MuhurtaNow

শিব কেশাদি পাদাংত বর্ণন স্তোত্রং

Shiva · প্রথাগত ভক্তিপাঠ

ദേയാസുര്മൂര്ധ്നി രാജത്സരസസുരസരിത്പാരപര്യംതനിര്യ- -ത്പ്രാംശുസ്തംബാഃ പിശംഗാസ്തുലിതപരിണതാരക്തശാലീലതാ വഃ । ദുർവാരാപത്തിഗര്തശ്രിതനിഖിലജനോത്താരണേ രജ്ജുഭൂതാ ഘോരാഘോർവീരുഹാലീദഹനശിഖിശിഖാഃ ശര്മ ശാർവാഃ കപര്ദാഃ ॥ 1 ॥

കുർവന്നിർവാണമാര്ഗപ്രഗമപരിലസദ്രൂപ്യസോപാനശംകാം ശക്രാരീണാം പുരാണാം ത്രയവിജയകൃതസ്പഷ്ടരേഖായമാണമ് । അവ്യാദവ്യാജമുച്ചൈരലികഹിമധരാധിത്യകാംതസ്ത്രിധോദ്യ- -ജ്ജാഹ്നവ്യാഭം മൃഡാനീകമിതുരുഡുപരുക്പാംഡരം വസ്ത്രിപുംഡ്രമ് ॥ 2 ॥

ക്രുധ്യദ്ഗൌരീപ്രസാദാനതിസമയപദാംഗുഷ്ഠസംക്രാംതലാക്ഷാ- -ബിംദുസ്പര്ധി സ്മരാരേഃ സ്ഫടികമണിദൃഷന്മഗ്നമാണിക്യശോഭമ് । മൂര്ധ്ന്യുദ്യദ്ദിവ്യസിംധോഃ പതിതശഫരികാകാരി വോ മസ്തകം സ്താ- -ദസ്തോകാപത്തികൃത്യൈ ഹുതവഹകണികാമോക്ഷരൂക്ഷം സദാക്ഷി ॥ 3 ॥

ഭൂത്യൈ ദൃഗ്ഭൂതയോഃ സ്യാദ്യദഹിമഹിമരുഗ്ബിംബയോഃ സ്നിഗ്ധവര്ണോ ദൈത്യൌഘധ്വംസശംസീ സ്ഫുട ഇവ പരിവേഷാവശേഷോ വിഭാതി । സര്ഗസ്ഥിത്യംതവൃത്തിര്മയി സമുപഗതേതീവ നിർവൃത്തഗർവം ശർവാണീഭര്തുരുച്ചൈര്യുഗളമഥ ദധദ്വിഭ്രമം തദ്ഭ്രുവോർവഃ ॥ 4 ॥

യുഗ്മേ രുക്മാബ്ജപിംഗേ ഗ്രഹ ഇവ പിഹിതേ ദ്രാഗ്യയോഃ പ്രാഗ്ദുഹിത്രാ ശൈലസ്യ ധ്വാംതനീലാംബരരചിതബൃഹത്കംചുകോഽഭൂത്പ്രപംചഃ । തേ ത്രൈനേത്രേ പവിത്രേ ത്രിദശവരഘടാമിത്രജൈത്രോഗ്രശസ്ത്രേ നേത്രേ നേത്രേ ഭവേതാം ദ്രുതമിഹ ഭവതാമിംദ്രിയാശ്വാന്വിയംതുമ് ॥ 5 ॥

ചംഡീവക്ത്രാര്പണേച്ഛോസ്തദനു ഭഗവതഃ പാംഡുരുക്പാംഡുഗംഡ- -പ്രോദ്യത്കംഡൂം വിനേതും വിതനുത ഇവ യേ രത്നകോണൈർവിഘൃഷ്ടിമ് । ചംഡാര്ചിര്മംഡലാഭേ സതതനതജനധ്വാംതഖംഡാതിശൌംഡേ ചാംഡീശേ തേ ശ്രിയേസ്താമധികമവനതാഖംഡലേ കുംഡലേ വഃ ॥ 6 ॥

