విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వం, అధ్యాయః 34
Vidura Neethi · సాంప్రదాయ భక్తి గ్రంథం
॥ iti shreemahaabhaarate udyogaparvani prajaagaraparvani viduraneetivaakye chatustrimsho'dhyaayah ॥
dhritaraashtra uvaacha
jaagrato dahyamaanasya yatkaaryamanupashyasi । tadbroohi tvam hi nastaata dharmaarthakushalah shuchih ॥ 1॥
tvam maam yathaavadvidura prashaadhi prajnaa poorvam sarvamajaatashatroh । yanmanyase pathyamadeenasattva shreyah karam broohi tadvai kuroonaam ॥ 2॥
paapaashangee paapameva naupashyan prichchaami tvaam vyaakulenaatmanaaham । kave tanme broohi sarvam yathaavan maneeshitam sarvamajaatashatroh ॥ 3॥
vidura uvaacha
shubham vaa yadi vaa paapam dveshyam vaa yadi vaa priyam । aprishtastasya tadbrooyaadyasya nechchetparaabhavam ॥ 4॥
tasmaadvakshyaami te raajanbhavamichchankuroonprati । vachah shreyah karam dharmyam bruvatastannibodha me ॥ 5॥
mithyopetaani karmaani sidhyeyuryaani bhaarata । anupaaya prayuktaani maa sma teshu manah krithaah ॥ 6॥
tathaiva yogavihitam na sidhyetkarma yannripa । upaayayuktam medhaavee na tatra glapayenmanah ॥ 7॥
anubandhaanaveksheta saanubandheshu karmasu । sampradhaarya cha kurveeta na vegena samaacharet ॥ 8॥
anubandham cha samprekshya vipaakaamshchaiva karmanaam । utthaanamaatmanashchaiva dheerah kurveeta vaa na vaa ॥ 9॥
yah pramaanam na jaanaati sthaane vriddhau tathaa kshaye । koshe janapade dande na sa raajyaavatishthate ॥ 10॥
yastvetaani pramaanaani yathoktaanyanupashyati । yukto dharmaarthayorjnaane sa raajyamadhigachchati ॥ 11॥
na raajyam praaptamityeva vartitavyamasaampratam । shriyam hyavinayo hanti jaraa roopamivottamam ॥ 12॥
bhakshyottama pratichchhannam matsyo badishamaayasam । roopaabhipaatee grasate naanubandhamavekshate ॥ 13॥
yachchhakyam grasitum grasyam grastam parinamechcha yat । hitam cha parinaame yattadadyam bhootimichchataa ॥ 14॥
vanaspaterapakvaani phalaani prachinoti yah । sa naapnoti rasam tebhyo beejam chaasya vinashyati ॥ 15॥
yastu pakvamupaadatte kaale parinatam phalam । phalaadrasam sa labhate beejaachchaiva phalam punah ॥ 16॥
yathaa madhu samaadatte rakshanpushpaani shatpadah । tadvadarthaanmanushyebhya aadadyaadavihimsayaa ॥ 17॥
pushpam pushpam vichinveeta moolachchedam na kaarayet । maalaakaara ivaaraame na yathaangaarakaarakah ॥ 18॥
kim nu me syaadidam kritvaa kim nu me syaadakurvatah । iti karmaani sanchintya kuryaadvaa purusho na vaa ॥ 19॥
anaarabhyaa bhavantyarthaah ke chinnityam tathaagataah । kritah purushakaaro'pi bhavedyeshu nirarthakah ॥ 20॥
kaamshchidarthaannarah praajno labhu moolaanmahaaphalaan । kshipramaarabhate kartum na vighnayati taadrishaan ॥ 21॥
riju pashyati yah sarvam chakshushaanupibanniva । aaseenamapi tooshneekamanurajyanti tam prajaah ॥ 22॥
chakshushaa manasaa vaachaa karmanaa cha chaturvidham । prasaadayati lokam yastam loko'nupraseedati ॥ 23॥
yasmaattrasyanti bhootaani mrigavyaadhaanmrigaa iva । saagaraantaamapi maheem labdhvaa sa pariheeyate ॥ 24॥
pitripaitaamaham raajyam praaptavaansvena tejasaa । vaayurabhramivaasaadya bhramshayatyanaye sthitah ॥ 25॥
dharmamaacharato raajnah sadbhishcharitamaaditah । vasudhaa vasusampoornaa vardhate bhootivardhanee ॥ 26॥
atha santyajato dharmamadharmam chaanutishthatah । pratisamveshtate bhoomiragnau charmaahitam yathaa ॥ 27॥
ya eva yatnah kriyate prara raashtraavamardane । sa eva yatnah kartavyah svaraashtra paripaalane ॥ 28॥
dharmena raajyam vindeta dharmena paripaalayet । dharmamoolaam shriyam praapya na jahaati na heeyate ॥ 29॥
apyunmattaatpralapato baalaachcha parisarpatah । sarvatah saaramaadadyaadashmabhya iva kaanchanam ॥ 30॥
suvyaahritaani sudhiyaam sukritaani tatastatah । sanchinvandheera aaseeta shilaa haaree shilam yathaa ॥ 31॥
