MuhurtaNow

শ্রীমদ্ভগবদ্গীতা পারাযণ - দ্বিতীয়োঽধ্য়ায়ঃ

Sri Krishna · প্রথাগত ভক্তিপাঠ

ഓം ശ്രീ പരമാത്മനേ നമഃ അഥ ദ്വിതീയോഽധ്യായഃ സാംഖ്യയോഗഃ

സംജയ ഉവാച

തം തഥാ കൃപയാഽഽവിഷ്ടമ് അശ്രുപൂര്ണാകുലേക്ഷണമ് । വിഷീദംതമിദം വാക്യമ് ഉവാച മധുസൂദനഃ ॥1

ശ്രീ ഭഗവാനുവാച

കുതസ്ത്വാ കശ്മലമിദം വിഷമേ സമുപസ്ഥിതമ് । അനാര്യജുഷ്ടമസ്വര്ഗ്യമ് അകീര്തികരമര്ജുന ॥2

ക്ലൈബ്യം മാ സ്മ ഗമഃ പാര്ഥ നൈതത്ത്വയ്യുപപദ്യതേ । ക്ഷുദ്രം ഹൃദയദൌര്ബല്യം ത്യക്ത്വോത്തിഷ്ഠ പരംതപ ॥3॥

അര്ജുന ഉവാച

കഥം ഭീഷ്മമഹം സംഖ്യേ ദ്രോണം ച മധുസൂദന । ഇഷുഭിഃ പ്രതിയോത്സ്യാമി പൂജാര്ഹാവരിസൂദന ॥4

ഗുരൂനഹത്വാ ഹി മഹാനുഭാവാന് ശ്രേയോ ഭോക്തും ഭൈക്ഷ്യമപീഹ ലോകേ । ഹത്വാര്ഥകാമാംസ്തു ഗുരൂനിഹൈവ ഭുംജീയ ഭോഗാന് രുധിരപ്രദിഗ്ധാന് ॥5॥

ന ചൈതദ്വിദ്മഃ കതരന്നോ ഗരീയഃ യദ്വാ ജയേമ യദി വാ നോ ജയേയുഃ । യാനേവ ഹത്വാ ന ജിജീവിഷാമഃ തേഽവസ്ഥിതാഃ പ്രമുഖേ ധാര്തരാഷ്ട്രാഃ ॥6॥

കാര്പണ്യദോഷോപഹതസ്വഭാവഃ പൃച്ഛാമി ത്വാം ധര്മസമ്മൂഢചേതാഃ । യച്ഛ്രേയഃ സ്യാന്നിശ്ചിതം ബ്രൂഹി തന്മേ ശിഷ്യസ്തേഽഹം ശാധി മാം ത്വാം പ്രപന്നമ് ॥7॥

ന ഹി പ്രപശ്യാമി മമാപനുദ്യാത് യച്ഛോകമുച്ഛോഷണമിംദ്രിയാണാമ് । അവാപ്യ ഭൂമാവസപത്നമൃദ്ധം രാജ്യം സുരാണാമപി ചാധിപത്യമ് ॥8॥

സംജയ ഉവാച

ഏവമുക്ത്വാ ഹൃഷീകേശം ഗുഡാകേശഃ പരംതപഃ । ന യോത്സ്യ ഇതി ഗോവിംദമ് ഉക്ത്വാ തൂഷ്ണീം ബഭൂവ ഹ ॥9

തമുവാച

ഹൃഷീകേശഃ പ്രഹസന്നിവ ഭാരത । സേനയോരുഭയോര്മധ്യേ വിഷീദംതമിദം വചഃ ॥10

ശ്രീ ഭഗവാനുവാച

അശോച്യാനന്വശോചസ്ത്വം പ്രജ്ഞാവാദാംശ്ച ഭാഷസേ । ഗതാസൂനഗതാസൂംശ്ച നാനുശോചംതി പംഡിതാഃ ॥11

ന ത്വേവാഹം ജാതു നാസം ന ത്വം നേമേ ജനാധിപാഃ । ന ചൈവ ന ഭവിഷ്യാമഃ സർവേ വയമതഃ പരമ് ॥12॥

ദേഹിനോഽസ്മിന്യഥാ ദേഹേ കൌമാരം യൌവനം ജരാ । തഥാ ദേഹാംതരപ്രാപ്തിഃ ധീരസ്തത്ര ന മുഹ്യതി ॥13॥

