MuhurtaNow

Vidura Neethi - Udyoga Parvam Chapter 33

Vidura Neethi · Traditional devotional text

॥ atha shreemahaabhaarate udyogaparvani prajaagaraparvani viduraneetivaakye trayastrimsho'dhyaayah ॥

vaishampaayana uvaacha

dvaahstham praaha mahaapraajno dhritaraashtro maheepatih । viduram drashtumichchaami tamihaanaya maachiram ॥ 1॥

prahito dhritaraashtrena dootah kshattaaramabraveet । eeshvarastvaam mahaaraajo mahaapraajna didrikshati ॥ 2॥

evamuktastu vidurah praapya raajaniveshanam । abraveeddhritaraashtraaya dvaahstha maam prativedaya ॥ 3॥

dvaahstha uvaacha

viduro'yamanupraapto raajendra tava shaasanaat । drashtumichchhati te paadau kim karotu prashaadhi maam ॥ 4॥

dhritaraashtra uvaacha

praveshaya mahaapraajnam viduram deerghadarshinam । aham hi vidurasyaasya naakaalyo jaatu darshane ॥ 5॥

dvaahstha uvaacha

pravishaantah puram kshattarmahaaraajasya dheematah । na hi te darshane'kaalyo jaatu raajaa braveeti maam ॥ 6॥

vaishampaayana uvaacha

tatah pravishya viduro dhritaraashtra niveshanam । abraveetpraanjalirvaakyam chintayaanam naraadhipam ॥ 7॥

viduro'ham mahaapraajna sampraaptastava shaasanaat । yadi kim chana kartavyamayamasmi prashaadhi maam ॥ 8॥

dhritarashtra uvaacha

sanjayo vidura praapto garhayitvaa cha maam gatah । ajaatashatroh shvo vaakyam sabhaamadhye sa vakshyati ॥ 9॥

tasyaadya kuruveerasya na vijnaatam vacho mayaa । tanme dahati gaatraani tadakaarsheetprajaagaram ॥ 10॥

jaagrato dahyamaanasya shreyo yadiha pashyasi । tadbroohi tvam hi nastaata dharmaarthakushalo hyasi ॥ 11॥

yatah praaptah sanjayah paandavebhyo na me yathaavanmanasah prashaantih । savendriyaanyaprakritim gataani kim vakshyateetyeva hi me'dya chintaa ॥ 12॥

tanme broohi vidura tvam yathaavan maneeshitam sarvamajaatashatroh । yathaa cha nastaata hitam bhavechcha prajaashcha sarvaah sukhitaa bhaveyuh ॥- ॥

vidura uvaacha

abhiyuktam balavataa durbalam heenasaadhanam । hritasvam kaaminam choramaavishanti prajaagaraah ॥ 13॥

kachchidetairmahaadoshairna sprishto'si naraadhipa । kachchinna paravitteshu gridhyanviparitapyase ॥ 14॥

dhritaraashtra uvaacha

shrotumichchaami te dharmyam param naihshreyasam vachah । asminraajarshivamshe hi tvamekah praajnasammatah ॥ 15॥

vidura uvaacha

rajaa lakshanasampannastrailokyasyaadhipo bhavet । preshyaste preshitashchaiva dhritaraashtra yudhishthirah ॥- ॥

vipareetatarashcha tvam bhaagadheye na sammatah । archishaam prakshayaachchaiva dharmaatmaa dharmakovidah ॥- ॥

aanrishamsyaadanukroshaaddharmaatsatyaatparaakramaat । gurutvaattvayi samprekshya bahoonkleshaamstitikshate ॥- ॥

duryodhane saubale cha karne duhshaasane tathaa । eteshvaishvaryamaadhaaya katham tvam bhootimichchasi ॥- ॥

ekasmaatvrikshaadyajnapatraani raajan srukcha draunee pethaneepeedane cha । etasmaadraajanbruvato me nibodha ekasmaadvai jaayate'sachcha sachcha ॥- ॥