ഖട്വാംഗോദഗ്രപാണേഃ സ്ഫുടവികടപുടോ വക്ത്രരംധ്രപ്രവേശ- -പ്രേപ്സൂദംചത്ഫണോരുശ്വസദതിധവളാഹീംദ്രശംകാം ദധാനഃ । യുഷ്മാകം ക്രമവക്ത്രാംബുരുഹപരിലസത്കര്ണികാകാരശോഭഃ ശശ്വത്ത്രാണായ ഭൂയാദലമതിവിമലോത്തുംഗകോണഃ സ ഘോണഃ ॥ 7 ॥

ക്രുധ്യത്യദ്ധാ യയോഃ സ്വാം തനുമതിലസതോര്ബിംബിതാം ലക്ഷയംതീ ഭര്ത്രേ സ്പര്ധാതിനിഘ്നാ മുഹുരിതരവധൂശംകയാ ശൈലകന്യാ । യുഷ്മാംസ്തൌ ശശ്വദുച്ചൈരബഹുളദശമീശർവരീശാതിശുഭ്രാ- -വവ്യാസ്താം ദിവ്യസിംധോഃ കമിതുരവനമല്ലോകപാലൌ കപോലൌ ॥ 8 ॥

യോ ഭാസാ ഭാത്യുപാംതസ്ഥിത ഇവ നിഭൃതം കൌസ്തുഭോ ദ്രഷ്ടുമിച്ഛ- -ന്സോത്ഥസ്നേഹാന്നിതാംതം ഗളഗതഗരളം പത്യുരുച്ചൈഃ പശൂനാമ് । പ്രോദ്യത്പ്രേമ്ണാ യമാര്ദ്രാ പിബതി ഗിരിസുതാ സംപദഃ സാതിരേകാ ലോകാഃ ശോണീകൃതാംതാ യദധരമഹസാ സോഽധരോ വോ വിധത്താമ് ॥ 9 ॥

അത്യര്ഥം രാജതേ യാ വദനശശധരാദുദ്ഗലച്ചാരുവാണീ- -പീയൂഷാംഭഃപ്രവാഹപ്രസരപരിലസത്ഫേനബിംദ്വാവളീവ । ദേയാത്സാ ദംതപംക്തിശ്ചിരമിഹ ദനുദായാദദൌവാരികസ്യ ദ്യുത്യാ ദീപ്തേംദുകുംദച്ഛവിരമലതരപ്രോന്നതാഗ്രാ മുദം വഃ ॥ 10 ॥

ന്യക്കുർവന്നുർവരാഭൃന്നിഭഘനസമയോദ്ധുഷ്ടമേഘൌഘഘോഷം സ്ഫൂര്ജദ്വാര്ധ്യുത്ഥിതോരുധ്വനിതമപി പരബ്രഹ്മഭൂതോ ഗഭീരഃ । സുവ്യക്തോ വ്യക്തമൂര്തേഃ പ്രകടിതകരണഃ പ്രാണനാഥസ്യ സത്യാഃ പ്രീത്യാ വഃ സംവിദധ്യാത്ഫലവികലമലം ജന്മ നാദഃ സ നാദഃ ॥ 11 ॥

ഭാസാ യസ്യ ത്രിലോകീ ലസതി പരിലസത്ഫേനബിംദ്വര്ണവാംത- -ർവ്യാമഗ്നേവാതിഗൌരസ്തുലിതസുരസരിദ്വാരിപൂരപ്രസാരഃ । പീനാത്മാ ദംതഭാഭിര്ഭൃശമഹഹഹകാരാതിഭീമഃ സദേഷ്ടാം പുഷ്ടാം തുഷ്ടിം കൃഷീഷ്ട സ്ഫുടമിഹ ഭവതാമട്ടഹാസോഽഷ്ടമൂര്തേഃ ॥ 12 ॥