മാത്രാസ്പര്ശാസ്തു കൌംതേയ ശീതോഷ്ണസുഖദുഃഖദാഃ । ആഗമാപായിനോഽനിത്യാഃ താംസ്തിതിക്ഷസ്വ ഭാരത ॥14॥

യം ഹി ന വ്യഥയംത്യേതേ പുരുഷം പുരുഷര്ഷഭ । സമദുഃഖസുഖം ധീരം സോഽമൃതത്വായ കല്പതേ ॥15॥

നാസതോ വിദ്യതേ ഭാവഃ നാഭാവോ വിദ്യതേ സതഃ । ഉഭയോരപി ദൃഷ്ടോഽംതഃ ത്വനയോസ്തത്ത്വദര്ശിഭിഃ ॥16॥

അവിനാശി തു തദ്വിദ്ധി യേന സർവമിദം തതമ് । വിനാശമവ്യയസ്യാസ്യ ന കശ്ചിത്കര്തുമര്ഹതി ॥17॥

അംതവംത ഇമേ ദേഹാഃ നിത്യസ്യോക്താഃ ശരീരിണഃ । അനാശിനോഽപ്രമേയസ്യ തസ്മാദ്യുധ്യസ്വ ഭാരത ॥18॥

യ ഏനം വേത്തി ഹംതാരം യശ്ചൈനം മന്യതേ ഹതമ് । ഉഭൌ തൌ ന വിജാനീതഃ നായം ഹംതി ന ഹന്യതേ ॥19॥

ന ജായതേ മ്രിയതേ വാ കദാചിത് നായം ഭൂത്വാ ഭവിതാ വാ ന ഭൂയഃ । അജോ നിത്യഃ ശാശ്വതോഽയം പുരാണഃ ന ഹന്യതേ ഹന്യമാനേ ശരീരേ ॥20॥

വേദാവിനാശിനം നിത്യം യ ഏനമജമവ്യയമ് । കഥം സ പുരുഷഃ പാര്ഥ കം ഘാതയതി ഹംതി കമ് ॥21॥

വാസാംസി ജീര്ണാനി യഥാ വിഹായ നവാനി ഗൃഹ്ണാതി നരോഽപരാണി । തഥാ ശരീരാണി വിഹായ ജീര്ണാനി അന്യാനി സംയാതി നവാനി ദേഹീ ॥22॥

നൈനം ഛിംദംതി ശസ്ത്രാണി നൈനം ദഹതി പാവകഃ । ന ചൈനം ക്ലേദയംത്യാപഃ ന ശോഷയതി മാരുതഃ ॥23॥

അച്ഛേദ്യോഽയമദാഹ്യോഽയമ് അക്ലേദ്യോഽശോഷ്യ ഏവ ച । നിത്യഃ സർവഗതഃ സ്ഥാണുഃ അചലോഽയം സനാതനഃ ॥24॥

അവ്യക്തോഽയമചിംത്യോഽയമ് അവികാര്യോഽയമുച്യതേ । തസ്മാദേവം വിദിത്വൈനം നാനുശോചിതുമര്ഹസി ॥25॥

അഥ ചൈനം നിത്യജാതം നിത്യം വാ മന്യസേ മൃതമ് । തഥാഽപി ത്വം മഹാബാഹോ നൈവം ശോചിതുമര്ഹസി ॥26॥

ജാതസ്യ ഹി ധ്രുവോ മൃത്യുഃ ധ്രുവം ജന്മ മൃതസ്യ ച । തസ്മാദപരിഹാര്യേഽര്ഥേ ന ത്വം ശോചിതുമര്ഹസി ॥27॥

അവ്യക്താദീനി ഭൂതാനി വ്യക്തമധ്യാനി ഭാരത । അവ്യക്തനിധനാന്യേവ തത്ര കാ പരിദേവനാ ॥28॥

ആശ്ചര്യവത്പശ്യതി കശ്ചിദേനം ആശ്ചര്യവദ്വദതി തഥൈവ ചാന്യഃ । ആശ്ചര്യവച്ചൈനമന്യഃ ശൃണോതി ശ്രുത്വാഽപ്യേനം വേദ ന ചൈവ കശ്ചിത് ॥29॥

ദേഹീ നിത്യമവധ്യോഽയം ദേഹേ സർവസ്യ ഭാരത । തസ്മാത്സർവാണി ഭൂതാനി ന ത്വം ശോചിതുമര്ഹസി ॥30॥