aatmajnaanam samaarambhastitikshaa dharmanityataa । yamarthaannaapakarshanti sa vai pandita uchyate ॥- ॥

nishevate prashastaani ninditaani na sevate । anaastikah shraddadhaana etatpandita lakshanam ॥ 16॥

krodho harshashcha darpashcha hreestambho maanyamaanitaa । yamarthaannaapakarshanti sa vai pandita uchyate ॥ 17॥

yasya krityam na jaananti mantram vaa mantritam pare । kritamevaasya jaananti sa vai pandita uchyate ॥ 18॥

yasya krityam na vighnanti sheetamushnam bhayam ratih । samriddhirasamriddhirvaa sa vai pandita uchyate ॥ 19॥

yasya samsaarinee prajnaa dharmaarthaavanuvartate । kaamaadartham vrineete yah sa vai pandita uchyate ॥ 20॥

yathaashakti chikeershanti yathaashakti cha kurvate । na kim chidavamanyante panditaa bharatarshabha ॥ 21॥

kshipram vijaanaati chiram sharinoti vijnaaya chaartham bhajate na kaamaat । naasamprishto vyaupayunkte paraarthe tatprajnaanam prathamam panditasya ॥ 22॥

naapraapyamabhivaanchhanti nashtam nechchanti shochitum । aapatsu cha na muhyanti naraah pandita buddhayah ॥ 23॥

nishchitya yah prakramate naantarvasati karmanah । avandhya kaalo vashyaatmaa sa vai pandita uchyate ॥ 24॥

aarya karmani raajyante bhootikarmaani kurvate । hitam cha naabhyasooyanti panditaa bharatarshabha ॥ 25॥

na hrishyatyaatmasammaane naavamaanena tapyate । gaango hrada ivaakshobhyo yah sa pandita uchyate ॥ 26॥

tattvajnah sarvabhootaanaam yogajnah sarvakarmanaam । upaayajno manushyaanaam narah pandita uchyate ॥ 27॥

pravritta vaakchitrakatha oohavaanpratibhaanavaan । aashu granthasya vaktaa cha sa vai pandita uchyate ॥ 28॥

shrutam prajnaanugam yasya prajnaa chaiva shrutaanugaa । asambhinnaarya maryaadah panditaakhyaam labheta sah ॥ 29॥

artham mahaantamaasadya vidyaamaishvaryameva cha । vicharatyasamunnaddho yasya pandita uchyate ॥- ॥

ashrutashcha samunnaddho daridrashcha mahaamanaah । arthaamshchaakarmanaa prepsurmoodha ityuchyate budhaih ॥ 30॥

svamartham yah parityajya paraarthamanutishthati । mithyaa charati mitraarthe yashcha moodhah sa uchyate ॥ 31॥

akaamaam kaamayati yah kaamayaanaam parityajet । balavantam cha yo dveshti tamaahurmoodhachetasam ॥- ॥

akaamaankaamayati yah kaamayaanaanparidvishan । balavantam cha yo dveshti tamaahurmoodhachetasam ॥ 32॥

amitram kurute mitram mitram dveshti hinasti cha । karma chaarabhate dushtam tamaahurmoodhachetasam ॥ 33॥

samsaarayati krityaani sarvatra vichikitsate । chiram karoti kshipraarthe sa moodho bharatarshabha ॥ 34॥

shraaddham pitribhyo na dadaati daivataani naarchati । suhrinmitram na labhate tamaahurmoodhachetasam ॥- ॥

anaahootah pravishati aprishto bahu bhaashate । vishvasatyapramatteshu moodha chetaa naraadhamah ॥ 35॥

param kshipati doshena vartamaanah svayam tathaa । yashcha krudhyatyaneeshah sansa cha moodhatamo narah ॥ 36॥

aatmano balamaajnaaya dharmaarthaparivarjitam । alabhyamichchannaishkarmyaanmoodha buddhirihochyate ॥ 37॥

