MuhurtaNow

Vidura Neethi - Udyoga Parvam Chapter 33

Vidura Neethi · Traditional devotional text

॥ अथ श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि विदुरनीतिवाक्ये त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥

वैशंपायन उवाच

द्वाःस्थं प्राह महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो महीपतिः । विदुरं द्रष्टुमिच्छामि तमिहानय माचिरम् ॥ 1॥

प्रहितो धृतराष्ट्रेण दूतः क्षत्तारमब्रवीत् । ईश्वरस्त्वां महाराजो महाप्राज्ञ दिदृक्षति ॥ 2॥

एवमुक्तस्तु विदुरः प्राप्य राजनिवेशनम् । अब्रवीद्धृतराष्ट्राय द्वाःस्थ मां प्रतिवेदय ॥ 3॥

द्वाःस्थ उवाच

विदुरोऽयमनुप्राप्तो राजेंद्र तव शासनात् । द्रष्टुमिच्छति ते पादौ किं करोतु प्रशाधि माम् ॥ 4॥

धृतराष्ट्र उवाच

प्रवेशय महाप्राज्ञं विदुरं दीर्घदर्शिनम् । अहं हि विदुरस्यास्य नाकाल्यो जातु दर्शने ॥ 5॥

द्वाःस्थ उवाच

प्रविशांतः पुरं क्षत्तर्महाराजस्य धीमतः । न हि ते दर्शनेऽकाल्यो जातु राजा ब्रवीति माम् ॥ 6॥

वैशंपायन उवाच

ततः प्रविश्य विदुरो धृतराष्ट्र निवेशनम् । अब्रवीत्प्रांजलिर्वाक्यं चिंतयानं नराधिपम् ॥ 7॥

विदुरोऽहं महाप्राज्ञ संप्राप्तस्तव शासनात् । यदि किं चन कर्तव्यमयमस्मि प्रशाधि माम् ॥ 8॥

धृतरष्त्र उवाच

संजयो विदुर प्राप्तो गर्हयित्वा च मां गतः । अजातशत्रोः श्वो वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति ॥ 9॥

तस्याद्य कुरुवीरस्य न विज्ञातं वचो मया । तन्मे दहति गात्राणि तदकार्षीत्प्रजागरम् ॥ 10॥

जाग्रतो दह्यमानस्य श्रेयो यदिह पश्यसि । तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो ह्यसि ॥ 11॥

यतः प्राप्तः संजयः पांडवेभ्यो न मे यथावन्मनसः प्रशांतिः । सवेंद्रियाण्यप्रकृतिं गतानि किं वक्ष्यतीत्येव हि मेऽद्य चिंता ॥ 12॥

तन्मे ब्रूहि विदुर त्वं यथावन् मनीषितं सर्वमजातशत्रोः । यथा च नस्तात हितं भवेच्च प्रजाश्च सर्वाः सुखिता भवेयुः ॥- ॥

विदुर उवाच

अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसाधनम् । हृतस्वं कामिनं चोरमाविशंति प्रजागराः ॥ 13॥

कच्चिदेतैर्महादोषैर्न स्पृष्टोऽसि नराधिप । कच्चिन्न परवित्तेषु गृध्यन्विपरितप्यसे ॥ 14॥

धृतराष्ट्र उवाच

श्रोतुमिच्छामि ते धर्म्यं परं नैःश्रेयसं वचः । अस्मिन्राजर्षिवंशे हि त्वमेकः प्राज्ञसम्मतः ॥ 15॥

विदुर उवाच

रजा लक्षणसंपन्नस्त्रैलोक्यस्याधिपो भवेत् । प्रेष्यस्ते प्रेषितश्चैव धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः ॥- ॥

विपरीततरश्च त्वं भागधेये न सम्मतः । अर्चिषां प्रक्षयाच्चैव धर्मात्मा धर्मकोविदः ॥- ॥

आनृशंस्यादनुक्रोशाद्धर्मात्सत्यात्पराक्रमात् । गुरुत्वात्त्वयि संप्रेक्ष्य बहून्क्लेषांस्तितिक्षते ॥- ॥

दुर्योधने सौबले च कर्णे दुःशासने तथा । एतेष्वैश्वर्यमाधाय कथं त्वं भूतिमिच्छसि ॥- ॥

