതാജനേ ധൃഷ്ടതാ യേ ചൈവം പുരുഷാഃ കലാസു കുശലാസ്തേഷ്വേവ ലോകസ്ഥിതിഃ ॥ 1.22 ॥

ജാഡ്യം ധിയോ ഹരതി സിംചതി വാചി സത്യം മാനോന്നതിം ദിശതി പാപം അപാകരോതി । ചേതഃ പ്രസാദയതി ദിക്ഷു തനോതി കീര്തിം സത്സംഗതിഃ കഥയ കിം ന കരോതി പുംസാമ് ॥ 1.23 ॥

ജയംതി തേ സുകൃതിനോ രസസിദ്ധാഃ കവീശ്വരാഃ । നാസ്തി യേഷാം യശഃകായേ ജരാമരണജം ഭയമ് ॥ 1.24 ॥

സൂനുഃ സച്ചരിതഃ സതീ പ്രിയതമാ സ്വാമീ പ്രസാദോന്മുഖഃ സ്നിഗ്ധം മിത്രം അവംചകഃ പരിജനോ നിഃക്ലേശലേശം മനഃ । ആകാരോ രുചിരഃ സ്ഥിരശ്ച വിഭവോ വിദ്യാവദാതം മുഖം തുഷ്ടേ വിഷ്ടപകഷ്ടഹാരിണി ഹരൌ സംപ്രാപ്യതേ ദേഹിനാ ॥ 1.25 ॥

പ്രാണാഘാതാന്നിവൃത്തിഃ പരധനഹരണേ സംയമഃ സത്യവാക്യം കാലേ ശക്ത്യാ പ്രദാനം യുവതിജനകഥാമൂകഭാവഃ പരേഷാമ് । തൃഷ്ണാസ്രോതോ വിഭംഗോ ഗുരുഷു ച വിനയഃ സർവഭൂതാനുകംപാ സാമാന്യഃ സർവശാസ്ത്രേഷ്വനുപഹതവിധിഃ ശ്രേയസാം ഏഷ പംഥാഃ ॥ 1.26 ॥

പ്രാരഭ്യതേ ന ഖലു വിഘ്നഭയേന നീചൈഃ പ്രാരഭ്യ വിഘ്നവിഹതാ വിരമംതി മധ്യാഃ । വിഘ്നൈഃ പുനഃ പുനരപി പ്രതിഹന്യമാനാഃ പ്രാരബ്ധം ഉത്തമജനാ ന പരിത്യജംതി ॥ 1.27 ॥

അസംതോ നാഭ്യര്ഥ്യാഃ സുഹൃദപി ന യാച്യഃ കൃശധനഃ പ്രിയാ ന്യായ്യാ വൃത്തിര്മലിനം അസുഭംഗേഽപ്യസുകരമ് । വിപദ്യുച്ചൈഃ സ്ഥേയം പദം അനുവിധേയം ച മഹതാം സതാം കേനോദ്ദിഷ്ടം വിഷമം അസിധാരാവ്രതം ഇദമ് ॥ 1.28 ॥

ക്ഷുത്ക്ഷാമോഽപി ജരാകൃശോഽപി ശിഥിലപ്രാണോഽപി കഷ്ടാം ദശാമ് ആപന്നോഽപി വിപന്നദീധിതിരിതി പ്രാണേഷു നശ്യത്സ്വപി । മത്തേഭേംദ്രവിഭിന്നകുംഭപിശിതഗ്രാസൈകബദ്ധസ്പൃഹഃ കിം ജീര്ണം തൃണം അത്തി മാനമഹതാം അഗ്രേസരഃ കേസരീ ॥ 1.29 ॥

സ്വല്പസ്നായുവസാവശേഷമലിനം നിര്മാംസം അപ്യസ്ഥി ഗോഃ ശ്വാ ലബ്ധ്വാ പരിതോഷം ഏതി ന തു തത്തസ്യ ക്ഷുധാശാംതയേ । സിംഹോ ജംബുകം അംകം ആഗതം അപി ത്യക്ത്വാ നിഹംതി ദ്വിപം സർവഃ കൃച്ഛ്രഗതോഽപി വാംഛംതി ജനഃ സത്ത്വാനുരൂപം ഫലമ് ॥ 1.30 ॥

ലാംഗൂലചാലനം അധശ്ചരണാവപാതം ഭൂമൌ നിപത്യ വദനോദരദര്ശനം ച । ശ്വാ പിംഡദസ്യ കുരുതേ ഗജപുംഗവസ്തു ധീരം വിലോകയതി ചാടുശതൈശ്ച ഭുംക്തേ ॥ 1.31 ॥

പരിവര്തിനി സംസാരേ മൃതഃ കോ വാ ന ജായതേ । സ ജാതോ യേന ജാതേന യാതി വംശഃ സമുന്നതിമ് ॥ 1.32 ॥

കുസുമസ്തവകസ്യേവ ദ്വയീ വൃത്തിര്മനസ്വിനഃ । മൂര്ധ്നി വാ സർവലോകസ്യ ശീര്യതേ വന ഏവ വാ ॥ 1.33 ॥

