MuhurtaNow

শ্রীমদ্ভগবদ্গীতা পারাযণ - অষ্টাদশোঽধ্য়ায়ঃ

Sri Krishna · প্রথাগত ভক্তিপাঠ

ഓം ശ്രീ പരമാത്മനേ നമഃ അഥ അഷ്ടാദശോഽധ്യായഃ മോക്ഷസന്ന്യാസയോഗഃ

അര്ജുന ഉവാച

സന്ന്യാസസ്യ മഹാബാഹോ തത്ത്വമിച്ഛാമി വേദിതുമ് । ത്യാഗസ്യ ച ഹൃഷീകേശ പൃഥക്കേശിനിഷൂദന ॥1

ശ്രീ ഭഗവാനുവാച

കാമ്യാനാം കര്മണാം ന്യാസം സന്ന്യാസം കവയോ വിദുഃ । സർവകര്മഫലത്യാഗം പ്രാഹുസ്ത്യാഗം വിചക്ഷണാഃ ॥2

ത്യാജ്യം ദോഷവദിത്യേകേ കര്മ പ്രാഹുര്മനീഷിണഃ । യജ്ഞദാനതപഃകര്മ ന ത്യാജ്യമിതി ചാപരേ ॥3॥

നിശ്ചയം ശൃണു മേ തത്ര ത്യാഗേ ഭരതസത്തമ । ത്യാഗോ ഹി പുരുഷവ്യാഘ്ര ത്രിവിധഃ സംപ്രകീര്തിതഃ ॥4॥

യജ്ഞദാനതപഃകര്മ ന ത്യാജ്യം കാര്യമേവ തത് । യജ്ഞോ ദാനം തപശ്ചൈവ പാവനാനി മനീഷിണാമ് ॥5॥

ഏതാന്യപി തു കര്മാണി സംഗം ത്യക്ത്വാ ഫലാനി ച । കര്തവ്യാനീതി മേ പാര്ഥ നിശ്ചിതം മതമുത്തമമ് ॥6॥

നിയതസ്യ തു സന്ന്യാസഃ കര്മണോ നോപപദ്യതേ । മോഹാത്തസ്യ പരിത്യാഗഃ താമസഃ പരികീര്തിതഃ ॥7॥

ദുഃഖമിത്യേവ യത്കര്മ കായക്ലേശഭയാത്ത്യജേത് । സ കൃത്വാ രാജസം ത്യാഗം നൈവ ത്യാഗഫലം ലഭേത് ॥8॥

കാര്യമിത്യേവ യത്കര്മ നിയതം ക്രിയതേഽര്ജുന । സംഗം ത്യക്ത്വാ ഫലം ചൈവ സ ത്യാഗഃ സാത്ത്വികോ മതഃ ॥9॥

ന ദ്വേഷ്ട്യകുശലം കര്മ കുശലേ നാനുഷജ്ജതേ । ത്യാഗീ സത്ത്വസമാവിഷ്ടഃ മേധാവീ ഛിന്നസംശയഃ ॥10॥

ന ഹി ദേഹഭൃതാ ശക്യം ത്യക്തും കര്മാണ്യശേഷതഃ । യസ്തു കര്മഫലത്യാഗീ സ ത്യാഗീത്യഭിധീയതേ ॥11॥

അനിഷ്ടമിഷ്ടം മിശ്രം ച ത്രിവിധം കര്മണഃ ഫലമ് । ഭവത്യത്യാഗിനാം പ്രേത്യ ന തു സന്ന്യാസിനാം ക്വചിത് ॥12॥

പംചൈതാനി മഹാബാഹോ കാരണാനി നിബോധ മേ । സാംഖ്യേ കൃതാംതേ പ്രോക്താനി സിദ്ധയേ സർവകര്മണാമ് ॥13॥

അധിഷ്ഠാനം തഥാ കര്താ കരണം ച പൃഥഗ്വിധമ് । വിവിധാശ്ച പൃഥക്ചേഷ്ടാഃ ദൈവം ചൈവാത്ര പംചമമ് ॥14॥

ശരീരവാങ്മനോഭിര്യത് കര്മ പ്രാരഭതേ നരഃ । ന്യായ്യം വാ വിപരീതം വാ പംചൈതേ തസ്യ ഹേതവഃ ॥15॥

തത്രൈവം സതി കര്താരമ് ആത്മാനം കേവലം തു യഃ । പശ്യത്യകൃതബുദ്ധിത്വാത് ന സ പശ്യതി ദുര്മതിഃ ॥16॥