ashishyam shaasti yo raajanyashcha shoonyamupaasate । kadaryam bhajate yashcha tamaahurmoodhachetasam ॥ 38॥

artham mahaantamaasaadya vidyaamaishvaryameva vaa । vicharatyasamunnaddho yah sa pandita uchyate ॥ 39॥

ekah sampannamashnaati vaste vaasashcha shobhanam । yo'samvibhajya bhrityebhyah ko nrishamsatarastatah ॥ 40॥

ekah paapaani kurute phalam bhunkte mahaajanah । bhoktaaro vipramuchyante kartaa doshena lipyate ॥ 41॥

ekam hanyaanna vaahanyaadishurmukto dhanushmataa । buddhirbuddhimatotsrishtaa hanyaadraashtram saraajakam ॥ 42॥

ekayaa dve vinishchitya treemshchaturbhirvashe kuru । pancha jitvaa viditvaa shatsapta hitvaa sukhee bhava ॥ 43॥

ekam visharaso hanti shastrenaikashcha vadhyate । saraashtram sa prajam hanti raajaanam mantravisravah ॥ 44॥

ekah svaadu na bhunjeeta ekashchaarthaanna chintayet । eko na gachchedadhvaanam naikah supteshu jaagriyaat ॥ 45॥

ekamevaadviteeyam tadyadraajannaavabudhyase । satyam svargasya sopaanam paaraavaarasya nauriva ॥ 46॥

ekah kshamaavataam dosho dviteeyo nopalabhyate । yadenam kshamayaa yuktamashaktam manyate janah ॥ 47॥

so'sya dosho na mantavyah kshamaa hi paramam balam । kshamaa guno hyashaktaanaam shaktaanaam bhooshanam tathaa ॥- ॥

kshamaa vasheekritirloke kshamayaa kim na saadhyate । shaantishankhah kare yasya kim karishyati durjanah ॥- ॥

atrine patito vahnih svayamevopashaamyati । akshamaavaanparam doshairaatmaanm chaiva yojayet ॥- ॥

eko dharmah param shreyah kshamaikaa shaantiruttamaa । vidyaikaa paramaa drishtirahimsaikaa sukhaavahaa ॥ 48॥

dvaavimau grasate bhoomih sarpo bilashayaaniva । raajaanam chaaviroddhaaram braahmanam chaapravaasinam ॥ 49॥

dve karmanee narah kurvannasmimlloke virochate । abruvanparusham kim chidasato naarthayamstathaa ॥ 50॥

dvaavimau purushavyaaghra parapratyaya kaarinau । striyah kaamita kaaminyo lokah poojita poojakah ॥ 51॥

dvaavimau kantakau teekshnau shareeraparishoshanau । yashchaadhanah kaamayate yashcha kupyatyaneeshvarah ॥ 52॥

dvaaveva na viraajete vipareetena karmanaa । grihasthashcha niraarambhah kaaryavaamshchaiva bhikshukah ॥- ॥

dvaavimau purushau raajansvargasya pari tishthatah । prabhushcha kshamayaa yukto daridrashcha pradaanavaan ॥ 53॥

nyaayaagatasya dravyasya boddhavyau dvaavatikramau । apaatre pratipattishcha paatre chaapratipaadanam ॥ 54॥

dvaavambhasi niveshtavyau gale baddhvaa dridham shilaam । dhanavantamadaataaram daridram chaatapasvinam ॥- ॥

dvaavimau purushavyaaghra suryamandalabhedinau । parivraadyogayuktashcha rane chaabhimukho hatah ॥- ॥

trayo nyaayaa manushyaanaam shrooyante bharatarshabha । kaneeyaanmadhyamah shreshtha iti vedavido viduh ॥ 55॥

trividhaah purushaa raajannuttamaadhamamadhyamaah । niyojayedyathaavattaamstrividheshveva karmasu ॥ 56॥

traya evaadhanaa raajanbhaaryaa daasastathaa sutah । yatte samadhigachchhanti yasya te tasya taddhanam ॥ 57॥