സംത്യന്യേഽപി ബൃഹസ്പതിപ്രഭൃതയഃ സംഭാവിതാഃ പംചഷാസ് താന്പ്രത്യേഷ വിശേഷവിക്രമരുചീ രാഹുര്ന വൈരായതേ । ദ്വാവേവ ഗ്രസതേ ദിവാകരനിശാപ്രാണേശ്വരൌ ഭാസ്കരൌ ഭ്രാതഃ പർവണി പശ്യ ദാനവപതിഃ ശീര്ഷാവശേഷാകൃതിഃ ॥ 1.34 ॥

വഹതി ഭുവനശ്രേണിം ശേഷഃ ഫണാഫലകസ്ഥിതാം കമഠപതിനാ മധ്യേപൃഷ്ഠം സദാ സ ച ധാര്യതേ । തം അപി കുരുതേ ക്രോഡാധീനം പയോധിരനാദരാദ് അഹഹ മഹതാം നിഃസീമാനശ്ചരിത്രവിഭൂതയഃ ॥ 1.35 ॥

വരം പക്ഷച്ഛേദഃ സമദമഘവന്മുക്തകുലിശപ്രഹാരൈര് ഉദ്ഗച്ഛദ്ബഹുലദഹനോദ്ഗാരഗുരുഭിഃ । തുഷാരാദ്രേഃ സൂനോരഹഹ പിതരി ക്ലേശവിവശേ ന ചാസൌ സംപാതഃ പയസി പയസാം പത്യുരുചിതഃ ॥ 1.36 ॥

സിംഹഃ ശിശുരപി നിപതതി മദമലിനകപോലഭിത്തിഷു ഗജേഷു । പ്രകൃതിരിയം സത്ത്വവതാം ന ഖലു വയസ്തേജസോ ഹേതുഃ ॥ 1.37 ॥

ജാതിര്യാതു രസാതലം ഗുണഗണൈസ്തത്രാപ്യധോ ഗമ്യതാം ശീലം ശൈലതടാത്പതത്വഭിജനഃ സംദഹ്യതാം വഹ്നിനാ । ശൌര്യേ വൈരിണി വജ്രം ആശു നിപതത്വര്ഥോഽസ്തു നഃ കേവലം യേനൈകേന വിനാ ഗുണസ്തൃണലവപ്രായാഃ സമസ്താ ഇമേ ॥ 1.38 ॥

ധനം അര്ജയ കാകുത്സ്ഥ ധനമൂലം ഇദം ജഗത് । അംതരം നാഭിജാനാമി നിര്ധനസ്യ മൃതസ്യ ച ॥ 1.39 ॥

താനീംദ്രിയാണ്യവികലാനി തദേവ നാമ സാ ബുദ്ധിരപ്രതിഹതാ വചനം തദേവ । അര്ഥോഷ്മണാ വിരഹിതഃ പുരുഷഃ ക്ഷണേന സോഽപ്യന്യ ഏവ ഭവതീതി വിചിത്രം ഏതത് ॥ 1.40 ॥

യസ്യാസ്തി വിത്തം സ നരഃ കുലീനഃ സ പംഡിതഃ സ ശ്രുതവാന്ഗുണജ്ഞഃ । സ ഏവ വക്താ സ ച ദര്ശനീയഃ സർവേ ഗുണാഃ കാംചനം ആശ്രയംതി ॥ 1.41 ॥

ദൌര്മംത്ര്യാന്നൃപതിർവിനശ്യതി യതിഃ സംഗാത്സുതോ ലാലനാത് വിപ്രോഽനധ്യയനാത്കുലം കുതനയാച്ഛീലം ഖലോപാസനാത് । ഹ്രീര്മദ്യാദനവേക്ഷണാദപി കൃഷിഃ സ്നേഹഃ പ്രവാസാശ്രയാന് മൈത്രീ ചാപ്രണയാത്സമൃദ്ധിരനയാത്ത്യാഗപ്രമാദാദ്ധനമ് ॥ 1.42 ॥

ദാനം ഭോഗോ നാശസ്തിസ്രോ ഗതയോ ഭവംതി വിത്തസ്യ । യോ ന ദദാതി ന ഭുംക്തേ തസ്യ തൃതീയാ ഗതിര്ഭവതി ॥ 1.43 ॥

മണിഃ ശാണോല്ലീഢഃ സമരവിജയീ ഹേതിദലിതോ മദക്ഷീണോ നാഗഃ ശരദി സരിതഃ ശ്യാനപുലിനാഃ । കലാശേഷശ്ചംദ്രഃ സുരതമൃദിതാ ബാലവനിതാ തന്നിമ്നാ ശോഭംതേ ഗലിതവിഭവാശ്ചാര്ഥിഷു നരാഃ ॥ 1.44 ॥