യസ്യ നാഹംകൃതോ ഭാവഃ ബുദ്ധിര്യസ്യ ന ലിപ്യതേ । ഹത്വാഽപി സ ഇമാഁല്ലോകാന് ന ഹംതി ന നിബധ്യതേ ॥17॥

ജ്ഞാനം ജ്ഞേയം പരിജ്ഞാതാ ത്രിവിധാ കര്മചോദനാ । കരണം കര്മ കര്തേതി ത്രിവിധഃ കര്മസംഗ്രഹഃ ॥18॥

ജ്ഞാനം കര്മ ച കര്താ ച ത്രിധൈവ ഗുണഭേദതഃ । പ്രോച്യതേ ഗുണസംഖ്യാനേ യഥാവച്ഛൃണു താന്യപി ॥19॥

സർവഭൂതേഷു യേനൈകം ഭാവമവ്യയമീക്ഷതേ । അവിഭക്തം വിഭക്തേഷു തജ്ജ്ഞാനം വിദ്ധി സാത്ത്വികമ് ॥20॥

പൃഥക്ത്വേന തു യജ്ജ്ഞാനം നാനാഭാവാന്പൃഥഗ്വിധാന് । വേത്തി സർവേഷു ഭൂതേഷു തജ്ജ്ഞാനം വിദ്ധി രാജസമ് ॥21॥

യത്തു കൃത്സ്നവദേകസ്മിന് കാര്യേ സക്തമഹൈതുകമ് । അതത്ത്വാര്ഥവദല്പം ച തത്താമസമുദാഹൃതമ് ॥22॥

നിയതം സംഗരഹിതമ് അരാഗദ്വേഷതഃ കൃതമ് । അഫലപ്രേപ്സുനാ കര്മ യത്തത്സാത്ത്വികമുച്യതേ ॥23॥

യത്തു കാമേപ്സുനാ കര്മ സാഹംകാരേണ വാ പുനഃ । ക്രിയതേ ബഹുലായാസം തദ്രാജസമുദാഹൃതമ് ॥24॥

അനുബംധം ക്ഷയം ഹിംസാമ് അനപേക്ഷ്യ ച പൌരുഷമ് । മോഹാദാരഭ്യതേ കര്മ യത്തത്താമസമുച്യതേ ॥25॥

മുക്തസംഗോഽനഹംവാദീ ധൃത്യുത്സാഹസമന്വിതഃ । സിദ്ധ്യസിദ്ധ്യോര്നിർവികാരഃ കര്താ സാത്ത്വിക ഉച്യതേ ॥26॥

രാഗീ കര്മഫലപ്രേപ്സുഃ ലുബ്ധോ ഹിംസാത്മകോഽശുചിഃ । ഹര്ഷശോകാന്വിതഃ കര്താ രാജസഃ പരികീര്തിതഃ ॥27॥

അയുക്തഃ പ്രാകൃതഃ സ്തബ്ധഃ ശഠോ നൈഷ്കൃതികോഽലസഃ । വിഷാദീ ദീര്ഘസൂത്രീ ച കര്താ താമസ ഉച്യതേ ॥28॥

ബുദ്ധേര്ഭേദം ധൃതേശ്ചൈവ ഗുണതസ്ത്രിവിധം ശൃണു । പ്രോച്യമാനമശേഷേണ പൃഥക്ത്വേന ധനംജയ ॥29॥

പ്രവൃത്തിം ച നിവൃത്തിം ച കാര്യാകാര്യേ ഭയാഭയേ । ബംധം മോക്ഷം ച യാ വേത്തി ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ സാത്ത്വികീ ॥30॥

യയാ ധര്മമധര്മം ച കാര്യം ചാകാര്യമേവ ച । അയഥാവത്പ്രജാനാതി ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ രാജസീ ॥31॥

അധര്മം ധര്മമിതി യാ മന്യതേ തമസാഽഽവൃതാ । സർവാര്ഥാന്വിപരീതാംശ്ച ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ താമസീ ॥32॥

ധൃത്യാ യയാ ധാരയതേ മനഃ പ്രാണേംദ്രിയക്രിയാഃ । യോഗേനാവ്യഭിചാരിണ്യാ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ സാത്ത്വികീ ॥33॥

യയാ തു ധര്മകാമാര്ഥാന് ധൃത്യാ ധാരയതേഽര്ജുന । പ്രസംഗേന ഫലാകാംക്ഷീ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ രാജസീ ॥34॥

യയാ സ്വപ്നം ഭയം ശോകം വിഷാദം മദമേവ ച । ന വിമുംചതി ദുര്മേധാഃ ധൃതിഃ സാ താമസീ മതാ ॥35॥