സദ്യോജാതാഖ്യമാപ്യം യദുവിമലമുദഗ്വര്തി യദ്വാമദേവം നാമ്നാ ഹേമ്നാ സദൃക്ഷം ജലദനിഭമഘോരാഹ്വയം ദക്ഷിണം യത് । യദ്ബാലാര്കപ്രഭം തത്പുരുഷനിഗദിതം പൂർവമീശാനസംജ്ഞം യദ്ദിവ്യം താനി ശംഭോര്ഭവദഭിലഷിതം പംച ദദ്യുര്മുഖാനി ॥ 13 ॥

ആത്മപ്രേമ്ണോ ഭവാന്യാ സ്വയമിവ രചിതാഃ സാദരം സാംവനന്യാ മഷ്യാ തിസ്രഃസുനീലാംജനനിഭഗരരേഖാഃ സമാഭാംതി യസ്യാമ് । അകല്പാനല്പഭാസാ ഭൃശരുചിരതരാ കംബുകല്പാംബികായാഃ പത്യുഃ സാത്യംതമംതർവിലസതു സതതം മംഥരാ കംധരാ വഃ ॥ 14 ॥

വക്ത്രേംദോര്ദംതലക്ഷ്മ്യാശ്ചിരമധരമഹാകൌസ്തുഭസ്യാപ്യുപാംതേ സോത്ഥാനാം പ്രാര്ഥയന്യഃ സ്ഥിതിമചലഭുവേ വാരയംത്യൈ നിവേശമ് । പ്രായുംക്തേവാശിഷോ യഃ പ്രതിപദമമൃതത്വേ സ്ഥിതഃ കാലശത്രോഃ കാലം കുർവന്ഗളം വോ ഹൃദയമയമലം ക്ഷാളയേത്കാലകൂടഃ ॥ 15 ॥

പ്രൌഢപ്രേമാകുലായാ ദൃഢതരപരിരംഭേഷു പർവേംദുമുഖ്യാഃ പാർവത്യാശ്ചാരുചാമീകരവലയപദൈരംകിതം കാംതിശാലി । രംഗന്നാഗാംഗദാഢ്യം സതതമവിഹിതം കര്മ നിര്മൂലയേത്ത- -ദ്ദോര്മൂലം നിര്മലം യദ്ധൃദി ദുരിതമപാസ്യാര്ജിതം ധൂര്ജടേർവഃ ॥ 16 ॥

കംഠാശ്ലേഷാര്ഥമാപ്താ ദിവ ഇവ കമിതുഃ സ്വര്ഗസിംധോഃ പ്രവാഹാഃ ക്രാംത്യൈ സംസാരസിംധോഃ സ്ഫടികമണിമഹാസംക്രമാകാരദീര്ഘാഃ । തിര്യഗ്വിഷ്കംഭഭൂതാസ്ത്രിഭുവനവസതേര്ഭിന്നദൈത്യേഭദേഹാ ബാഹാ വസ്താ ഹരസ്യ ദ്രുതമിഹ നിവഹാനംഹസാം സംഹരംതു ॥ 17 ॥

വക്ഷോ ദക്ഷദ്വിഷോഽലം സ്മരഭരവിനമദ്ദക്ഷജാക്ഷീണവക്ഷോ- -ജാംതര്നിക്ഷിപ്തശുംഭന്മലയജമിളിതോദ്ഭാസി ഭസ്മോക്ഷിതം യത് । ക്ഷിപ്രം തദ്രൂക്ഷചക്ഷുഃ ശ്രുതിഗണഫണരത്നൌഘഭാഭീക്ഷ്ണശോഭം യുഷ്മാകം ശശ്വദേനഃ സ്ഫടികമണിശിലാമംഡലാഭം ക്ഷിണോതു ॥ 18 ॥

മുക്താമുക്തേ വിചിത്രാകുലവലിലഹരീജാലശാലിന്യവാംച- -ന്നാഭ്യാവര്തേ വിലോലദ്ഭുജഗവരയുതേ കാലശത്രോർവിശാലേ । യുഷ്മച്ചിത്തത്രിധാമാ പ്രതിനവരുചിരേ മംദിരേ കാംതിലക്ഷ്മ്യാഃ ശേതാം ശീതാംശുഗൌരേ ചിരതരമുദരക്ഷീരസിംധൌ സലീലമ് ॥ 19 ॥