പരിക്ഷീണഃ കശ്ചിത്സ്പൃഹയതി യവാനാം പ്രസൃതയേ സ പശ്ചാത്സംപൂര്ണഃ കലയതി ധരിത്രീം തൃണസമാമ് । അതശ്ചാനൈകാംത്യാദ്ഗുരുലഘുതയാഽര്ഥേഷു ധനിനാമ് അവസ്ഥാ വസ്തൂനി പ്രഥയതി ച സംകോചയതി ച ॥ 1.45 ॥

രാജംദുധുക്ഷസി യദി ക്ഷിതിധേനും ഏതാം തേനാദ്യ വത്സം ഇവ ലോകം അമും പുഷാണ തസ്മിംശ്ച സമ്യഗനിശം പരിപോഷ്യമാണേ നാനാഫലൈഃ ഫലതി കല്പലതേവ ഭൂമിഃ ॥ 1.46 ॥

സത്യാനൃതാ ച പരുഷാ പ്രിയവാദിനീ ച ഹിംസ്രാ ദയാലുരപി ചാര്ഥപരാ വദാന്യാ । നിത്യവ്യയാ പ്രചുരനിത്യധനാഗമാ ച വാരാംഗനേവ നൃപനീതിരനേകരൂപാ ॥ 1.47 ॥

ആജ്ഞാ കീര്തിഃ പാലനം ബ്രാഹ്മണാനാം ദാനം ഭോഗോ മിത്രസംരക്ഷണം ച യേഷാം ഏതേ ഷഡ്ഗുണാ ന പ്രവൃത്താഃ കോഽര്ഥസ്തേഷാം പാര്ഥിവോപാശ്രയേണ ॥ 1.48 ॥

യദ്ധാത്രാ നിജഭാലപട്ടലിഖിതം സ്തോകം മഹദ്വാ ധനം തത്പ്രാപ്നോതി മരുസ്ഥലേഽപി നിതരാം മേരൌ തതോ നാധികമ് । തദ്ധീരോ ഭവ വിത്തവത്സു കൃപണാം വൃത്തിം വൃഥാ സാ കൃഥാഃ കൂപേ പശ്യ പയോനിധാവപി ഘടോ ഗൃഹ്ണാതി തുല്യം ജലമ് ॥ 1.49 ॥

ത്വം ഏവ ചാതകാധാരോഽ സീതി കേഷാം ന ഗോചരഃ । കിം അംഭോദവരാസ്മാകം കാര്പണ്യോക്തം പ്രതീക്ഷസേ ॥ 1.50 ॥

രേ രേ ചാതക സാവധാനമനസാ മിത്ര ക്ഷണം ശ്രൂയതാമ് അംഭോദാ ബഹവോ വസംതി ഗഗനേ സർവേഽപി നൈതാദൃശാഃ । കേചിദ്വൃഷ്ടിഭിരാര്ദ്രയംതി വസുധാം ഗര്ജംതി കേചിദ്വൃഥാ യം യം പശ്യസി തസ്യ തസ്യ പുരതോ മാ ബ്രൂഹി ദീനം വചഃ ॥ 1.51 ॥

അകരുണത്വം അകാരണവിഗ്രഹഃ പരധനേ പരയോഷിതി ച സ്പൃഹാ । സുജനബംധുജനേഷ്വസഹിഷ്ണുതാ പ്രകൃതിസിദ്ധം ഇദം ഹി ദുരാത്മനാമ് ॥ 1.52 ॥

ദുര്ജനഃ പരിഹര്തവ്യോ വിദ്യയാഽലകൃതോഽപി സന് । മണിനാ ഭൂഷിതഃ സര്പഃ കിം അസൌ ന ഭയംകരഃ ॥ 1.53 ॥

ജാഡ്യം ഹ്രീമതി ഗണ്യതേ വ്രതരുചൌ ദംഭഃ ശുചൌ കൈതവം ശൂരേ നിര്ഘൃണതാ മുനൌ വിമതിതാ ദൈന്യം പ്രിയാലാപിനി । തേജസ്വിന്യവലിപ്തതാ മുഖരതാ വക്തര്യശക്തിഃ സ്ഥിരേ തത്കോ നാമ ഗുണോ ഭവേത്സ ഗുണിനാം യോ ദുര്ജനൈര്നാംകിതഃ ॥ 1.54 ॥

ലോഭശ്ചേദഗുണേന കിം പിശുനതാ യദ്യസ്തി കിം പാതകൈഃ സത്യം ചേത്തപസാ ച കിം ശുചി മനോ യദ്യസ്തി തീര്ഥേന കിമ് । സൌജന്യം യദി കിം ഗുണൈഃ സുമഹിമാ യദ്യസ്തി കിം മംഡനൈഃ സദ്വിദ്യാ യദി കിം ധനൈരപയശോ യദ്യസ്തി കിം മൃത്യുനാ ॥ 1.55 ॥

ശശീ ദിവസധൂസരോ ഗലിതയൌവനാ കാമിനീ സരോ വിഗതവാരിജം മുഖം അനക്ഷരം സ്വാകൃതേഃ । പ്രഭുര്ധനപരായണഃ സതതദുര്ഗതഃ സജ്ജനോ നൃപാംഗണഗതഃ ഖലോ മനസി സപ്ത ശല്യാനി മേ ॥ 1.56 ॥

