MuhurtaNow

শ্রীমদ্ভগবদ্গীতা মূলম্ - ষষ্ঠোঽধ্য়ায়ঃ

Sri Krishna · প্রথাগত ভক্তিপাঠ

ഓം ശ്രീ പരമാത്മനേ നമഃ അഥ ഷഷ്ഠോഽധ്യായഃ । ആത്മസംയമയോഗഃ

ശ്രീഭഗവാനുവാച

അനാശ്രിതഃ കര്മഫലം കാര്യം കര്മ കരോതി യഃ । സ സംന്യാസീ ച യോഗീ ച ന നിരഗ്നിര്ന ചാക്രിയഃ ॥ 1

യം സംന്യാസമിതി പ്രാഹുര്യോഗം തം വിദ്ധി പാംഡവ । ന ഹ്യസംന്യസ്തസംകല്പോ യോഗീ ഭവതി കശ്ചന ॥ 2 ॥

ആരുരുക്ഷോര്മുനേര്യോഗം കര്മ കാരണമുച്യതേ । യോഗാരൂഢസ്യ തസ്യൈവ ശമഃ കാരണമുച്യതേ ॥ 3 ॥

യദാ ഹി നേംദ്രിയാര്ഥേഷു ന കര്മസ്വനുഷജ്ജതേ । സർവസംകല്പസംന്യാസീ യോഗാരൂഢസ്തദോച്യതേ ॥ 4 ॥

ഉദ്ധരേദാത്മനാത്മാനം നാത്മാനമവസാദയേത് । ആത്മൈവ ഹ്യാത്മനോ ബംധുരാത്മൈവ രിപുരാത്മനഃ ॥ 5 ॥

ബംധുരാത്മാത്മനസ്തസ്യ യേനാത്മൈവാത്മനാ ജിതഃ । അനാത്മനസ്തു ശത്രുത്വേ വര്തേതാത്മൈവ ശത്രുവത് ॥ 6 ॥

ജിതാത്മനഃ പ്രശാംതസ്യ പരമാത്മാ സമാഹിതഃ । ശീതോഷ്ണസുഖദുഃഖേഷു തഥാ മാനാപമാനയോഃ ॥ 7 ॥

ജ്ഞാനവിജ്ഞാനതൃപ്താത്മാ കൂടസ്ഥോ വിജിതേംദ്രിയഃ । യുക്ത ഇത്യുച്യതേ യോഗീ സമലോഷ്ടാശ്മകാംചനഃ ॥ 8 ॥

സുഹൃന്മിത്രാര്യുദാസീനമധ്യസ്ഥദ്വേഷ്യബംധുഷു । സാധുഷ്വപി ച പാപേഷു സമബുദ്ധിർവിശിഷ്യതേ ॥ 9 ॥

യോഗീ യുംജീത സതതമാത്മാനം രഹസി സ്ഥിതഃ । ഏകാകീ യതചിത്താത്മാ നിരാശീരപരിഗ്രഹഃ ॥ 10 ॥

ശുചൌ ദേശേ പ്രതിഷ്ഠാപ്യ സ്ഥിരമാസനമാത്മനഃ । നാത്യുച്ഛ്രിതം നാതിനീചം ചൈലാജിനകുശോത്തരമ് ॥ 11 ॥

തത്രൈകാഗ്രം മനഃ കൃത്വാ യതചിത്തേംദ്രിയക്രിയാഃ । ഉപവിശ്യാസനേ യുംജ്യാദ്യോഗമാത്മവിശുദ്ധയേ ॥ 12 ॥

സമം കായശിരോഗ്രീവം ധാരയന്നചലം സ്ഥിരഃ । സംപ്രേക്ഷ്യ നാസികാഗ്രം സ്വം ദിശശ്ചാനവലോകയന് ॥ 13 ॥

പ്രശാംതാത്മാ വിഗതഭീര്ബ്രഹ്മചാരിവ്രതേ സ്ഥിതഃ । മനഃ സംയമ്യ മച്ചിത്തോ യുക്ത ആസീത മത്പരഃ ॥ 14 ॥

യുംജന്നേവം സദാത്മാനം യോഗീ നിയതമാനസഃ । ശാംതിം നിർവാണപരമാം മത്സംസ്ഥാമധിഗച്ഛതി ॥ 15 ॥

നാത്യശ്നതസ്തു യോഗോഽസ്തി ന ചൈകാംതമനശ്നതഃ । ന ചാതിസ്വപ്നശീലസ്യ ജാഗ്രതോ നൈവ ചാര്ജുന ॥ 16 ॥

യുക്താഹാരവിഹാരസ്യ യുക്തചേഷ്ടസ്യ കര്മസു । യുക്തസ്വപ്നാവബോധസ്യ യോഗോ ഭവതി ദുഃഖഹാ ॥ 17 ॥