एकस्मात्वृक्षाद्यज्ञपत्राणि राजन् स्रुक्च द्रौणी पेठनीपीडने च । एतस्माद्राजन्ब्रुवतो मे निबोध एकस्माद्वै जायतेऽसच्च सच्च ॥- ॥

आत्मज्ञानं समारंभस्तितिक्षा धर्मनित्यता । यमर्थान्नापकर्षंति स वै पण्दित उच्यते ॥- ॥

निषेवते प्रशस्तानि निंदितानि न सेवते । अनास्तिकः श्रद्दधान एतत्पंडित लक्षणम् ॥ 16॥

क्रोधो हर्षश्च दर्पश्च ह्रीस्तंभो मान्यमानिता । यमर्थान्नापकर्षंति स वै पंडित उच्यते ॥ 17॥

यस्य कृत्यं न जानंति मंत्रं वा मंत्रितं परे । कृतमेवास्य जानंति स वै पंडित उच्यते ॥ 18॥

यस्य कृत्यं न विघ्नंति शीतमुष्णं भयं रतिः । समृद्धिरसमृद्धिर्वा स वै पंडित उच्यते ॥ 19॥

यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते । कामादर्थं वृणीते यः स वै पंडित उच्यते ॥ 20॥

यथाशक्ति चिकीर्षंति यथाशक्ति च कुर्वते । न किं चिदवमन्यंते पंडिता भरतर्षभ ॥ 21॥

क्षिप्रं विजानाति चिरं श‍ऋणोति विज्ञाय चार्थं भजते न कामात् । नासंपृष्टो व्यौपयुंक्ते परार्थे तत्प्रज्ञानं प्रथमं पंडितस्य ॥ 22॥

नाप्राप्यमभिवांछंति नष्टं नेच्छंति शोचितुम् । आपत्सु च न मुह्यंति नराः पंडित बुद्धयः ॥ 23॥

निश्चित्य यः प्रक्रमते नांतर्वसति कर्मणः । अवंध्य कालो वश्यात्मा स वै पंडित उच्यते ॥ 24॥

आर्य कर्मणि राज्यंते भूतिकर्माणि कुर्वते । हितं च नाभ्यसूयंति पंडिता भरतर्षभ ॥ 25॥

न हृष्यत्यात्मसम्माने नावमानेन तप्यते । गांगो ह्रद इवाक्षोभ्यो यः स पंडित उच्यते ॥ 26॥

तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम् । उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पंडित उच्यते ॥ 27॥

प्रवृत्त वाक्चित्रकथ ऊहवान्प्रतिभानवान् । आशु ग्रंथस्य वक्ता च स वै पंडित उच्यते ॥ 28॥

श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा । असंभिन्नार्य मर्यादः पंडिताख्यां लभेत सः ॥ 29॥

अर्थं महांतमासद्य विद्यामैश्वर्यमेव च । विचरत्यसमुन्नद्धो यस्य पंडित उच्यते ॥- ॥

अश्रुतश्च समुन्नद्धो दरिद्रश्च महामनाः । अर्थांश्चाकर्मणा प्रेप्सुर्मूढ इत्युच्यते बुधैः ॥ 30॥

स्वमर्थं यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति । मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते ॥ 31॥

अकामां कामयति यः कामयानां परित्यजेत् । बलवंतं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम् ॥- ॥

अकामान्कामयति यः कामयानान्परिद्विषन् । बलवंतं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ 32॥

अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च । कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ 33॥

संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते । चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्षभ ॥ 34॥

श्राद्धं पितृभ्यो न ददाति दैवतानि नार्चति । सुहृन्मित्रं न लभते तमाहुर्मूढचेतसम् ॥- ॥

अनाहूतः प्रविशति अपृष्टो बहु भाषते । विश्वसत्यप्रमत्तेषु मूढ चेता नराधमः ॥ 35॥

परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा । यश्च क्रुध्यत्यनीशः सन्स च मूढतमो नरः ॥ 36॥

आत्मनो बलमाज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम् । अलभ्यमिच्छन्नैष्कर्म्यान्मूढ बुद्धिरिहोच्यते ॥ 37॥

अशिष्यं शास्ति यो राजन्यश्च शून्यमुपासते । कदर्यं भजते यश्च तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ 38॥

