Vidura Neethi - Udyoga Parvam Chapter 36
Vidura Neethi · Traditional devotional text
॥ iti shreemahaabhaarate udyogaparvani prajaagaraparvani vidurahitavaakye shattrimsho'dhyaayah ॥
vidura uvaacha
atraivodaaharanteemamitihaasam puraatanam । aatreyasya cha samvaadam saadhyaanaam cheti nah shrutam ॥ 1॥
charantam hamsaroopena maharshim samshitavratam । saadhyaa devaa mahaapraajnam paryaprichchhanta vai puraa ॥ 2॥
saadhyaa oochuh । saadhyaa devaa vaymasmo maharshe drishtvaa bhavantam na shaknumo'numaatum । shrutena dheero buddhimaamstvam mato nah kaavyaam vaacham vaktumarhasyudaaraam ॥ 3॥
hamsa uvaacha
etatkaaryamamaraah samshrutam me dhritih shamah satyadharmaanuvrittih । granthim vineeya hridayasya sarvam priyaapriye chaatmavasham nayeeta ॥ 4॥
aakrushyamaano naakroshenmanyureva titikshitah । aakroshtaaram nirdahati sukritam chaasya vindati ॥ 5॥
naakroshee syaannaavamaanee parasya mitradrohee nota neechopasevee । na chaatimaanee na cha heenavritto rookshaam vaacham rushateem varjayeeta ॥ 6॥
marmaanyastheeni hridayam tathaasoon ghoraa vaacho nirdahanteeha pumsaam । tasmaadvaacham rushateem rooksharoopaam dharmaaraamo nityasho varjayeeta ॥ 7॥
arum turam parusham rookshavaacham vaakkantakairvitudantam manushyaan । vidyaadalakshmeekatamam janaanaam mukhe nibaddhaam nirritim vahantam ॥ 8॥
parashchedenamadhividhyeta baanair bhrisham suteekshnairanalaarka deeptaih । virichyamaano'pyatirichyamaano vidyaatkavih sukritam me dadhaati ॥ 9॥
yadi santam sevate yadyasantam tapasvinam yadi vaa stenameva । vaaso yathaa ranga vasham prayaati tathaa sa teshaam vashamabhyupaiti ॥ 10॥
vaadam tu yo na pravadenna vaadayed yo naahatah pratihanyaanna ghaatayet । yo hantukaamasya na paapamichchet tasmai devaah sprihayantyaagataaya ॥ 11॥
avyaahritam vyaahritaachchreya aahuh satyam vadedvyaahritam taddviteeyam । priyamvadedvyaahritam tattriteeyam dharmyam vadedvyaahritam tachchaturtham ॥ 12॥
yaadrishaih samvivadate yaadrishaamsh chopasevate । yaadrigichchechcha bhavitum taadrigbhavati poorushah ॥ 13॥
yato yato nivartate tatastato vimuchyate । nivartanaaddhi sarvato na vetti duhkhamanvapi ॥ 14॥
na jeeyate nota jigeeshate'nyaan na vairakkrichchaapratighaatakash cha । nindaa prashamsaasu samasvabhaavo na shochate hrishyati naiva chaayam ॥ 15॥
bhaavamichchati sarvasya naabhaave kurute matim । satyavaadee mridurdaanto yah sa uttamapoorushah ॥ 16॥
naanarthakam saantvayati pratijnaaya dadaati cha । raaddhaaparaaddhe jaanaati yah sa madhyamapoorushah ॥ 17॥
duhshaasanastoopahantaa na shaastaa naavartate manyuvashaatkritaghnah । na kasya chinmitramatho duraatmaa kalaashchaitaa adhamasyeha pumsah ॥ 18॥
na shraddadhaati kalyaanam parebhyo'pyaatmashankitah । niraakaroti mitraani yo vai so'dhama poorushah ॥ 19॥
uttamaaneva seveta praapte kaale tu madhyamaan । adhamaamstu na seveta ya ichchechchreya aatmanah ॥ 20॥
praapnoti vai vittamasadbalena nityotthaanaatprajnayaa paurushena । na tveva samyaglabhate prashamsaam na vrittamaapnoti mahaakulaanaam ॥ 21॥
dhritaraashtra uvaacha
mahaakulaanaam sprihayanti devaa dharmaarthavriddhaashcha bahushrutaash cha । prichchaami tvaam vidura prashnametam bhavanti vai kaani mahaakulaani ॥ 22॥
vidura uvaacha
tamo damo brahmavittvam vitaanaah punyaa vivaahaah satataanna daanam । yeshvevaite saptagunaa bhavanti samyagvrittaastaani mahaakulaani ॥ 23॥
yeshaam na vrittam vyathate na yonir vrittaprasaadena charanti dharmam । ye keertimichchanti kule vishishtaam tyaktaanritaastaani mahaakulaani ॥ 24॥
anijyayaavivaahairshcha vedasyotsaadanena cha । kulaanyakulataam yaanti dharmasyaatikramena cha ॥ 25॥
deva dravyavinaashena brahma svaharanena cha । kulaanyakulataam yaanti braahmanaatikramena cha ॥ 26॥