ന കശ്ചിച്ചംഡകോപാനാമ് ആത്മീയോ നാമ ഭൂഭുജാമ് । ഹോതാരം അപി ജുഹ്വാനം സ്പൃഷ്ടോ വഹതി പാവകഃ ॥ 1.57 ॥

മൌനോമൂകഃ പ്രവചനപടുര്ബാടുലോ ജല്പകോ വാ ധൃഷ്ടഃ പാര്ശ്വേ വസതി ച സദാ ദൂരതശ്ചാപ്രഗല്ഭഃ । ക്ഷാംത്യാ ഭീരുര്യദി ന സഹതേ പ്രായശോ നാഭിജാതഃ സേവാധര്മഃ പരമഗഹനോ യോഗിനാം അപ്യഗമ്യഃ ॥ 1.58 ॥

ഉദ്ഭാസിതാഖിലഖലസ്യ വിശൃംഖലസ്യ പ്രാഗ്ജാതവിസ്തൃതനിജാധമകര്മവൃത്തേഃ । ദൈവാദവാപ്തവിഭവസ്യ ഗുണദ്വിഷോഽസ്യ നീചസ്യ ഗോചരഗതൈഃ സുഖം ആപ്യതേ ॥ 1.59 ॥

ആരംഭഗുർവീ ക്ഷയിണീ ക്രമേണ ലഘ്വീ പുരാ വൃദ്ധിമതീ ച പശ്ചാത് । ദിനസ്യ പൂർവാര്ധപരാര്ധഭിന്നാ ഛായേവ മൈത്രീ ഖലസജ്ജനാനാമ് ॥ 1.60 ॥

മൃഗമീനസജ്ജനാനാം തൃണജലസംതോഷവിഹിതവൃത്തീനാമ് । ലുബ്ധകധീവരപിശുനാ നിഷ്കാരണവൈരിണോ ജഗതി ॥ 1.61 ॥

വാംഛാ സജ്ജനസംഗമേ പരഗുണേ പ്രീതിര്ഗുരൌ നമ്രതാ വിദ്യായാം വ്യസനം സ്വയോഷിതി രതിര്ലോകാപവാദാദ്ഭയമ് । ഭക്തിഃ ശൂലിനി ശക്തിരാത്മദമനേ സംസര്ഗമുക്തിഃ ഖലേ യേഷ്വേതേ നിവസംതി നിര്മലഗുണാസ്തേഭ്യോ നരേഭ്യോ നമഃ ॥ 1.62 ॥

വിപദി ധൈര്യം അഥാഭ്യുദയേ ക്ഷമാ സദസി വാക്പടുതാ യുധി വിക്രമഃ । യശസി ചാഭിരുചിർവ്യസനം ശ്രുതൌ പ്രകൃതിസിദ്ധം ഇദം ഹി മഹാത്മനാമ് ॥ 1.63 ॥

പ്രദാനം പ്രച്ഛന്നം ഗൃഹം ഉപഗതേ സംഭ്രമവിധിഃ പ്രിയം കൃത്വാ മൌനം സദസി കഥനം ചാപ്യുപകൃതേഃ । അനുത്സേകോ ലക്ഷ്മ്യാം അനഭിഭവഗംധാഃ പരകഥാഃ സതാം കേനോദ്ദിഷ്ടം വിഷമം അസിധാരാവ്രതം ഇദമ് ॥ 1.64 ॥

കരേ ശ്ലാഘ്യസ്ത്യാഗഃ ശിരസി ഗുരുപാദപ്രണയിതാ മുഖേ സത്യാ വാണീ വിജയി ഭുജയോർവീര്യം അതുലമ് । ഹൃദി സ്വച്ഛാ വൃത്തിഃ ശ്രുതിം അധിഗതം ച ശ്രവണയോര് വിനാപ്യൈശ്വര്യേണ പ്രകൃതിമഹതാം മംഡനം ഇദമ് ॥ 1.65 ॥

സംപത്സു മഹതാം ചിത്തം ഭവത്യുത്പലകോമലമ് । ആപത്സു ച മഹാശൈലശിലാ സംഘാതകര്കശമ് ॥ 1.66 ॥

സംതപ്തായസി സംസ്ഥിതസ്യ പയസോ നാമാപി ന ജ്ഞായതേ മുക്താകാരതയാ തദേവ നലിനീപത്രസ്ഥിതം രാജതേ । സ്വാത്യാം സാഗരശുക്തിമധ്യപതിതം തന്മൌക്തികം ജായതേ പ്രായേണാധമമധ്യമോത്തമഗുണഃ സംസര്ഗതോ ജായതേ ॥ 1.67 ॥