अर्थं महांतमासाद्य विद्यामैश्वर्यमेव वा । विचरत्यसमुन्नद्धो यः स पंडित उच्यते ॥ 39॥

एकः संपन्नमश्नाति वस्ते वासश्च शोभनम् । योऽसंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसतरस्ततः ॥ 40॥

एकः पापानि कुरुते फलं भुंक्ते महाजनः । भोक्तारो विप्रमुच्यंते कर्ता दोषेण लिप्यते ॥ 41॥

एकं हन्यान्न वाहन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता । बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्रं सराजकम् ॥ 42॥

एकया द्वे विनिश्चित्य त्रींश्चतुर्भिर्वशे कुरु । पंच जित्वा विदित्वा षट्सप्त हित्वा सुखी भव ॥ 43॥

एकं विषरसो हंति शस्त्रेणैकश्च वध्यते । सराष्ट्रं स प्रजं हंति राजानं मंत्रविस्रवः ॥ 44॥

एकः स्वादु न भुंजीत एकश्चार्थान्न चिंतयेत् । एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात् ॥ 45॥

एकमेवाद्वितीयं तद्यद्राजन्नावबुध्यसे । सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ॥ 46॥

एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपलभ्यते । यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥ 47॥

सोऽस्य दोषो न मंतव्यः क्षमा हि परमं बलम् । क्षमा गुणो ह्यशक्तानां शक्तानां भूषणं तथा ॥- ॥

क्षमा वशीकृतिर्लोके क्षमया किं न साध्यते । शांतिशंखः करे यस्य किं करिष्यति दुर्जनः ॥- ॥

अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति । अक्षमावान्परं दोषैरात्मानं चैव योजयेत् ॥- ॥

एको धर्मः परं श्रेयः क्षमैका शांतिरुत्तमा । विद्यैका परमा दृष्टिरहिंसैका सुखावहा ॥ 48॥

द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव । राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ 49॥

द्वे कर्मणी नरः कुर्वन्नस्मिँल्लोके विरोचते । अब्रुवन्परुषं किं चिदसतो नार्थयंस्तथा ॥ 50॥

द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र परप्रत्यय कारिणौ । स्त्रियः कामित कामिन्यो लोकः पूजित पूजकः ॥ 51॥

द्वाविमौ कंटकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषणौ । यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः ॥ 52॥

द्वावेव न विराजेते विपरीतेन कर्मणा । गृहस्थश्च निरारंभः कार्यवांश्चैव भिक्षुकः ॥- ॥

द्वाविमौ पुरुषौ राजन्स्वर्गस्य परि तिष्ठतः । प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान् ॥ 53॥

न्यायागतस्य द्रव्यस्य बोद्धव्यौ द्वावतिक्रमौ । अपात्रे प्रतिपत्तिश्च पात्रे चाप्रतिपादनम् ॥ 54॥

द्वावंभसि निवेष्टव्यौ गले बद्ध्वा दृढं शिलाम् । धनवंतमदातारं दरिद्रं चातपस्विनम् ॥- ॥

द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र सुर्यमंडलभेदिनौ । परिव्राड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः ॥- ॥

त्रयो न्याया मनुष्याणां श्रूयंते भरतर्षभ । कनीयान्मध्यमः श्रेष्ठ इति वेदविदो विदुः ॥ 55॥

त्रिविधाः पुरुषा राजन्नुत्तमाधममध्यमाः । नियोजयेद्यथावत्तांस्त्रिविधेष्वेव कर्मसु ॥ 56॥

त्रय एवाधना राजन्भार्या दासस्तथा सुतः । यत्ते समधिगच्छंति यस्य ते तस्य तद्धनम् ॥ 57॥

हरणं च परस्वानां परदाराभिमर्शनम् । सुहृदश्च परित्यागस्त्रयो दोषा क्षयावहः ॥- ॥

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥- ॥

वरप्रदानं राज्यां च पुत्रजन्म च भारत । शत्रोश्च मोक्षणं कृच्छ्रात्त्रीणि चैकं च तत्समम् ॥- ॥

भक्तं च बजमानं च तवास्मीति वादिनम् । त्रीनेतान् शरणं प्राप्तान्विषमेऽपि न संत्यजेत् ॥- ॥