വൈയാഘ്രീ യത്ര കൃത്തിഃ സ്ഫുരതി ഹിമഗിരേർവിസ്തൃതോപത്യകാംതഃ സാംദ്രാവശ്യായമിശ്രാ പരിത ഇവ വൃതാ നീലജീമൂതമാലാ । ആബദ്ധാഹീംദ്രകാംചീഗുണമതിപൃഥുലം ശൈലജാക്രീഡഭൂമി- -സ്തദ്വോ നിഃശ്രേയസേ സ്യാജ്ജഘനമതിഘനം ബാലശീതാംശുമൌളേഃ ॥ 20 ॥

പുഷ്ടാവഷ്ടംഭഭൂതൌ പൃഥുതരജഘനസ്യാപി നിത്യം ത്രിലോക്യാഃ സമ്യഗ്വൃത്തൌ സുരേംദ്രദ്വിരദവരകരോദാരകാംതിം ദധാനൌ । സാരാവൂരൂ പുരാരേഃ പ്രസഭമരിഘടാഘസ്മരൌ ഭസ്മശുഭ്രൌ ഭക്തൈരത്യാര്ദ്രചിത്തൈരധികമവനതൌ വാംഛിതം വോ വിധത്താമ് ॥ 21 ॥

ആനംദായേംദുകാംതോപലരചിതസമുദ്ഗായിതേ യേ മുനീനാം ചിത്താദര്ശം നിധാതും വിദധതി ചരണേ താംഡവാകുംചനാനി । കാംചീഭോഗീംദ്രമൂര്ധ്നാം പ്രതിമുഹുരുപധാനായമാനേ ക്ഷണം തേ കാംതേ സ്താമംതകാരേര്ദ്യുതിവിജിതസുധാഭാനുനീ ജാനുനീ വഃ ॥ 22 ॥

മംജീരീഭൂതഭോഗിപ്രവരഗണഫണാമംഡലാംതര്നിതാംത- -വ്യാദീര്ഘാനര്ഘരത്നദ്യുതികിസലയതേ സ്തൂയമാനേ ദ്യുസദ്ഭിഃ । ബിഭ്രത്യൌ വിഭ്രമം വഃ സ്ഫടികമണിബൃഹദ്ദംഡവദ്ഭാസിതേ യേ ജംഘേ ശംഖേംദുശുഭ്രേ ഭൃശമിഹ ഭവതാം മാനസേ ശൂലപാണേഃ ॥ 23 ॥

അസ്തോകസ്തോമശസ്ത്രൈരപചിതിമമലാം ഭൂരിഭാവോപഹാരൈഃ കുർവദ്ഭിഃ സർവദോച്ചൈഃ സതതമഭിവൃതൌ ബ്രഹ്മവിദ്ദേവലാദ്യൈഃ । സമ്യക്സംപൂജ്യമാനാവിഹ ഹൃദി സരസീവാനിശം യുഷ്മദീയേ ശർവസ്യ ക്രീഡതാം തൌ പ്രപദവരബൃഹത്കച്ഛപാവച്ഛഭാസൌ ॥ 24 ॥

യാഃ സ്വസ്യൈകാംശപാതാദതിബഹലഗലദ്രക്തവക്ത്രം പ്രണുന്ന- -പ്രാണം പ്രാക്രോശയന്പ്രാങ്നിജമചലവരം ചാലയംതം ദശാസ്യമ് । പാദാംഗുല്യോ ദിശംതു ദ്രുതമയുഗദൃശഃ കല്മഷപ്ലോഷകല്യാഃ കള്യാണം ഫുല്ലമാല്യപ്രകരവിലസിതാ വഃ പ്രണദ്ധാഹിവല്ല്യഃ ॥ 25 ॥