പ്രീണാതി യഃ സുചരിതൈഃ പിതരം സ പുത്രോ യദ്ഭര്തുരേവ ഹിതം ഇച്ഛതി തത്കലത്രമ് । തന്മിത്രം ആപദി സുഖേ ച സമക്രിയം യദ് ഏതത്ത്രയം ജഗതി പുണ്യകൃതോ ലഭംതേ ॥ 1.68 ॥

ഏകോ ദേവഃ കേശവോ വാ ശിവോ വാ ഹ്യേകം മിത്രം ഭൂപതിർവാ യതിർവാ । ഏകോ വാസഃ പത്തനേ വാ വനേ വാ ഹ്യേകാ ഭാര്യാ സുംദരീ വാ ദരീ വാ ॥ 1.69 ॥

നമ്രത്വേനോന്നമംതഃ പരഗുണകഥനൈഃ സ്വാന്ഗുണാന്ഖ്യാപയംതഃ സ്വാര്ഥാന്സംപാദയംതോ വിതതപൃഥുതരാരംഭയത്നാഃ പരാര്ഥേ । ക്ഷാംത്യൈവാക്ഷേപരുക്ഷാക്ഷരമുഖരമുഖാംദുര്ജനാംദൂഷയംതഃ സംതഃ സാശ്ചര്യചര്യാ ജഗതി ബഹുമതാഃ കസ്യ നാഭ്യര്ചനീയാഃ ॥ 1.70 ॥

ഭവംതി നമ്രാസ്തരവഃ ഫലോദ്ഗമൈര് നവാംബുഭിര്ദൂരാവലംബിനോ ഘനാഃ । അനുദ്ധതാഃ സത്പുരുഷാഃ സമൃദ്ധിഭിഃ സ്വഭാവ ഏഷ പരോപകാരിണാമ് ॥ 1.71 ॥

ശ്രോത്രം ശ്രുതേനൈവ ന കുംഡലേന ദാനേന പാണിര്ന തു കംകണേന । വിഭാതി കായഃ കരുണപരാണാം പരോപകാരൈര്ന തു ചംദനേന ॥ 1.72 ॥

പാപാന്നിവാരയതി യോജയതേ ഹിതായ ഗുഹ്യം നിഗൂഹതി ഗുണാന്പ്രകടീകരോതി । ആപദ്ഗതം ച ന ജഹാതി ദദാതി കാലേ സന്മിത്രലക്ഷണം ഇദം പ്രവദംതി സംതഃ ॥ 1.73 ॥

പദ്മാകരം ദിനകരോ വികചീകരോതി ചംദ്രപ്രഭോല്ലാസയതി കൈരവചക്രവാലമ് । നാഭ്യര്ഥിതോ ജലധരോഽപി ജലം ദദാതി സംതഃ സ്വയം പരഹിതേ വിഹിതാഭിയോഗാഃ ॥ 1.74 ॥

ഏകേ സത്പുരുഷാഃ പരാര്ഥഘടകാഃ സ്വാര്ഥം പരിത്യജംതി യേ സാമാന്യാസ്തു പരാര്ഥം ഉദ്യമഭൃതഃ സ്വാര്ഥാവിരോധേന യേ । തേഽമീ മാനുഷരാക്ഷസാഃ പരഹിതം സ്വാര്ഥായ നിഘ്നംതി യേ യേ തു ഘ്നംതി നിരര്ഥകം പരഹിതം തേ കേ ന ജാനീമഹേ ॥ 1.75 ॥

ക്ഷീരേണാത്മഗതോദകായ ഹി ഗുണാ ദത്താ പുരാ തേഽഖിലാ ക്ഷീരോത്താപം അവേക്ഷ്യ തേന പയസാ സ്വാത്മാ കൃശാനൌ ഹുതഃ । ഗംതും പാവകം ഉന്മനസ്തദഭവദ്ദൃഷ്ട്വാ തു മിത്രാപദം യുക്തം തേന ജലേന ശാമ്യതി സതാം മൈത്രീ പുനസ്ത്വീദൃശീ ॥ 1.76 ॥

ഇതഃ സ്വപിതി കേശവഃ കുലം ഇതസ്തദീയദ്വിഷാമ് ഇതശ്ച ശരണാര്ഥിനാം ശിഖരിണാം ഗണാഃ ശേരതേ । ഇതോഽപി ബഡവാനലഃ സഹ സമസ്തസംവര്തകൈഃ അഹോ വിതതം ഊര്ജിതം ഭരസഹം സിംധോർവപുഃ ॥ 1.77 ॥

തൃഷ്ണാം ഛിംധി ഭജ ക്ഷമാം ജഹി മദം പാപേ രതിം മാ കൃഥാഃ സത്യം ബ്രൂഹ്യനുയാഹി സാധുപദവീം സേവസ്വ വിദ്വജ്ജനമ് । മാന്യാന്മാനയ വിദ്വിഷോഽപ്യനുനയ പ്രഖ്യാപയ പ്രശ്രയം കീര്തിം പാലയ ദുഃഖിതേ കുരു ദയാം ഏതത്സതാം ചേഷ്ടിതമ് ॥ 1.78 ॥