സ്വധര്മമപി ചാവേക്ഷ്യ ന വികംപിതുമര്ഹസി । ധര്മ്യാദ്ധി യുദ്ധാച്ഛ്രേയോഽന്യത് ക്ഷത്രിയസ്യ ന വിദ്യതേ ॥31॥

യദൃച്ഛയാ ചോപപന്നം സ്വര്ഗദ്വാരമപാവൃതമ് । സുഖിനഃ ക്ഷത്രിയാഃ പാര്ഥ ലഭംതേ യുദ്ധമീദൃശമ് ॥32॥

അഥ ചേത്ത്വമിമം ധര്മ്യം സംഗ്രാമം ന കരിഷ്യസി । തതഃ സ്വധര്മം കീര്തിം ച ഹിത്വാ പാപമവാപ്സ്യസി ॥33॥

അകീര്തിം ചാപി ഭൂതാനി കഥയിഷ്യംതി തേഽവ്യയാമ് । സംഭാവിതസ്യ ചാകീര്തിഃ മരണാദതിരിച്യതേ ॥34॥

ഭയാദ്രണാദുപരതം മംസ്യംതേ ത്വാം മഹാരഥാഃ । യേഷാം ച ത്വം ബഹുമതഃ ഭൂത്വാ യാസ്യസി ലാഘവമ് ॥35॥

അവാച്യവാദാംശ്ച ബഹൂന് വദിഷ്യംതി തവാഹിതാഃ । നിംദംതസ്തവ സാമര്ഥ്യം തതോ ദുഃഖതരം നു കിമ് ॥36॥

ഹതോ വാ പ്രാപ്സ്യസി സ്വര്ഗം ജിത്വാ വാ ഭോക്ഷ്യസേമഹീമ് । തസ്മാദുത്തിഷ്ഠ കൌംതേയ യുദ്ധായ കൃതനിശ്ചയഃ ॥37॥

സുഖദുഃഖേ സമേ കൃത്വാ ലാഭാലാഭൌ ജയാജയൌ । തതോ യുദ്ധായ യുജ്യസ്വ നൈവം പാപമവാപ്സ്യസി ॥38॥

ഏഷാ തേഽഭിഹിതാ സാംഖ്യേ ബുദ്ധിര്യോഗേ ത്വിമാം ശൃണു । ബുദ്ധ്യാ യുക്തോ യയാ പാര്ഥ കര്മബംധം പ്രഹാസ്യസി ॥39॥

നേഹാഭിക്രമനാശോഽസ്തി പ്രത്യവായോ ന വിദ്യതേ । സ്വല്പമപ്യസ്യ ധര്മസ്യ ത്രായതേ മഹതോ ഭയാത് ॥40॥

വ്യവസായാത്മികാ ബുദ്ധിഃ ഏകേഹ കുരുനംദന । ബഹുശാഖാ ഹ്യനംതാശ്ച ബുദ്ധയോഽവ്യവസായിനാമ് ॥41॥

യാമിമാം പുഷ്പിതാം വാചം പ്രവദംത്യവിപശ്ചിതഃ । വേദവാദരതാഃ പാര്ഥ നാന്യദസ്തീതി വാദിനഃ ॥42॥

കാമാത്മാനഃ സ്വര്ഗപരാഃ ജന്മകര്മഫലപ്രദാമ് । ക്രിയാവിശേഷബഹുലാം ഭോഗൈശ്വര്യഗതിം പ്രതി ॥43॥

ഭോഗൈശ്വര്യപ്രസക്താനാം തയാഽപഹൃതചേതസാമ് । വ്യവസായാത്മികാ ബുദ്ധിഃ സമാധൌ ന വിധീയതേ ॥44॥

ത്രൈഗുണ്യവിഷയാ വേദാഃ നിസ്ത്രൈഗുണ്യോ ഭവാര്ജുന । നിര്ദ്വംദ്വോ നിത്യസത്ത്വസ്ഥഃ നിര്യോഗക്ഷേമ ആത്മവാന് ॥45॥

യാവാനര്ഥ ഉദപാനേ സർവതഃ സംപ്ലുതോദകേ । താവാന്സർവേഷു വേദേഷു ബ്രാഹ്മണസ്യ വിജാനതഃ ॥46॥

കര്മണ്യേവാധികാരസ്തേ മാ ഫലേഷു കദാചന । മാ കര്മഫലഹേതുര്ഭൂഃ മാ തേ സംഗോഽസ്ത്വകര്മണി ॥47॥