gandhena gaavah pashyanti vedaih pashyanti braahmanaah । chaaraih pashyanti raajaanashchakshurbhyaamitare janaah ॥ 32॥
bhooyaamsam labhate klesham yaa gaurbhavati durduhaa । atha yaa suduhaa raajannaiva taam vinayantyapi ॥ 33॥
yadataptam pranamati na tatsantaapayantyapi । yachcha svayam natam daaru na tatsannaamayantyapi ॥ 34॥
etayopamayaa dheerah sannameta baleeyase । indraaya sa pranamate namate yo baleeyase ॥ 35॥
parjanyanaathaah pashavo raajaano mitra baandhavaah । patayo baandhavaah streenaam braahmanaa veda baandhavaah ॥ 36॥
satyena rakshyate dharmo vidyaa yogena rakshyate । mrijayaa rakshyate roopam kulam vrittena rakshyate ॥ 37॥
maanena rakshyate dhaanyamashvaanrakshyatyanukramah । abheekshnadarshanaadgaavah striyo rakshyaah kuchelatah ॥ 38॥
na kulam vritti heenasya pramaanamiti me matih । antyeshvapi hi jaataanaam vrittameva vishishyate ॥ 39॥
ya eershyuh paravitteshu roope veerye kulaanvaye । sukhe saubhaagyasatkaare tasya vyaadhiranantakah ॥ 40॥
akaarya karanaadbheetah kaaryaanaam cha vivarjanaat । akaale mantrabhedaachcha yena maadyenna tatpibet ॥ 41॥
vidyaamado dhanamadastriteeyo'bhijano madah । ete madaavaliptaanaameta eva sataam damaah ॥ 42॥
asanto'bhyarthitaah sadbhih kim chitkaaryam kadaa chana । manyante santamaatmaanamasantamapi vishrutam ॥ 43॥
gatiraatmavataam santah santa eva sataam gatih । asataam cha gatih santo na tvasantah sataam gatih ॥ 44॥
jitaa sabhaa vastravataa samaashaa gomataa jitaa । adhvaa jito yaanavataa sarvam sheelavataa jitam ॥ 45॥
sheelam pradhaanam purushe tadyasyeha pranashyati । na tasya jeevitenaartho na dhanena na bandhubhih ॥ 46॥
aadhyaanaam maamsaparamam madhyaanaam gorasottaram । lavanottaram daridraanaam bhojanam bharatarshabha ॥ 47॥
sampannataramevaannam daridraa bhunjate sadaa । kshutsvaadutaam janayati saa chaadhyeshu sudurlabhaa ॥ 48॥
praayena shreemataam loke bhoktum shaktirna vidyate । daridraanaam tu raajendra api kaashtham hi jeeryate ॥ 49॥
avrittirbhayamantyaanaam madhyaanaam maranaadbhayam । uttamaanaam tu martyaanaamavamaanaatparam bhayam ॥ 50॥
aishvaryamadapaapishthaa madaah paanamadaadayah । aishvaryamadamatto hi naapatitvaa vibudhyate ॥ 51॥
indriyaurindriyaartheshu vartamaanairanigrahaih । tairayam taapyate loko nakshatraani grahairiva ॥ 52॥
yo jitah panchavargena sahajenaatma karshinaa । aapadastasya vardhante shuklapaksha ivoduraad ॥ 53॥
avijitya ya aatmaanamamaatyaanvijigeeshate । amitraanvaajitaamaatyah so'vashah pariheeyate ॥ 54॥
aatmaanameva prathamam desharoopena yo jayet । tato'maatyaanamitraamshcha na mogham vijigeeshate ॥ 55॥
vashyendriyam jitaamaatyam dhritadandam vikaarishu । pareekshya kaarinam dheeramatyantam shreernishevate ॥ 56॥
rathah shareeram purushasya raajan naatmaa niyantendriyaanyasya chaashvaah । tairapramattah kushalah sadashvair daantaih sukham yaati ratheeva dheerah ॥ 57॥
etaanyanigriheetaani vyaapaadayitumapyalam । avidheyaa ivaadaantaa hayaah pathi kusaarathim ॥ 58॥
anarthamarthatah pashyannartam chaivaapyanarthatah । indriyaih prasrito baalah suduhkham manyate sukham ॥ 59॥
dharmaarthau yah parityajya syaadindriyavashaanugah । shreepraanadhanadaarebhya kshipram sa pariheeyate ॥ 60॥
arthaanaameeshvaro yah syaadindriyaanaamaneeshvarah । indriyaanaamanaishvaryaadaishvaryaadbhrashyate hi sah ॥ 61॥
aatmanaatmaanamanvichchenmano buddheendriyairyataih । aatmaiva hyaatmano bandhuraatmaiva ripuraatmanah ॥ 62॥
kshudraaksheneva jaalena jhashaavapihitaavubhau । kaamashcha raajankrodhashcha tau praajnaanam vilumpatah ॥ 63॥
samavekshyeha dharmaarthau sambhaaraanyo'dhigachchati । sa vai sambhrita sambhaarah satatam sukhamedhate ॥ 64॥