മനസി വചസി കായേ പുണ്യപീയൂഷപൂര്ണാസ് ത്രിഭുവനം ഉപകാരശ്രേണിഭിഃ പ്രീണയംതഃ । പരഗുണപരമാണൂന്പർവതീകൃത്യ നിത്യം നിജഹൃദി വികസംതഃ സംത സംതഃ കിയംതഃ ॥ 1.79 ॥

കിം തേന ഹേമഗിരിണാ രജതാദ്രിണാ വാ യത്രാശ്രിതാശ്ച തരവസ്തരവസ്ത ഏവ । മന്യാമഹേ മലയം ഏവ യദാശ്രയേണ കംകോലനിംബകടുജാ അപി ചംദനാഃ സ്യുഃ ॥ 1.80 ॥

രത്നൈര്മഹാര്ഹൈസ്തുതുഷുര്ന ദേവാ ന ഭേജിരേ ഭീമവിഷേണ ഭീതിമ് । സുധാം വിനാ ന പരയുർവിരാമം ന നിശ്ചിതാര്ഥാദ്വിരമംതി ധീരാഃ ॥ 1.81 ॥

ക്വചിത്പൃഥ്വീശയ്യഃ ക്വചിദപി ച പരംകശയനഃ ക്വചിച്ഛാകാഹാരഃ ക്വചിദപി ച ശാല്യോദനരുചിഃ । ക്വചിത്കംഥാധാരീ ക്വചിദപി ച ദിവ്യാംബരധരോ മനസ്വീ കാര്യാര്ഥീ ന ഗണയതി ദുഃഖം ന ച സുഖമ് ॥ 1.82 ॥

ഐശ്വര്യസ്യ വിഭൂഷണം സുജനതാ ശൌര്യസ്യ വാക്സംയമോ ജ്ഞാനസ്യോപശമഃ ശ്രുതസ്യ വിനയോ വിത്തസ്യ പാത്രേ വ്യയഃ । അക്രോധസ്തപസഃ ക്ഷമാ പ്രഭവിതുര്ധര്മസ്യ നിർവാജതാ സർവേഷാം അപി സർവകാരണം ഇദം ശീലം പരം ഭൂഷണമ് ॥ 1.83 ॥

നിംദംതു നീതിനിപുണാ യദി വാ സ്തുവംതു ലക്ഷ്മീഃ സമാവിശതു ഗച്ഛതു വാ യഥേഷ്ഠമ് । അദ്യൈവ വാ മരണം അസ്തു യുഗാംതരേ വാ ന്യായ്യാത്പഥഃ പ്രവിചലംതി പദം ന ധീരാഃ ॥ 1.84 ॥

ഭഗ്നാശസ്യ കരംഡപിംഡിതതനോര്മ്ലാനേംദ്രിയസ്യ ക്ഷുധാ കൃത്വാഖുർവിവരം സ്വയം നിപതിതോ നക്തം മുഖേ ഭോഗിനഃ । തൃപ്തസ്തത്പിശിതേന സത്വരം അസൌ തേനൈവ യാതഃ യഥാ ലോകാഃ പശ്യത ദൈവം ഏവ ഹി നൃണാം വൃദ്ധൌ ക്ഷയേ കാരണമ് ॥ 1.85 ॥

ആലസ്യം ഹി മനുഷ്യാണാം ശരീരസ്ഥോ മഹാന്രിപുഃ । നാസ്ത്യുദ്യമസമോ ബംധുഃ കുർവാണോ നാവസീദതി ॥ 1.86 ॥

ഛിന്നോഽപി രോഹതി തര്ക്ഷീണോഽപ്യുപചീയതേ പുനശ്ചംദ്രഃ । ഇതി വിമൃശംതഃ സംതഃ സംതപ്യംതേ ന ദുഃഖേഷു ॥ 1.87 ॥

നേതാ യസ്യ ബൃഹസ്പതിഃ പ്രഹരണം വജ്രം സുരാഃ സൈനികാഃ സ്വര്ഗോ ദുര്ഗം അനുഗ്രഹഃ കില ഹരേരൈരാവതോ വാരണഃ । ഇത്യൈശ്വര്യബലാന്വിതോഽപി ബലഭിദ്ഭഗ്നഃ പരൈഃ സംഗരേ തദ്വ്യക്തം നനു ദൈവം ഏവ ശരണം ധിഗ്ധിഗ്വൃഥാ പൌരുഷമ് ॥ 1.88 ॥

കര്മായത്തം ഫലം പുംസാം ബുദ്ധിഃ കര്മാനുസാരിണീ । തഥാപി സുധിയാ ഭാവ്യം സുവിചാര്യൈവ കുർവതാ ॥ 1.89 ॥

ഖല്വാതോ ദിവസേശ്വരസ്യ കിരണൈഃ സംതാഡിതോ മസ്തകേ വാംഛംദേശം അനാതപം വിധിവശാത്താലസ്യ മൂലം ഗതഃ । തത്രാപ്യസ്യ മഹാഫലേന പതതാ ഭഗ്നം സശബ്ദം ശിരഃ പ്രായോ ഗച്ഛതി യത്ര ഭാഗ്യരഹിതസ്തത്രൈവ യാംത്യാപദഃ ॥ 1.90 ॥