യദാ വിനിയതം ചിത്തമാത്മന്യേവാവതിഷ്ഠതേ । നിഃസ്പൃഹഃ സർവകാമേഭ്യോ യുക്ത ഇത്യുച്യതേ തദാ ॥ 18 ॥

യഥാ ദീപോ നിവാതസ്ഥോ നേംഗതേ സോപമാ സ്മൃതാ । യോഗിനോ യതചിത്തസ്യ യുംജതോ യോഗമാത്മനഃ ॥ 19 ॥

യത്രോപരമതേ ചിത്തം നിരുദ്ധം യോഗസേവയാ । യത്ര ചൈവാത്മനാത്മാനം പശ്യന്നാത്മനി തുഷ്യതി ॥ 20 ॥

സുഖമാത്യംതികം യത്തദ്ബുദ്ധിഗ്രാഹ്യമതീംദ്രിയമ് । വേത്തി യത്ര ന ചൈവായം സ്ഥിതശ്ചലതി തത്ത്വതഃ ॥ 21 ॥

യം ലബ്ധ്വാ ചാപരം ലാഭം മന്യതേ നാധികം തതഃ । യസ്മിന്സ്ഥിതോ ന ദുഃഖേന ഗുരുണാപി വിചാല്യതേ ॥ 22 ॥

തം വിദ്യാദ്ദുഃഖസംയോഗവിയോഗം യോഗസംജ്ഞിതമ് । സ നിശ്ചയേന യോക്തവ്യോ യോഗോഽനിർവിണ്ണചേതസാ ॥ 23 ॥

സംകല്പപ്രഭവാന്കാമാംസ്ത്യക്ത്വാ സർവാനശേഷതഃ । മനസൈവേംദ്രിയഗ്രാമം വിനിയമ്യ സമംതതഃ ॥ 24 ॥

ശനൈഃ ശനൈരുപരമേദ്ബുദ്ധ്യാ ധൃതിഗൃഹീതയാ । ആത്മസംസ്ഥം മനഃ കൃത്വാ ന കിംചിദപി ചിംതയേത് ॥ 25 ॥

യതോ യതോ നിശ്ചരതി മനശ്ചംചലമസ്ഥിരമ് । തതസ്തതോ നിയമ്യൈതദാത്മന്യേവ വശം നയേത് ॥ 26 ॥

പ്രശാംതമനസം ഹ്യേനം യോഗിനം സുഖമുത്തമമ് । ഉപൈതി ശാംതരജസം ബ്രഹ്മഭൂതമകല്മഷമ് ॥ 27 ॥

യുംജന്നേവം സദാത്മാനം യോഗീ വിഗതകല്മഷഃ । സുഖേന ബ്രഹ്മസംസ്പര്ശമത്യംതം സുഖമശ്നുതേ ॥ 28 ॥

സർവഭൂതസ്ഥമാത്മാനം സർവഭൂതാനി ചാത്മനി । ഈക്ഷതേ യോഗയുക്താത്മാ സർവത്ര സമദര്ശനഃ ॥ 29 ॥

യോ മാം പശ്യതി സർവത്ര സർവം ച മയി പശ്യതി । തസ്യാഹം ന പ്രണശ്യാമി സ ച മേ ന പ്രണശ്യതി ॥ 30 ॥

സർവഭൂതസ്ഥിതം യോ മാം ഭജത്യേകത്വമാസ്ഥിതഃ । സർവഥാ വര്തമാനോഽപി സ യോഗീ മയി വര്തതേ ॥ 31 ॥

ആത്മൌപമ്യേന സർവത്ര സമം പശ്യതി യോഽര്ജുന । സുഖം വാ യദി വാ ദുഃഖം സ യോഗീ പരമോ മതഃ ॥ 32 ॥

അര്ജുന ഉവാച

യോഽയം യോഗസ്ത്വയാ പ്രോക്തഃ സാമ്യേന മധുസൂദന । ഏതസ്യാഹം ന പശ്യാമി ചംചലത്വാത്സ്ഥിതിം സ്ഥിരാമ് ॥ 33

ചംചലം ഹി മനഃ കൃഷ്ണ പ്രമാഥി ബലവദ്ദൃഢമ് । തസ്യാഹം നിഗ്രഹം മന്യേ വായോരിവ സുദുഷ്കരമ് ॥ 34 ॥

ശ്രീഭഗവാനുവാച

അസംശയം മഹാബാഹോ മനോ ദുര്നിഗ്രഹം ചലമ് । അഭ്യാസേന തു കൌംതേയ വൈരാഗ്യേണ ച ഗൃഹ്യതേ ॥ 35

അസംയതാത്മനാ യോഗോ ദുഷ്പ്രാപ ഇതി മേ മതിഃ । വശ്യാത്മനാ തു യതതാ ശക്യോഽവാപ്തുമുപായതഃ ॥ 36 ॥