യോഗസ്ഥഃ കുരു കര്മാണി സംഗം ത്യക്ത്വാ ധനംജയ । സിദ്ധ്യസിദ്ധ്യോഃ സമോ ഭൂത്വാ സമത്വം യോഗ ഉച്യതേ ॥48॥

ദൂരേണ ഹ്യവരം കര്മ ബുദ്ധിയോഗാദ്ധനംജയ । ബുദ്ധൌ ശരണമന്വിച്ഛ കൃപണാഃ ഫലഹേതവഃ ॥49॥

ബുദ്ധിയുക്തോ ജഹാതീഹ ഉഭേ സുകൃതദുഷ്കൃതേ । തസ്മാദ്യോഗായ യുജ്യസ്വ യോഗഃ കര്മസു കൌശലമ് ॥50॥

കര്മജം ബുദ്ധിയുക്താ ഹി ഫലം ത്യക്ത്വാ മനീഷിണഃ । ജന്മബംധവിനിര്മുക്താഃ പദം ഗച്ഛംത്യനാമയമ് ॥51॥

യദാ തേ മോഹകലിലം ബുദ്ധിർവ്യതിതരിഷ്യതി । തദാ ഗംതാഽസി നിർവേദം ശ്രോതവ്യസ്യ ശ്രുതസ്യ ച ॥52॥

ശ്രുതിവിപ്രതിപന്നാ തേ യദാ സ്ഥാസ്യതി നിശ്ചലാ । സമാധാവചലാ ബുദ്ധിഃ തദാ യോഗമവാപ്സ്യസി ॥53॥

അര്ജുന ഉവാച

സ്ഥിതപ്രജ്ഞസ്യ കാ ഭാഷാ സമാധിസ്ഥസ്യ കേശവ । സ്ഥിതധീഃ കിം പ്രഭാഷേത കിമാസീത വ്രജേത കിമ് ॥54

ശ്രീ ഭഗവാനുവാച

പ്രജഹാതി യദാ കാമാന് സർവാന്പാര്ഥ മനോഗതാന് । ആത്മന്യേവാത്മനാ തുഷ്ടഃ സ്ഥിതപ്രജ്ഞസ്തദോച്യതേ ॥55

ദുഃഖേഷ്വനുദ്വിഗ്നമനാഃ സുഖേഷു വിഗതസ്പൃഹഃ । വീതരാഗഭയക്രോധഃ സ്ഥിതധീര്മുനിരുച്യതേ ॥56॥

യഃ സർവത്രാനഭിസ്നേഹഃ തത്തത്പ്രാപ്യ ശുഭാശുഭമ് । നാഭിനംദതി ന ദ്വേഷ്ടി തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ ॥57॥

യദാ സംഹരതേ ചായം കൂര്മോഽംഗാനീവ സർവശഃ । ഇംദ്രിയാണീംദ്രിയാര്ഥേഭ്യഃ തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ ॥58॥

വിഷയാ വിനിവര്തംതേ നിരാഹാരസ്യ ദേഹിനഃ । രസവര്ജം രസോഽപ്യസ്യ പരം ദൃഷ്ട്വാ നിവര്തതേ ॥59॥

യതതോ ഹ്യപി കൌംതേയ പുരുഷസ്യ വിപശ്ചിതഃ । ഇംദ്രിയാണി പ്രമാഥീനി ഹരംതി പ്രസഭം മനഃ ॥60॥

താനി സർവാണി സംയമ്യ യുക്ത ആസീത മത്പരഃ । വശേ ഹി യസ്യേംദ്രിയാണി തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ ॥61॥

ധ്യായതോ വിഷയാന്പുംസഃ സംഗസ്തേഷൂപജായതേ । സംഗാത്സംജായതേ കാമഃ കാമാത്ക്രോധോഽഭിജായതേ ॥62॥

ക്രോധാദ്ഭവതി സമ്മോഹഃ സമ്മോഹാത്സ്മൃതിവിഭ്രമഃ । സ്മൃതിഭ്രംശാത് ബുദ്ധിനാശഃ ബുദ്ധിനാശാത്പ്രണശ്യതി ॥63॥