സുഖം ത്വിദാനീം ത്രിവിധം ശൃണു മേ ഭരതര്ഷഭ । അഭ്യാസാദ്രമതേ യത്ര ദുഃഖാംതം ച നിഗച്ഛതി ॥36॥

യത്തദഗ്രേ വിഷമിവ പരിണാമേഽമൃതോപമമ് । തത്സുഖം സാത്ത്വികം പ്രോക്തമ് ആത്മബുദ്ധിപ്രസാദജമ് ॥37॥

വിഷയേംദ്രിയസംയോഗാത് യത്തദഗ്രേഽമൃതോപമമ് । പരിണാമേ വിഷമിവ തത്സുഖം രാജസം സ്മൃതമ് ॥38॥

യദഗ്രേ ചാനുബംധേ ച സുഖം മോഹനമാത്മനഃ । നിദ്രാലസ്യപ്രമാദോത്ഥം തത്താമസമുദാഹൃതമ് ॥39॥

ന തദസ്തി പൃഥിവ്യാം വാ ദിവി ദേവേഷു വാ പുനഃ । സത്ത്വം പ്രകൃതിജൈര്മുക്തം യദേഭിഃ സ്യാത്ത്രിഭിര്ഗുണൈഃ ॥40॥

ബ്രാഹ്മണക്ഷത്രിയവിശാം ശൂദ്രാണാം ച പരംതപ । കര്മാണി പ്രവിഭക്താനി സ്വഭാവപ്രഭവൈര്ഗുണൈഃ ॥41॥

ശമോ ദമസ്തപഃ ശൌചം ക്ഷാംതിരാര്ജവമേവ ച । ജ്ഞാനം വിജ്ഞാനമാസ്തിക്യം ബ്രഹ്മകര്മ സ്വഭാവജമ് ॥42॥

ശൌര്യം തേജോ ധൃതിര്ദാക്ഷ്യം യുദ്ധേ ചാപ്യപലായനമ് । ദാനമീശ്വരഭാവശ്ച ക്ഷാത്രം കര്മ സ്വഭാവജമ് ॥43॥

കൃഷിഗൌരക്ഷ്യവാണിജ്യം വൈശ്യകര്മ സ്വഭാവജമ് । പരിചര്യാത്മകം കര്മ ശൂദ്രസ്യാപി സ്വഭാവജമ് ॥44॥

സ്വേ സ്വേ കര്മണ്യഭിരതഃ സംസിദ്ധിം ലഭതേ നരഃ । സ്വകര്മനിരതഃ സിദ്ധിം യഥാ വിംദതി തച്ഛൃണു ॥45॥

യതഃ പ്രവൃത്തിര്ഭൂതാനാം യേന സർവമിദം തതമ് । സ്വകര്മണാ തമഭ്യര്ച്യ സിദ്ധിം വിംദതി മാനവഃ ॥46॥

ശ്രേയാന്സ്വധര്മോ വിഗുണഃ പരധര്മാത്സ്വനുഷ്ഠിതാത് । സ്വഭാവനിയതം കര്മ കുർവന്നാപ്നോതി കില്ബിഷമ് ॥47॥

സഹജം കര്മ കൌംതേയ സദോഷമപി ന ത്യജേത് । സർവാരംഭാ ഹി ദോഷേണ ധൂമേനാഗ്നിരിവാവൃതാഃ ॥48॥

അസക്തബുദ്ധിഃ സർവത്ര ജിതാത്മാ വിഗതസ്പൃഹഃ । നൈഷ്കര്മ്യസിദ്ധിം പരമാം സന്ന്യാസേനാധിഗച്ഛതി ॥49॥

സിദ്ധിം പ്രാപ്തോ യഥാ ബ്രഹ്മ തഥാഽഽപ്നോതി നിബോധ മേ । സമാസേനൈവ കൌംതേയ നിഷ്ഠാ ജ്ഞാനസ്യ യാ പരാ ॥50॥

ബുദ്ധ്യാ വിശുദ്ധയാ യുക്തഃ ധൃത്യാഽഽത്മാനം നിയമ്യ ച । ശബ്ദാദീന്വിഷയാംസ്ത്യക്ത്വാ രാഗദ്വേഷൌ വ്യുദസ്യ ച ॥51॥

വിവിക്തസേവീ ലഘ്വാശീ യതവാക്കായമാനസഃ । ധ്യാനയോഗപരോ നിത്യം വൈരാഗ്യം സമുപാശ്രിതഃ ॥52॥