haranam cha parasvaanaam paradaaraabhimarshanam । suhridashcha parityaagastrayo doshaa kshayaavahah ॥- ॥

trividham narakasyedam dvaaram naashanamaatmanah । kaamah krodhastathaa lobhastasmaadetattrayam tyajet ॥- ॥

varapradaanam raajyaam cha putrajanma cha bhaarata । shatroshcha mokshanam krichchraattreeni chaikam cha tatsamam ॥- ॥

bhaktam cha bajamaanam cha tavaasmeeti vaadinam । treenetaan sharanam praaptaanvishame'pi na santyajet ॥- ॥

chatvaari raajnaa tu mahaabalena varjyaanyaahuh panditastaani vidyaat । alpaprajnaih saha mantram na kuryaan na deerghasootrairalasaishchaaranaishcha ॥ 58॥

chatvaari te taata grihe vasantu shriyaabhijushtasya grihastha dharme । vriddho jnaatiravasannah kuleenah sakhaa daridro bhaginee chaanapatyaa ॥ 59॥

chatvaaryaaha mahaaraaja sadyaskaani brihaspatih । prichchhate tridashendraaya taaneemaani nibodha me ॥ 60॥

devataanaam cha sankalpamanubhaavam cha dheemataam । vinayam kritavidyaanaam vinaasham paapakarmanaam ॥ 61॥

chatvaari karmaanyabhayankaraani bhayam prayachchhantyayathaakritaani । maanaagnihotram uta maanamaunam maanenaadheetamuta maanayajnah ॥- ॥

panchaagnayo manushyena paricharyaah prayatnatah । pitaa maataagniraatmaa cha gurushcha bharatarshabha ॥ 62॥

panchaiva poojayamlloke yashah praapnoti kevalam । devaanpitreenmanushyaamshcha bhikshoonatithipanchamaan ॥ 63॥

pancha tvaanugamishyanti yatra yatra gamishyasi । mitraanyamitraa madhyasthaa upajeevyopajeevinah ॥ 64॥

panchendriyasya martyasya chhidram chedekamindriyam । tato'sya sravati prajnaa driteh paadaadivodakam ॥ 65॥

shaddoshaah purusheneha haatavyaa bhootimichchhataa । nidraa tandree bhayam krodha aalasyam deerghasootrataa ॥ 66॥

shadimaanpurusho jahyaadbhinnaam naavamivaarnave । apravaktaaramaachaaryamanadheeyaanamritvijam ॥ 67॥

arakshitaaram raajaanam bhaaryaam chaapriya vaadineem । graamakaaram cha gopaalam vanakaamam cha naapitam ॥ 68॥

shadeva tu gunaah pumsaa na haatavyaah kadaachana । satyam daanamanaalasyamanasooyaa kshamaa dhritih ॥ 69॥

arthaagamo nityamarogitaa cha priyaa cha bhaaryaa priyavaadinee cha । vashyashcha putro'rthakaree cha vidyaa shat jeevalokasya sukhaani raajan ॥- ॥

shannaamaatmani nityaanaamaishvaryam yo'dhigachchhati । na sa paapaih kuto'narthairyujyate vijitendriyah ॥ 70॥

shadime shatsu jeevanti saptamo nopalabhyate । choraah pramatte jeevanti vyaadhiteshu chikitsakaah ॥ 71॥

pramadaah kaamayaaneshu yajamaaneshu yaajakaah । raajaa vivadamaaneshu nityam moorkheshu panditaah ॥ 72॥

shadimaani vinashyanti muhoortamanavekshanaat । gaavah sevaa krishirbhaaryaa vidyaa vrishalasangatih ॥- ॥

shadete hyavamanyante nityam poorvopakaarinam । aachaaryam shikshitaa shishyaah kritadaarashcha maataram ॥- ॥

naarim vigatakaamastu kritaarthaashcha prayojakam । naavam nisteernakaantaaraa naaturaashcha chikitsakam ॥- ॥