രാഗദ്വേഷവിയുക്തൈസ്തു വിഷയാനിംദ്രിയൈശ്ചരന് । ആത്മവശ്യൈർവിധേയാത്മാ പ്രസാദമധിഗച്ഛതി ॥64॥

പ്രസാദേ സർവദുഃഖാനാം ഹാനിരസ്യോപജായതേ । പ്രസന്നചേതസോ ഹ്യാശു ബുദ്ധിഃ പര്യവതിഷ്ഠതേ ॥65॥

നാഽസ്തി ബുദ്ധിരയുക്തസ്യ ന ചായുക്തസ്യ ഭാവനാ । ന ചാഭാവയതഃ ശാംതിഃ അശാംതസ്യ കുതഃ സുഖമ് ॥66॥

ഇംദ്രിയാണാം ഹി ചരതാം യന്മനോഽനുവിധീയതേ । തദസ്യ ഹരതി പ്രജ്ഞാം വായുര്നാവമിവാംഭസി ॥67॥

തസ്മാദ്യസ്യ മഹാബാഹോ നിഗൃഹീതാനി സർവശഃ । ഇംദ്രിയാണീംദ്രിയാര്ഥേഭ്യഃ തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ ॥68॥

യാ നിശാ സർവഭൂതാനാം തസ്യാം ജാഗര്തി സംയമീ । യസ്യാം ജാഗ്രതി ഭൂതാനി സാ നിശാ പശ്യതോ മുനേഃ ॥69॥

ആപൂര്യമാണമചലപ്രതിഷ്ഠം സമുദ്രമാപഃ പ്രവിശംതി യദ്വത് । തദ്വത്കാമാ യം പ്രവിശംതി സർവേ സ ശാംതിമാപ്നോതി ന കാമകാമീ ॥70॥

വിഹായ കാമാന്യഃ സർവാന് പുമാംശ്ചരതി നിസ്സ്പൃഹഃ । നിര്മമോ നിരഹംകാരഃ സ ശാംതിമധിഗച്ഛതി ॥71॥

ഏഷാ ബ്രാഹ്മീ സ്ഥിതിഃ പാര്ഥ നൈനാം പ്രാപ്യ വിമുഹ്യതി । സ്ഥിത്വാഽസ്യാമംതകാലേഽപി ബ്രഹ്മനിർവാണമൃച്ഛതി ॥72॥

॥ ഓം തത്സദിതി ശ്രീമദ്ഭഗവദ്ഗീതാസു ഉപനിഷത്സു ബ്രഹ്മവിദ്യായാം യോഗശാസ്ത്രേ ശ്രീകൃഷ്ണാര്ജുനസംവാദേ സാംഖ്യയോഗോ നാമ ദ്വിതീയോഽധ്യായഃ ॥

শ্রীমদ্ভগবদ্গীতা পারাযণ - দ্বিতীয়োঽধ্য়ায়ঃ সম্পর্কে

The second chapter of the Bhagavad Gita, Sankhya Yoga, is where Krishna's teaching begins. Seeing Arjuna overcome with pity and tears, Krishna tells him that the wise grieve neither for the living nor the dead: the Self is never born and never dies, weapons cannot cut it, nor fire burn it. He then teaches action without attachment to results, "karmany evadhikaras te", and ends by describing the sthitaprajna, the person of steady wisdom.

উৎস: Mahabharata, Bhishma Parva (Bhagavad Gita, chapter 2)

কখন পাঠ করবেন: In daily Gita parayana, on Gita Jayanti and Ekadashi, and often memorised as the essence of the Gita.

আপনি কি জানেন?

  • With 72 verses, it is often called a summary of the whole Gita.
  • Verse 47, "karmany evadhikaras te ma phaleshu kadachana", says: your right is to action alone, never to its fruits.
  • Its closing verses on the sthitaprajna (2.54 to 2.72) were recited daily at Mahatma Gandhi's prayer meetings.

এই উৎসবগুলিতে পাঠ করা হয়

প্রায়শই জিজ্ঞাসিত প্রশ্ন

What is the second chapter called?

Sankhya Yoga, the yoga of knowledge.

What is its most famous verse?

2.47, "karmany evadhikaras te": your right is to action, not its fruits.

Who is the sthitaprajna?

The person of steady wisdom, untouched by pleasure and pain.

উপাসনা ও অধ্যয়নের জন্য প্রদত্ত, ভবিষ্যদ্বাণী হিসেবে নয়। অবাণিজ্যিক।