അഹംകാരം ബലം ദര്പം കാമം ക്രോധം പരിഗ്രഹമ് । വിമുച്യ നിര്മമഃ ശാംതഃ ബ്രഹ്മഭൂയായ കല്പതേ ॥53॥

ബ്രഹ്മഭൂതഃ പ്രസന്നാത്മാ ന ശോചതി ന കാംക്ഷതി । സമഃ സർവേഷു ഭൂതേഷു മദ്ഭക്തിം ലഭതേ പരാമ് ॥54॥

ഭക്ത്യാ മാമഭിജാനാതി യാവാന്യശ്ചാസ്മി തത്ത്വതഃ । തതോ മാം തത്ത്വതോ ജ്ഞാത്വാ വിശതേ തദനംതരമ് ॥55॥

സർവകര്മാണ്യപി സദാ കുർവാണോ മദ്വ്യപാശ്രയഃ । മത്പ്രസാദാദവാപ്നോതി ശാശ്വതം പദമവ്യയമ് ॥56॥

ചേതസാ സർവകര്മാണി മയി സന്ന്യസ്യ മത്പരഃ । ബുദ്ധിയോഗമുപാശ്രിത്യ മച്ചിത്തഃ സതതം ഭവ ॥57॥

മച്ചിത്തഃ സർവദുര്ഗാണി മത്പ്രസാദാത്തരിഷ്യസി । അഥ ചേത്ത്വമഹംകാരാത് ന ശ്രോഷ്യസി വിനംക്ഷ്യസി ॥58॥

യദഹംകാരമാശ്രിത്യ ന യോത്സ്യ ഇതി മന്യസേ । മിഥ്യൈഷ വ്യവസായസ്തേ പ്രകൃതിസ്ത്വാം നിയോക്ഷ്യതി ॥59॥

സ്വഭാവജേന കൌംതേയ നിബദ്ധഃ സ്വേന കര്മണാ । കര്തും നേച്ഛസി യന്മോഹാത് കരിഷ്യസ്യവശോഽപി തത് ॥60॥

ഈശ്വരഃ സർവഭൂതാനാം ഹൃദ്ദേശേഽര്ജുന തിഷ്ഠതി । ഭ്രാമയന്സർവഭൂതാനി യംത്രാരൂഢാനി മായയാ ॥61॥

തമേവ ശരണം ഗച്ഛ സർവഭാവേന ഭാരത । തത്പ്രസാദാത്പരാം ശാംതിം സ്ഥാനം പ്രാപ്സ്യസി ശാശ്വതമ് ॥62॥

ഇതി തേ ജ്ഞാനമാഖ്യാതം ഗുഹ്യാദ്ഗുഹ്യതരം മയാ । വിമൃശ്യൈതദശേഷേണ യഥേച്ഛസി തഥാ കുരു ॥63॥

സർവഗുഹ്യതമം ഭൂയഃ ശൃണു മേ പരമം വചഃ । ഇഷ്ടോഽസി മേ ദൃഢമിതി തതോ വക്ഷ്യാമി തേ ഹിതമ് ॥64॥

മന്മനാ ഭവ മദ്ഭക്തഃ മദ്യാജീ മാം നമസ്കുരു । മാമേവൈഷ്യസി സത്യം തേ പ്രതിജാനേ പ്രിയോഽസി മേ ॥65॥

സർവധര്മാന്പരിത്യജ്യ മാമേകം ശരണം വ്രജ । അഹം ത്വാ സർവപാപേഭ്യഃ മോക്ഷയിഷ്യാമി മാ ശുചഃ ॥66॥

ഇദം തേ നാതപസ്കായ നാഭക്തായ കദാചന । ന ചാശുശ്രൂഷവേ വാച്യം ന ച മാം യോഽഭ്യസൂയതി ॥67॥

യ ഇമം പരമം ഗുഹ്യം മദ്ഭക്തേഷ്വഭിധാസ്യതി । ഭക്തിം മയി പരാം കൃത്വാ മാമേവൈഷ്യത്യസംശയഃ ॥68॥

ന ച തസ്മാന്മനുഷ്യേഷു കശ്ചിന്മേ പ്രിയകൃത്തമഃ । ഭവിതാ ന ച മേ തസ്മാത് അന്യഃ പ്രിയതരോ ഭുവി ॥69॥

അധ്യേഷ്യതേ ച യ ഇമം ധര്മ്യം സംവാദമാവയോഃ । ജ്ഞാനയജ്ഞേന തേനാഹമ് ഇഷ്ടഃ സ്യാമിതി മേ മതിഃ ॥70॥