चत्वारि राज्ञा तु महाबलेन वर्ज्यान्याहुः पंडितस्तानि विद्यात् । अल्पप्रज्ञैः सह मंत्रं न कुर्यान् न दीर्घसूत्रैरलसैश्चारणैश्च ॥ 58॥

चत्वारि ते तात गृहे वसंतु श्रियाभिजुष्टस्य गृहस्थ धर्मे । वृद्धो ज्ञातिरवसन्नः कुलीनः सखा दरिद्रो भगिनी चानपत्या ॥ 59॥

चत्वार्याह महाराज सद्यस्कानि बृहस्पतिः । पृच्छते त्रिदशेंद्राय तानीमानि निबोध मे ॥ 60॥

देवतानां च संकल्पमनुभावं च धीमताम् । विनयं कृतविद्यानां विनाशं पापकर्मणाम् ॥ 61॥

चत्वारि कर्माण्यभयंकराणि भयं प्रयच्छंत्ययथाकृतानि । मानाग्निहोत्रं उत मानमौनं मानेनाधीतमुत मानयज्ञः ॥- ॥

पंचाग्नयो मनुष्येण परिचर्याः प्रयत्नतः । पिता माताग्निरात्मा च गुरुश्च भरतर्षभ ॥ 62॥

पंचैव पूजयँल्लोके यशः प्राप्नोति केवलम् । देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च भिक्षूनतिथिपंचमान् ॥ 63॥

पंच त्वानुगमिष्यंति यत्र यत्र गमिष्यसि । मित्राण्यमित्रा मध्यस्था उपजीव्योपजीविनः ॥ 64॥

पंचेंद्रियस्य मर्त्यस्य छिद्रं चेदेकमिंद्रियम् । ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ॥ 65॥

षड्दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता । निद्रा तंद्री भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ॥ 66॥

षडिमान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे । अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥ 67॥

अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रिय वादिनीम् । ग्रामकारं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥ 68॥

षडेव तु गुणाः पुंसा न हातव्याः कदाचन । सत्यं दानमनालस्यमनसूया क्षमा धृतिः ॥ 69॥

अर्थागमो नित्यमरोगिता च प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च । वश्यश्च पुत्रोऽर्थकरी च विद्या षट् जीवलोकस्य सुखानि राजन् ॥- ॥

षण्णामात्मनि नित्यानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति । न स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेंद्रियः ॥ 70॥

षडिमे षट्सु जीवंति सप्तमो नोपलभ्यते । चोराः प्रमत्ते जीवंति व्याधितेषु चिकित्सकाः ॥ 71॥

प्रमदाः कामयानेषु यजमानेषु याजकाः । राजा विवदमानेषु नित्यं मूर्खेषु पंडिताः ॥ 72॥

षडिमानि विनश्यंति मुहूर्तमनवेक्षणात् । गावः सेवा कृषिर्भार्या विद्या वृषलसंगतिः ॥- ॥

षडेते ह्यवमन्यंते नित्यं पूर्वोपकारिणम् । आचार्यं शिक्षिता शिष्याः कृतदारश्च मातरम् ॥- ॥

नारिं विगतकामस्तु कृतार्थाश्च प्रयोजकम् । नावं निस्तीर्णकांतारा नातुराश्च चिकित्सकम् ॥- ॥

आरोग्यमानृण्यमविप्रवासः सद्भिर्मनुष्यैः सह संप्रयोगः । स्वप्रत्यया वृत्तिरभीतवासः षट् जीवलोकस्य सुखानि राजन् ॥- ॥

ईर्षुर्घृणी नसंतुष्टः क्रोधनो नित्यशंकितः । परभाग्योपजीवी च षडेते नित्यदुःखिताः ॥- ॥

सप्त दोषाः सदा राज्ञा हातव्या व्यसनोदयाः । प्रायशो यैर्विनश्यंति कृतमूलाश्च पार्थिवाः ॥ 73॥

स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्यं च पंचमम् । महच्च दंडपारुष्यमर्थदूषणमेव च ॥ 74॥

अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनशिष्यतः । ब्राह्मणान्प्रथमं द्वेष्टि ब्राह्मणैश्च विरुध्यते ॥ 75॥

ब्राह्मण स्वानि चादत्ते ब्राह्मणांश्च जिघांसति । रमते निंदया चैषां प्रशंसां नाभिनंदति ॥ 76॥