രവിനിശാകരയോര്ഗ്രഹപീഡനം ഗജഭുജംഗമയോരപി ബംധനമ് । മതിമതാം ച വിലോക്യ ദരിദ്രതാം വിധിരഹോ ബലവാനിതി മേ മതിഃ ॥ 1.91 ॥

സൃജതി താവദശേഷഗുണകരം പുരുഷരത്നം അലംകരണം ഭുവഃ । തദപി തത്ക്ഷണഭംഗി കരോതി ചേദഹഹ കഷ്ടം അപംഡിതതാ വിധേഃ ॥ 1.92 ॥

പത്രം നൈവ യദാ കരീരവിടപേ ദോഷോ വസംതസ്യ കിമ് നോലൂകോഽപ്യവലോകതേ യദി ദിവാ സൂര്യസ്യ കിം ദൂഷണമ് । ധാരാ നൈവ പതംതി ചാതകമുഖേ മേഘസ്യ കിം ദൂഷണമ് യത്പൂർവം വിധിനാ ലലാടലിഖിതം തന്മാര്ജിതും കഃ ക്ഷമഃ ॥ 1.93 ॥

നമസ്യാമോ ദേവാന്നനു ഹതവിധേസ്തേഽപി വശഗാ വിധിർവംദ്യഃ സോഽപി പ്രതിനിയതകര്മൈകഫലദഃ । ഫലം കര്മായത്തം യദി കിം അമരൈഃ കിം ച വിധിനാ നമസ്തത്കര്മഭ്യോ വിധിരപി ന യേഭ്യഃ പ്രഭവതി ॥ 1.94 ॥

ബ്രഹ്മാ യേന കുലാലവന്നിയമിതോ ബ്രഹ്മാഡഭാംഡോദരേ വിഷ്ണുര്യേന ദശാവതാരഗഹനേ ക്ഷിപ്തോ മഹാസംകടേ । രുദ്രോ യേന കപാലപാണിപുടകേ ഭിക്ഷാടനം കാരിതഃ സൂര്യോ ഭ്രാമ്യതി നിത്യം ഏവ ഗഗനേ തസ്മൈ നമഃ കര്മണേ ॥ 1.95 ॥

നൈവാകൃതിഃ ഫലതി നൈവാ കുലം ന ശീലം വിദ്യാപി നൈവ ന ച യത്നകൃതാപി സേവാ । ഭാഗ്യാനി പൂർവതപസാ ഖലു സംചിതാനി കാലേ ഫലംതി പുരുഷസ്യ യഥൈവ വൃക്ഷാഃ ॥ 1.96 ॥

വനേ രണേ ശത്രുജലാഗ്നിമധ്യേ മഹാര്ണവേ പർവതമസ്തകേ വാ । സുപ്തം പ്രമത്തം വിഷമസ്ഥിതം വാ രക്ഷംതി പുണ്യാനി പുരാകൃതാനി ॥ 1.97 ॥

യാ സാധൂംശ്ച ഖലാന്കരോതി വിദുഷോ മൂര്ഖാന്ഹിതാംദ്വേഷിണഃ പ്രത്യക്ഷം കുരുതേ പരീക്ഷം അമൃതം ഹാലാഹലം തത്ക്ഷണാത് । താം ആരാധയ സത്ക്രിയാം ഭഗവതീം ഭോക്തും ഫലം വാംഛിതം ഹേ സാധോ വ്യസനൈര്ഗുണേഷു വിപുലേഷ്വാസ്ഥാം വൃഥാ മാ കൃഥാഃ ॥ 1.98 ॥

ഗുണവദഗുണവദ്വാ കുർവതാ കാര്യജാതം പരിണതിരവധാര്യാ യത്നതഃ പംഡിതേന । അതിരഭസകൃതാനാം കര്മണാം ആവിപത്തേര് ഭവതി ഹൃദയദാഹീ ശല്യതുല്യോ വിപാകഃ ॥ 1.99 ॥

സ്ഥാല്യാം വൈദൂര്യമയ്യാം പചതി തിലകണാംശ്ചംദനൈരിംധനൌഘൈഃ സൌവര്ണൈര്ലാംഗലാഗ്രൈർവിലിഖതി വസുധാം അര്കമൂലസ്യ ഹേതോഃ । കൃത്വാ കര്പൂരഖംഡാന്വൃത്തിം ഇഹ കുരുതേ കോദ്രവാണാം സമംതാത് പ്രാപ്യേമാം കരംഭൂമിം ന ചരതി മനുജോ യസ്തോപ മംദഭാഗ്യഃ ॥ 1.100 ॥