അര്ജുന ഉവാച

അയതിഃ ശ്രദ്ധയോപേതോ യോഗാച്ചലിതമാനസഃ । അപ്രാപ്യ യോഗസംസിദ്ധിം കാം ഗതിം കൃഷ്ണ ഗച്ഛതി ॥ 37

കച്ചിന്നോഭയവിഭ്രഷ്ടശ്ഛിന്നാഭ്രമിവ നശ്യതി । അപ്രതിഷ്ഠോ മഹാബാഹോ വിമൂഢോ ബ്രഹ്മണഃ പഥി ॥ 38 ॥

ഏതന്മേ സംശയം കൃഷ്ണ ഛേത്തുമര്ഹസ്യശേഷതഃ । ത്വദന്യഃ സംശയസ്യാസ്യ ഛേത്താ ന ഹ്യുപപദ്യതേ ॥ 39 ॥

ശ്രീഭഗവാനുവാച

പാര്ഥ നൈവേഹ നാമുത്ര വിനാശസ്തസ്യ വിദ്യതേ । ന ഹി കല്യാണകൃത്കശ്ചിദ്ദുര്ഗതിം താത ഗച്ഛതി ॥ 40

പ്രാപ്യ പുണ്യകൃതാം ലോകാനുഷിത്വാ ശാശ്വതീഃ സമാഃ । ശുചീനാം ശ്രീമതാം ഗേഹേ യോഗഭ്രഷ്ടോഽഭിജായതേ ॥ 41 ॥

അഥവാ യോഗിനാമേവ കുലേ ഭവതി ധീമതാമ് । ഏതദ്ധി ദുര്ലഭതരം ലോകേ ജന്മ യദീദൃശമ് ॥ 42 ॥

തത്ര തം ബുദ്ധിസംയോഗം ലഭതേ പൌർവദേഹികമ് । യതതേ ച തതോ ഭൂയഃ സംസിദ്ധൌ കുരുനംദന ॥ 43 ॥

പൂർവാഭ്യാസേന തേനൈവ ഹ്രിയതേ ഹ്യവശോഽപി സഃ । ജിജ്ഞാസുരപി യോഗസ്യ ശബ്ദബ്രഹ്മാതിവര്തതേ ॥ 44 ॥

പ്രയത്നാദ്യതമാനസ്തു യോഗീ സംശുദ്ധകില്ബിഷഃ । അനേകജന്മസംസിദ്ധസ്തതോ യാതി പരാം ഗതിമ് ॥ 45 ॥

തപസ്വിഭ്യോഽധികോ യോഗീ ജ്ഞാനിഭ്യോഽപി മതോഽധികഃ । കര്മിഭ്യശ്ചാധികോ യോഗീ തസ്മാദ്യോഗീ ഭവാര്ജുന ॥ 46 ॥

യോഗിനാമപി സർവേഷാം മദ്ഗതേനാംതരാത്മനാ । ശ്രദ്ധാവാന്ഭജതേ യോ മാം സ മേ യുക്തതമോ മതഃ ॥ 47 ॥

ഓം തത്സദിതി ശ്രീമദ്ഭഗവദ്ഗീതാസൂപനിഷത്സു ബ്രഹ്മവിദ്യായാം യോഗശാസ്ത്രേ ശ്രീകൃഷ്ണാര്ജുനസംവാദേ ആത്മസംയമയോഗോ നാമ ഷഷ്ഠോഽധ്യായഃ ॥6 ॥

শ্রীমদ্ভগবদ্গীতা মূলম্ - ষষ্ঠোঽধ্য়ায়ঃ সম্পর্কে

The sixth chapter of the Bhagavad Gita, Dhyana Yoga (also called Atma Samyama Yoga), the yoga of meditation. Krishna says the true renouncer is one who does his duty without craving its fruit, and that a person must raise himself by himself. He describes how to meditate: a clean place, a firm seat, an upright body, moderate food and sleep, and a mind held steady like a lamp where no wind blows. Arjuna doubts that the restless mind can be held; Krishna assures him it can, by practice and detachment, and that no sincere seeker is ever lost.

উৎস: Mahabharata, Bhishma Parva (Bhagavad Gita, chapter 6)

কখন পাঠ করবেন: In daily Gita reading, on Gita Jayanti and Ekadashi.

আপনি কি জানেন?

  • Verse 17 recommends moderation in food, rest, work, sleep and waking as the basis of yoga.
  • The chapter closes by calling the yogi devoted to the Lord the highest of all yogis.

প্রায়শই জিজ্ঞাসিত প্রশ্ন

What is chapter 6 about?

Meditation and mastery of the mind.

What image does Krishna use for the steady mind?

A lamp in a windless place, whose flame does not flicker.

What happens to a seeker who falls short?

Krishna says no one who does good comes to ruin; the effort carries on.

উপাসনা ও অধ্যয়নের জন্য প্রদত্ত, ভবিষ্যদ্বাণী হিসেবে নয়। অবাণিজ্যিক।