aarogyamaanrinyamavipravaasah sadbhirmanushyaih saha samprayogah । svapratyayaa vrittirabheetavaasah shat jeevalokasya sukhaani raajan ॥- ॥

eershurghrinee nasantushtah krodhano nityashankitah । parabhaagyopajeevee cha shadete nityaduhkhitaah ॥- ॥

sapta doshaah sadaa raajnaa haatavyaa vyasanodayaah । praayasho yairvinashyanti kritamoolaashcha paarthivaah ॥ 73॥

striyo'kshaa mrigayaa paanam vaakpaarushyam cha panchamam । mahachcha dandapaarushyamarthadooshanameva cha ॥ 74॥

ashtau poorvanimittaani narasya vinashishyatah । braahmanaanprathamam dveshti braahmanaishcha virudhyate ॥ 75॥

braahmana svaani chaadatte braahmanaamshcha jighaamsati । ramate nindayaa chaishaam prashamsaam naabhinandati ॥ 76॥

naitaansmarati krityeshu yaachitashchaabhyasooyati । etaandoshaannarah praajno buddhyaa buddhvaa vivarjayet ॥ 77॥

ashtaavimaani harshasya nava neetaani bhaarata । vartamaanaani drishyante taanyeva susukhaanyapi ॥ 78॥

samaagamashcha sakhibhirmahaamshchaiva dhanaagamah । putrena cha parishvangah sannipaatashcha maithune ॥ 79॥

samaye cha priyaalaapah svayootheshu cha sannatih । abhipretasya laabhashcha poojaa cha janasamsadi ॥ 80॥

ashtau gunaah purusham deepayanti prajnaa cha kaulyam cha damah shrutam cha । paraakramashchaabahubhaashitaa cha daanam yathaashakti kritajnataa cha ॥- ॥

navadvaaramidam veshma tristhoonam pancha saakshikam । kshetrajnaadhishthitam vidvaanyo veda sa parah kavih ॥ 81॥

dasha dharmam na jaananti dhritaraashtra nibodha taan । mattah pramatta unmattah shraantah kruddho bubhukshitah ॥ 82॥

tvaramaanashcha bheerushcha lubdhah kaamee cha te dasha । tasmaadeteshu bhaaveshu na prasajjeta panditah ॥ 83॥

atraivodaaharanteemamitihaasam puraatanam । putraarthamasurendrena geetam chaiva sudhanvanaa ॥ 84॥

yah kaamamanyoo prajahaati raajaa paatre pratishthaapayate dhanam cha । visheshavichchhrutavaankshiprakaaree tam sarvalokah kurute pramaanam ॥ 85॥

jaanaati vishvaasayitum manushyaan vijnaata dosheshu dadhaati dandam । jaanaati maatraam cha tathaa kshamaam cha tam taadrisham shreerjushate samagraa ॥ 86॥

sudurbalam naavajaanaati kanchid- yukto ripum sevate buddhipoorvam । na vigraham rochayate balasthaih kaale cha yo vikramate sa dheerah ॥ 87॥

praapyaapadam na vyathate kadaa chid udyogamanvichchhati chaapramattah । duhkham cha kaale sahate jitaatmaa dhurandharastasya jitaah sapatnaah ॥ 88॥

anarthakam vipra vaasam grihebhyah paapaih sandhim paradaaraabhimarsham । dambham stainyam paishunam madya paanam na sevate yah sa sukhee sadaiva ॥ 89॥

na samrambhenaarabhate'rthavargam aakaaritah shamsati tathyameva । na maatraarthe rochayate vivaadam naapoojitah kupyati chaapyamoodhah ॥ 90॥

na yo'bhyasooyatyanukampate cha na durbalah praatibhaavyam karoti । naatyaaha kim chitkshamate vivaadam sarvatra taadriglabhate prashamsaam ॥ 91॥

yo noddhatam kurute jaatu vesham na paurushenaapi vikatthate'nyaan । na moorchchhitah katukaanyaaha kim chit priyam sadaa tam kurute jano'pi ॥ 92॥