braahmanaanaam paribhavaatparivaadaachcha bhaarata । kulaanyakulataam yaanti nyaasaapaharanena cha ॥ 27॥
kulaani samupetaani gobhih purushato'shvatah । kulasankhyaam na gachchhanti yaani heenaani vrittatah ॥ 28॥
vrittatastvaviheenaani kulaanyalpadhanaanyapi । kulasankhyaam tu gachchhanti karshanti cha mayadyashah ॥ 29॥
maa nah kule vairakritkash chidastu raajaamaatyo maa parasvaapahaaree । mitradrohee naikritiko'nritee vaa poorvaashee vaa pitridevaatithibhyah ॥ 30॥
yashcha no braahmanam hanyaadyashcha no braahmanaandvishet । na nah sa samitim gachchedyashcha no nirvapetkrishim ॥ 31॥
trinaani bhoomirudakam vaakchaturthee cha soonritaa । sataametaani geheshu nochchidyante kadaa chana ॥ 32॥
shraddhayaa parayaa raajannupaneetaani satkritim । pravrittaani mahaapraajna dharminaam punyakarmanaam ॥ 33॥
sookshmo'pi bhaaram nripate syandano vai shakto vodhum na tathaanye maheejaah । evam yuktaa bhaarasahaa bhavanti mahaakuleenaa na tathaanye manushyaah ॥ 34॥
na tanmitram yasya kopaadbibheti yadvaa mitram shankitenopacharyam । yasminmitre pitareevaashvaseeta tadvai mitram sangataaneetaraani ॥ 35॥
yadi chedapyasambandho mitrabhaavena vartate । sa eva bandhustanmitram saa gatistatparaayanam ॥ 36॥
chalachittasya vai pumso vriddhaananupasevatah । paariplavamaternityamadhruvo mitra sangrahah ॥ 37॥
chalachittamanaatmaanamindriyaanaam vashaanugam । arthaah samativartante hamsaah shushkam saro yathaa ॥ 38॥
akasmaadeva kupyanti praseedantyanimittatah । sheelametadasaadhoonaamabhram paariplavam yathaa ॥ 39॥
satkritaashcha kritaarthaashcha mitraanaam na bhavanti ye । taanmritaanapi kravyaadaah kritaghnaannopabhunjate ॥ 40॥
arthayedeva mitraani sati vaasati vaa dhane । naanarthayanvijaanaati mitraanaam saaraphalgutaam ॥ 41॥
santaapaadbhrashyate roopam santaapaadbhrashyate balam । santaapaadbhrashyate jnaanam santaapaadvyaadhimrichchati ॥ 42॥
anavaapyam cha shokena shareeram chopatapyate । amitraashcha prahrishyanti maa sma shoke manah krithaah ॥ 43॥
punarnaro mriyate jaayate cha punarnaro heeyate vardhate punah । punarnaro yaachati yaachyate cha punarnarah shochati shochyate punah ॥ 44॥
sukham cha duhkham cha bhavaabhavau cha laabhaalaabhau maranam jeevitam cha । paryaayashah sarvamiha sprishanti tasmaaddheero naiva hrishyenna shochet ॥ 45॥
chalaani heemaani shadindriyaani teshaam yadyadvartate yatra yatra । tatastatah sravate buddhirasya chhidroda kumbhaadiva nityamambhah ॥ 46॥
dhritaraashtra uvaacha
tanuruchchhah shikhee raajaa mithyopacharito mayaa । mandaanaam mama putraanaam yuddhenaantam karishyati ॥ 47॥
nityodvignamidam sarvam nityodvignamidam manah । yattatpadamanudvignam tanme vada mahaamate ॥ 48॥
vidura uvaacha
naanyatra vidyaa tapasornaanyatrendriya nigrahaat । naanyatra lobhasantyaagaachchaantim pashyaama te'nagha ॥ 49॥
buddhyaa bhayam pranudati tapasaa vindate mahat । gurushushrooshayaa jnaanam shaantim tyaagena vindati ॥ 50॥
anaashritaa daanapunyam veda punyamanaashritaah । raagadveshavinirmuktaa vicharanteeha mokshinah ॥ 51॥
svadheetasya suyuddhasya sukritasya cha karmanah । tapasashcha sutaptasya tasyaante sukhamedhate ॥ 52॥
svaasteernaani shayanaani prapannaa na vai bhinnaa jaatu nidraam labhante । na streeshu raajanratimaapnuvanti na maagadhaih stooyamaanaa na sootaih ॥ 53॥
na vai bhinnaa jaatu charanti dharmam na vai sukham praapnuvanteeha bhinnaah । na vai bhinnaa gauravam maanayanti na vai bhinnaah prashamam rochayanti ॥ 54॥
na vai teshaam svadate pathyamuktam yogakshemam kalpate nota teshaam । bhinnaanaam vai manujendra paraayanam na vidyate kim chidanyadvinaashaat ॥ 55॥