മജ്ജത്വംഭസി യാതു മേരുശിഖരം ശത്രും ജയത്വാഹവേ വാണിജ്യം കൃഷിസേവനേ ച സകലാ വിദ്യാഃ കലാഃ ശിക്ഷതാമ് । ആകാശം വിപുലം പ്രയാതു ഖഗവത്കൃത്വാ പ്രയത്നം പരം നാഭാവ്യം ഭവതീഹ കര്മവശതോ ഭാവ്യസ്യ നാശഃ കുതഃ ॥ 1.101 ॥

ഭീമം വനം ഭവതി തസ്യ പുരം പ്രധാനം സർവോ ജനഃ സ്വജനതാം ഉപയാതി തസ്യ । കൃത്സ്നാ ച ഭൂര്ഭവതി സന്നിധിരത്നപൂര്ണാ യസ്യാസ്തി പൂർവസുകൃതം വിപുലം നരസ്യ ॥ 1.102 ॥

കോ ലാഭോ ഗുണിസംഗമഃ കിം അസുഖം പ്രാജ്ഞേതരൈഃ സംഗതിഃ കാ ഹാനിഃ സമയച്യുതിര്നിപുണതാ കാ ധര്മതത്ത്വേ രതിഃ । കഃ ശൂരോ വിജിതേംദ്രിയഃ പ്രിയതമാ കാഽനുവ്രതാ കിം ധനം വിദ്യാ കിം സുഖം അപ്രവാസഗമനം രാജ്യം കിം ആജ്ഞാഫലമ് ॥ 1.103 ॥

അപ്രിയവചനദരിദ്രൈഃ പ്രിയവചനധനാഢ്യൈഃ സ്വദാരപരിതുഷ്ടൈഃ । പരപരിവാദനിവൃത്തൈഃ ക്വചിത്ക്വചിന്മംഡിതാ വസുധാ ॥ 1.104 ॥

കദര്ഥിതസ്യാപി ഹി ധൈര്യവൃത്തേര് ന ശക്യതേ ധൈര്യഗുണഃ പ്രമാര്ഷ്ടുമ് । അധോമുഖസ്യാപി കൃതസ്യ വഹ്നേര് നാധഃ ശിഖാ യാതി കദാചിദേവ ॥ 1.105 ॥

കാംതാകടാക്ഷവിശിഖാ ന ലുനംതി യസ്യ ചിത്തം ന നിര്ദഹതി കൃപകൃശാനുതാപഃ । കര്ഷംതി ഭൂരിവിഷയാശ്ച ന ലോഭപാശൈര് ലോകത്രയം ജയതി കൃത്സ്നം ഇദം സ ധീരഃ ॥ 1.106 ॥

ഏകേനാപി ഹി ശൂരേണ പാദാക്രാംതം മഹീതലമ് । ക്രിയതേ ഭാസ്കരേണൈവ സ്ഫാരസ്ഫുരിതതേജസാ ॥ 1.107 ॥

വഹ്നിസ്തസ്യ ജലായതേ ജലനിധിഃ കുല്യായതേ തത്ക്ഷണാന് മേരുഃ സ്വല്പശിലായതേ മൃഗപതിഃ സദ്യഃ കുരംഗായതേ । വ്യാലോ മാല്യഗുണായതേ വിഷരസഃ പീയൂഷവര്ഷായതേ യസ്യാംഗേഽഖിലലോകവല്ലഭതമം ശീലം സമുന്മീലതി ॥ 1.108 ॥

ലജ്ജാഗുണൌഘജനനീം ജനനീം ഇവ സ്വാമ് അത്യംതശുദ്ധഹൃദയാം അനുവര്തമാനാമ് । തേജസ്വിനഃ സുഖം അസൂനപി സംത്യജനതി സത്യവ്രതവ്യസനിനോ ന പുനഃ പ്രതിജ്ഞാമ് ॥ 1.109 ॥

భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - నీతి శతకం గురించి

The Niti Shatakam, "a hundred verses on conduct", is the first of Bhartrihari's three Shatakas. In sharp, memorable verses it speaks of the wise and the foolish, learning, courage, friendship, wealth and fate, and the conduct of good people. It opens with a salutation to the peaceful light of pure consciousness, and its second verse laments that the learned are eaten up by envy, the powerful spoiled by pride and the rest dulled by ignorance, so good sayings wither unheard.

రచయిత: Bhartrihari

ఎప్పుడు పఠించాలి: For reading and reflection, at any time, and in schools.

మీకు తెలుసా?

  • Many of its verses are quoted as proverbs, such as the one that calls learning a person's greatest beauty and hidden treasure.
  • Its last verse says that the noble give up life itself rather than break a promise.
  • Tradition holds Bhartrihari to be a king of Ujjain who later renounced the world.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

What does "Niti Shatakam" mean?

"A hundred verses on conduct" or right living.

Who wrote it?

Bhartrihari, traditionally a king of Ujjain.

What are the three Shatakas?

Niti (conduct), Shringara (love) and Vairagya (dispassion).

ఆరాధన, అధ్యయనం కోసం అందించబడింది, జోస్యంగా కాదు. వాణిజ్యేతరం.

మరిన్ని భక్తి గ్రంథాలు