ശ്രദ്ധാവാനനസൂയശ്ച ശൃണുയാദപി യോ നരഃ । സോഽപി മുക്തഃ ശുഭാഁല്ലോകാന് പ്രാപ്നുയാത്പുണ്യകര്മണാമ് ॥71॥

കച്ചിദേതച്ഛ്രുതം പാര്ഥ ത്വയൈകാഗ്രേണ ചേതസാ । കച്ചിദജ്ഞാനസമ്മോഹഃ പ്രണഷ്ടസ്തേ ധനംജയ ॥72॥

അര്ജുന ഉവാച

നഷ്ടോ മോഹഃ സ്മൃതിര്ലബ്ധാ ത്വത്പ്രസാദാന്മയാഽച്യുത । സ്ഥിതോഽസ്മി ഗതസംദേഹഃ കരിഷ്യേ വചനം തവ ॥73

സംജയ ഉവാച

ഇത്യഹം വാസുദേവസ്യ പാര്ഥസ്യ ച മഹാത്മനഃ । സംവാദമിമമശ്രൌഷമ് അദ്ഭുതം രോമഹര്ഷണമ് ॥74

വ്യാസപ്രസാദാച്ഛ്രുതവാന് ഇമം ഗുഹ്യതമം പരമ് । യോഗം യോഗേശ്വരാത്കൃഷ്ണാത് സാക്ഷാത്കഥയതഃ സ്വയമ് ॥75॥

രാജന്സംസ്മൃത്യ സംസ്മൃത്യ സംവാദമിമമദ്ഭുതമ് । കേശവാര്ജുനയോഃ പുണ്യം ഹൃഷ്യാമി ച മുഹുര്മുഹുഃ ॥76॥

തച്ച സംസ്മൃത്യ സംസ്മൃത്യ രൂപമത്യദ്ഭുതം ഹരേഃ । വിസ്മയോ മേ മഹാന്രാജന് ഹൃഷ്യാമി ച പുനഃ പുനഃ ॥77॥

യത്ര യോഗേശ്വരഃ കൃഷ്ണഃ യത്ര പാര്ഥോ ധനുര്ധരഃ । തത്ര ശ്രീർവിജയോ ഭൂതിഃ ധ്രുവാ നീതിര്മതിര്മമ ॥78॥

॥ ഓം തത്സദിതി ശ്രീമന്മഹാഭാരതേ ശതസാഹസ്രികായാം സംഹിതായാം വൈയാസിക്യാം ശ്രീമദ്ഭീഷ്മപർവണി ശ്രീമദ്ഭഗവദ്ഗീതാസു ഉപനിഷത്സു ബ്രഹ്മവിദ്യായാം യോഗശാസ്ത്രേ ശ്രീകൃഷ്ണാര്ജുനസംവാദേ മോക്ഷസന്ന്യാസയോഗോ നാമ അഷ്ടാദശോഽധ്യായഃ ॥

শ্রীমদ্ভগবদ্গীতা পারাযণ - অষ্টাদশোঽধ্য়ায়ঃ সম্পর্কে

This is the eighteenth and last chapter of the Bhagavad Gita, Moksha Sannyasa Yoga, set out for parayana. Arjuna asks the difference between sannyasa (renunciation) and tyaga (relinquishment), and Krishna explains that true renunciation is giving up attachment to the fruits of action, not action itself. He describes knowledge, action, doer, intellect, steadiness and happiness in the three gunas, and the duties of each according to nature, then gives his final teaching: "Giving up all dharmas, take refuge in me alone; I will free you from all sins; do not grieve." Arjuna declares, "My delusion is gone," and Sanjaya closes the Gita.

উৎস: Mahabharata, Bhishma Parva (Bhagavad Gita, chapter 18)

কখন পাঠ করবেন: In daily Gita parayana, on Gita Jayanti and Ekadashi, and at the completion of a full Gita recitation.

আপনি কি জানেন?

  • Verse 66, "Sarvadharman parityajya", is often called the charama shloka, the final and highest teaching of the Gita.
  • The Gita's last verse, "Yatra yogeshvarah krishno", says that where Krishna and Arjuna are, there are fortune, victory and justice.

প্রায়শই জিজ্ঞাসিত প্রশ্ন

What is the difference between sannyasa and tyaga?

True renunciation is giving up attachment to the fruits, not action itself.

What is the charama shloka?

Verse 66, "Sarvadharman parityajya".

What does Arjuna say at the end?

"My delusion is gone; I will do as you say."

উপাসনা ও অধ্যয়নের জন্য প্রদত্ত, ভবিষ্যদ্বাণী হিসেবে নয়। অবাণিজ্যিক।