sambhaavyam goshu sampannam sambhaavyam braahmane tapah । sambhaavyam streeshu chaapalyam sambhaavyam jnaatito bhayam ॥ 56॥
tantavo'pyaayataa nityam tantavo bahulaah samaah । bahoonbahutvaadaayaasaansahanteetyupamaa sataam ॥ 57॥
dhoomaayante vyapetaani jvalanti sahitaani cha । dhritaraashtrolmukaaneeva jnaatayo bharatarshabha ॥ 58॥
braahmaneshu cha ye shooraah streeshu jnaatishu goshu cha । vrintaadiva phalam pakvam dhritaraashtra patanti te ॥ 59॥
mahaanapyekajo vriksho balavaansupratishthitah । prasahya eva vaatena shaakhaa skandham vimarditum ॥ 60॥
atha ye sahitaa vrikshaah sanghashah supratishthitaah । te hi sheeghratamaanvaataansahante'nyonyasamshrayaat ॥ 61॥
evam manushyamapyekam gunairapi samanvitam । shakyam dvishanto manyante vaayurdrumamivaukajam ॥ 62॥
anyonyasamupashtambhaadanyonyaapaashrayena cha । jnaatayah sampravardhante saraseevotpalaanyuta ॥ 63॥
avadhyaa braahmanaa gaavo striyo baalaashcha jnaatayah । yeshaam chaannaani bhunjeeta ye cha syuh sharanaagataah ॥ 64॥
na manushye gunah kashchidanyo dhanavataam api । anaaturatvaadbhadram te mritakalpaa hi roginah ॥ 65॥
avyaadhijam katukam sheersha rogam paapaanubandham parusham teekshnamugram । sataam peyam yanna pibantyasanto manyum mahaaraaja piba prashaamya ॥ 66॥
rogaarditaa na phalaanyaadriyante na vai labhante vishayeshu tattvam । duhkhopetaa rogino nityameva na budhyante dhanabhogaanna saukhyam ॥ 67॥
puraa hyukto naakarostvam vacho me dyoote jitaam draupadeem prekshya raajan । duryodhanam vaarayetyakshavatyaam kitavatvam panditaa varjayanti ॥ 68॥
na tadbalam yanmridunaa virudhyate mishro dharmastarasaa sevitavyah । pradhvamsinee kroorasamaahitaa shreer mridupraudhaa gachchhati putrapautraan ॥ 69॥
dhaartaraashtraah paandavaanpaalayantu paandoh sutaastava putraamshcha paantu । ekaarimitraah kuravo hyekamantraa jeevantu raajansukhinah samriddhaah ॥ 70॥
medheebhootah kauravaanaam tvamadya tvayyaadheenam kuru kulamaajameedha । paarthaanbaalaanvanavaasa prataptaan gopaayasva svam yashastaata rakshan ॥ 71॥
sandhatsva tvam kauravaanpaanduputrair maa te'ntaram ripavah praarthayantu । satye sthitaaste naradeva sarve duryodhanam sthaapaya tvam narendra ॥ 72॥
॥ iti shreemahaabhaarate udyogaparvani prajaagaraparvani vidurahitavaakye shattrimsho'dhyaayah ॥ 36॥
About Vidura Neethi - Udyoga Parvam Chapter 36
This is chapter 36 of the Udyoga Parva of the Mahabharata, part of Vidura Niti. Vidura tells Dhritarashtra an ancient story: the Sadhya gods once met the great sage Atreya (Dattatreya) wandering in the form of a swan, and asked him for teaching. The swan-sage teaches them self-control, patience, truthfulness and forgiveness: one should not return harsh words for harsh words, for the patient man's restrained anger burns the one who insults him; one should keep the company of the good, speak gently and do no harm. Vidura then goes on to the marks of a noble family and the value of good friends.
Source: Mahabharata, Udyoga Parva, Prajagara Parva, chapter 36
When to chant: In reading and study of the Mahabharata, and in talks on ethics and good conduct.
Did you know?
- The swan (hamsa) is a classic symbol of the wise soul that separates truth from falsehood, as a swan is said to separate milk from water.
- Vidura Niti, chapters 33 to 40 of the Udyoga Parva, is Vidura's night-long counsel to the troubled King Dhritarashtra.
Frequently asked questions
Whom did the Sadhya gods meet?
The sage Atreya in the form of a swan.
What does the swan-sage teach?
Self-control, patience, truth and forgiveness.
Where is this chapter from?
Mahabharata, Udyoga Parva, chapter 36.
Offered for worship and study, not as prediction. Non-commercial.
More devotional texts