na vairamuddeepayati prashaantam na darmamaarohati naastameti । na durgato'smeeti karoti manyum tamaarya sheelam paramaahuragryam ॥ 93॥

na sve sukhe vai kurute praharsham naanyasya duhkhe bhavati prateetah । dattvaa na pashchaatkurute'nutaapam na katthate satpurushaarya sheelah ॥ 94॥

deshaachaaraansamayaanjaatidharmaan bubhooshate yastu paraavarajnah । sa tatra tatraadhigatah sadaiva mahaajanasyaadhipatyam karoti ॥ 95॥

dambham moham matsaram paapakrityam raajadvishtam paishunam poogavairam । mattonmattairdurjanaishchaapi vaadam yah prajnaavaanvarjayetsa pradhaanah ॥ 96॥

damam shaucham daivatam mangalaani praayashchittam vividhaamllokavaadaan । etaani yah kurute naityakaani tasyotthaanam devataa raadhayanti ॥ 97॥

samairvivaaham kurute na heenaih samaih sakhyam vyavahaaram kathaashcha । gunairvishishtaamshcha puro dadhaati vipashchitastasya nayaah suneetaah ॥ 98॥

mitam bhunkte samvibhajyaashritebhyo mitam svapityamitam karmakritvaa । dadaatyamitreshvapi yaachitah sam- stamaatmavantam prajahaatyanarthaah ॥ 99॥

chikeershitam viprakritam cha yasya naanye janaah karma jaananti kim chit । mantre gupte samyaganushthite cha svalpo naasya vyathate kashchidarthah ॥ 100॥

yah sarvabhootaprashame nivishtah satyo mridurdaanakrichchhuddha bhaavah । ateeva sanjnaayate jnaatimadhye mahaamanirjaatya iva prasannah ॥ 101॥

ya aatmanaapatrapate bhrisham narah sa sarvalokasya gururbhavatyuta । ananta tejaah sumanaah samaahitah svatejasaa soorya ivaavabhaasate ॥ 102॥

vane jaataah shaapadagdhasya raajnah paandoh putraah pancha panchendra kalpaah । tvayaiva baalaa vardhitaah shikshitaashcha tavaadesham paalayantyaambikeya ॥ 103॥

pradaayaishaamuchitam taata raajyam sukhee putraih sahito modamaanah । na devaanaam naapi cha maanushaanaam bhavishyasi tvam tarkaneeyo narendra ॥ 104॥

॥ iti shreemahaabhaarate udyogaparvani prajaagaraparvani viduraneetivaakye trayastrimsho'dhyaayah ॥ 33 ॥

About Vidura Neethi - Udyoga Parvam Chapter 33

This is chapter 33 of the Udyoga Parva of the Mahabharata, the first chapter of Vidura Niti. Sleepless with worry after Sanjaya's report from the Pandavas, King Dhritarashtra sends for Vidura and asks for counsel that will bring him peace. Vidura answers with a long portrait of the wise person (pandita) and the fool (mudha): the wise act after thought, are not swayed by anger, joy or pride, do not grieve for what is lost, and keep their plans secret; the fool wants what cannot be had, invites trouble and trusts the untrustworthy. He then teaches in numbered groups, such as the one, two, three and more things a king must know.

Source: Mahabharata, Udyoga Parva, Prajagara Parva, chapter 33

When to chant: In reading and study of the Mahabharata, and in talks on ethics and good conduct.

Did you know?

  • Vidura Niti, chapters 33 to 40 of the Udyoga Parva, is Vidura's night-long counsel to the troubled King Dhritarashtra.
  • Its verses on the marks of a pandita are among the most quoted passages of practical wisdom in Sanskrit.

Frequently asked questions

Why does Dhritarashtra call Vidura?

He cannot sleep for worry and seeks counsel.

What does Vidura describe first?

The marks of the wise person and the fool.

Where is this chapter from?

Mahabharata, Udyoga Parva, chapter 33.

Offered for worship and study, not as prediction. Non-commercial.