പ്രഹ്വപ്രാചീനബര്ഹിഃപ്രമുഖസുരവരപ്രസ്ഫുരന്മൌളിസക്ത- -ജ്യായോരത്നോത്കരോസ്രൈരവിരതമമലാ ഭൂരിനീരാജിതാ യാ । പ്രോദഗ്രാഗ്രാ പ്രദേയാത്തതിരിവ രുചിരാ താരകാണാം നിതാംതം നീലഗ്രീവസ്യ പാദാംബുരുഹവിലസിതാ സാ നഖാളീ സുഖം വഃ ॥ 26 ॥

സത്യാഃ സത്യാനനേംദാവപി സവിധഗതേ യേ വികാസം ദധാതേ സ്വാംതേ സ്വാം തേ ലഭംതേ ശ്രിയമിഹ സരസീവാമരാ യേ ദധാനാഃ । ലോലം ലോലംബകാനാം കുലമിവ സുധിയാം സേവതേ യേ സദാ സ്താം ഭൂത്യൈ ഭൂത്യൈണപാണേർവിമലതരരുചസ്തേ പദാംഭോരുഹേ വഃ ॥ 27 ॥

യേഷാം രാഗാദിദോഷാക്ഷതമതി യതയോ യാംതി മുക്തിം പ്രസാദാ- -ദ്യേ വാ നമ്രാത്മമൂര്തിദ്യുസദൃഷിപരിഷന്മൂര്ധ്നി ശേഷായമാണാഃ । ശ്രീകംഠസ്യാരുണോദ്യച്ചരണസരസിജപ്രോത്ഥിതാസ്തേ ഭാവാഖ്യാ- -ത്പാരാവാരാച്ചിരം വോ ദുരിതഹതികൃതസ്താരയേയുഃ പരാഗാഃ ॥ 28 ॥

ഭൂമ്നാ യസ്യാസ്തസീമ്നാ ഭുവനമനുസൃതം യത്പരം ധാമ ധാമ്നാം സാമ്നാമാമ്നായതത്ത്വം യദപി ച പരമം യദ്ഗുണാതീതമാദ്യമ് । യച്ചാംഹോഹന്നിരീഹം ഗഹനമിതി മുഹുഃ പ്രാഹുരുച്ചൈര്മഹാംതോ മാഹേശം തന്മഹോ മേ മഹിതമഹരഹര്മോഹരോഹം നിഹംതു ॥ 29 ॥

ഇതി ശ്രീമത്പരമഹംസപരിവ്രാജകാചാര്യസ്യ ശ്രീഗോവിംദഭഗവത്പൂജ്യപാദശിഷ്യസ്യ ശ്രീമച്ഛംകരഭഗവതഃ കൃതൌ ശ്രീ ശിവ കേശാദിപാദാംതവര്ണന സ്തോത്രമ് ॥

শিব কেশাদি পাদাংত বর্ণন স্তোত্রং সম্পর্কে

The Shiva Keshadi Padanta Varnana Stotram describes Lord Shiva's form from the hair (kesha) to the feet (pada), in long, richly woven verses. It begins with his matted locks, tawny like ripe rice creepers, through which the heavenly Ganga flows, ropes that lift people from the pit of misfortune and flames that burn the forest of sin; then the sacred ash marks on his forehead, shining like a silver stairway to liberation, and so on, limb by limb, down to his feet.

রচয়িতা: Traditionally attributed to Adi Shankaracharya, as its colophon states

কখন পাঠ করবেন: In Shiva worship, on Mondays and Maha Shivaratri, and in meditation on Shiva's form.

আপনি কি জানেন?

  • Its colophon attributes it to Adi Shankaracharya, disciple of Govinda Bhagavatpada.
  • A companion hymn, the Vishnu Padadi Keshanta Stotram, describes Vishnu the other way, from feet to head.

প্রায়শই জিজ্ঞাসিত প্রশ্ন

What does "keshadi padanta" mean?

"From the hair to the feet".

Who is it attributed to?

Adi Shankaracharya, as its colophon states.

What is its first image?

Shiva's matted locks with the Ganga flowing through them.

উপাসনা ও অধ্যয়নের জন্য প্রদত্ত, ভবিষ্যদ্বাণী হিসেবে নয়। অবাণিজ্যিক।