yah panchaabhyantaraanshatroonavijitya matikshayaan । jigeeshati ripoonanyaanripavo'bhibhavanti tam ॥ 65॥
drishyante hi duraatmaano vadhyamaanaah svakarma bhih । indriyaanaamaneeshatvaadraajaano raajyavibhramaih ॥ 66॥
asantyaagaatpaapakritaamapaapaams tulyo dandah sprishate mishrabhaavaat । shushkenaardram dahyate mishrabhaavaat tasmaatpaapaih saha sandhim na kuryaat ॥ 67॥
nijaanutpatatah shatroonpancha pancha prayojanaan । yo mohaanna nighrihnaati tamaapadgrasate naram ॥ 68॥
anasooyaarjavam shaucham santoshah priyavaaditaa । damah satyamanaayaaso na bhavanti duraatmanaam ॥ 69॥
aatmajnaanamanaayaasastitikshaa dharmanityataa । vaakchaiva guptaa daanam cha naitaanyantyeshu bhaarata ॥ 70॥
aakrosha parivaadaabhyaam vihimsantyabudhaa budhaan । vaktaa paapamupaadatte kshamamaano vimuchyate ॥ 71॥
himsaa balamasaadhoonaam raajnaam dandavidhirbalam । shushrooshaa tu balam streenaam kshamaagunavataam balam ॥ 72॥
vaaksamyamo hi nripate sudushkaratamo matah । arthavachcha vichitram cha na shakyam bahubhaashitum ॥ 73॥
abhyaavahati kalyaanam vividhaa vaaksubhaashitaa । saiva durbhaashitaa raajannanarthaayopapadyate ॥ 74॥
samrohati sharairviddham vanam parashunaa hatam । vaachaa duruktam beebhatsam na samrohati vaakkshatam ॥ 75॥
karninaaleekanaaraachaa nirharanti shareeratah । vaakshalyastu na nirhartum shakyo hridi shayo hi sah ॥ 76॥
vaaksaayakaa vadanaannishpatanti yairaahatah shochati ratryahaani । parasya naamarmasu te patanti taanpandito naavasrijetpareshu ॥ 77॥
yasmai devaah prayachchhanti purushaaya paraabhavam । buddhim tasyaapakarshanti so'paacheenaani pashyati ॥ 78॥
buddhau kalusha bhootaayaam vinaashe pratyupasthite । anayo nayasankaasho hridayaannaapasarpati ॥ 79॥
seyam buddhih pareetaa te putraanaam tava bhaarata । paandavaanaam virodhena na chainaam avabudhyase ॥ 80॥
raajaa lakshanasampannastrailokyasyaapi yo bhavet । shishyaste shaasitaa so'stu dhritaraashtra yudhishthirah ॥ 81॥
ateeva sarvaanputraamste bhaagadheya puraskritah । tejasaa prajnayaa chaiva yukto dharmaarthatattvavit ॥ 82॥
aanrishamsyaadanukroshaadyo'sau dharmabhritaam varah । gauravaattava raajendra bahoonkleshaamstitikshati ॥ 83॥
॥ iti shreemahaabhaarate udyogaparvani prajaagaraparvani viduraneetivaakye chatustrimsho'dhyaayah ॥ 34॥
విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వం, అధ్యాయః 34 గురించి
This is chapter 34 of the Udyoga Parva of the Mahabharata, the second chapter of Vidura Niti. Dhritarashtra says: "I am awake and burning with worry; tell me what is right for dharma and wealth, and what is good for Ajatashatru (Yudhishthira) and for my sons." Vidura answers with counsel on wise kingship: one should not seek gain by unjust means, should weigh the outcome before acting, should gather wealth as a bee gathers honey from flowers without harming them, and should know that harsh words wound more deeply than arrows, which can be drawn out while words cannot.
మూలం: Mahabharata, Udyoga Parva, Prajagara Parva, chapter 34
ఎప్పుడు పఠించాలి: In reading and study of the Mahabharata, and in talks on ethics and good conduct.
మీకు తెలుసా?
- Its image of a king taking wealth as the bee takes honey, without harming the flower, is a classic picture of fair taxation.
- Vidura Niti, chapters 33 to 40 of the Udyoga Parva, is Vidura's night-long counsel to the troubled King Dhritarashtra.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
What does Dhritarashtra ask?
What is right for dharma and wealth, and good for both sides.
How should a king gather wealth?
As a bee gathers honey, without harming the flower.
Where is this chapter from?
Mahabharata, Udyoga Parva, chapter 34.
ఆరాధన, అధ్యయనం కోసం అందించబడింది, జోస్యంగా కాదు. వాణిజ్యేతరం.
మరిన్ని భక్తి గ్రంథాలు