नैतान्स्मरति कृत्येषु याचितश्चाभ्यसूयति । एतांदोषान्नरः प्राज्ञो बुद्ध्या बुद्ध्वा विवर्जयेत् ॥ 77॥

अष्टाविमानि हर्षस्य नव नीतानि भारत । वर्तमानानि दृश्यंते तान्येव सुसुखान्यपि ॥ 78॥

समागमश्च सखिभिर्महांश्चैव धनागमः । पुत्रेण च परिष्वंगः सन्निपातश्च मैथुने ॥ 79॥

समये च प्रियालापः स्वयूथेषु च सन्नतिः । अभिप्रेतस्य लाभश्च पूजा च जनसंसदि ॥ 80॥

अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयंति प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं च । पराक्रमश्चाबहुभाषिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ॥- ॥

नवद्वारमिदं वेश्म त्रिस्थूणं पंच साक्षिकम् । क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान्यो वेद स परः कविः ॥ 81॥

दश धर्मं न जानंति धृतराष्ट्र निबोध तान् । मत्तः प्रमत्त उन्मत्तः श्रांतः क्रुद्धो बुभुक्षितः ॥ 82॥

त्वरमाणश्च भीरुश्च लुब्धः कामी च ते दश । तस्मादेतेषु भावेषु न प्रसज्जेत पंडितः ॥ 83॥

अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । पुत्रार्थमसुरेंद्रेण गीतं चैव सुधन्वना ॥ 84॥

यः काममन्यू प्रजहाति राजा पात्रे प्रतिष्ठापयते धनं च । विशेषविच्छ्रुतवान्क्षिप्रकारी तं सर्वलोकः कुरुते प्रमाणम् ॥ 85॥

जानाति विश्वासयितुं मनुष्यान् विज्ञात दोषेषु दधाति दंडम् । जानाति मात्रां च तथा क्षमां च तं तादृशं श्रीर्जुषते समग्रा ॥ 86॥

सुदुर्बलं नावजानाति कंचिद्- युक्तो रिपुं सेवते बुद्धिपूर्वम् । न विग्रहं रोचयते बलस्थैः काले च यो विक्रमते स धीरः ॥ 87॥

प्राप्यापदं न व्यथते कदा चिद् उद्योगमन्विच्छति चाप्रमत्तः । दुःखं च काले सहते जितात्मा धुरंधरस्तस्य जिताः सपत्नाः ॥ 88॥

अनर्थकं विप्र वासं गृहेभ्यः पापैः संधिं परदाराभिमर्शम् । दंभं स्तैन्यं पैशुनं मद्य पानं न सेवते यः स सुखी सदैव ॥ 89॥

न संरंभेणारभतेऽर्थवर्गम् आकारितः शंसति तथ्यमेव । न मात्रार्थे रोचयते विवादं नापूजितः कुप्यति चाप्यमूढः ॥ 90॥

न योऽभ्यसूयत्यनुकंपते च न दुर्बलः प्रातिभाव्यं करोति । नात्याह किं चित्क्षमते विवादं सर्वत्र तादृग्लभते प्रशंसाम् ॥ 91॥

यो नोद्धतं कुरुते जातु वेषं न पौरुषेणापि विकत्थतेऽन्यान् । न मूर्च्छितः कटुकान्याह किं चित् प्रियं सदा तं कुरुते जनोऽपि ॥ 92॥

न वैरमुद्दीपयति प्रशांतं न दर्ममारोहति नास्तमेति । न दुर्गतोऽस्मीति करोति मन्युं तमार्य शीलं परमाहुरग्र्यम् ॥ 93॥

न स्वे सुखे वै कुरुते प्रहर्षं नान्यस्य दुःखे भवति प्रतीतः । दत्त्वा न पश्चात्कुरुतेऽनुतापं न कत्थते सत्पुरुषार्य शीलः ॥ 94॥

देशाचारान्समयांजातिधर्मान् बुभूषते यस्तु परावरज्ञः । स तत्र तत्राधिगतः सदैव महाजनस्याधिपत्यं करोति ॥ 95॥

दंभं मोहं मत्सरं पापकृत्यं राजद्विष्टं पैशुनं पूगवैरम् । मत्तोन्मत्तैर्दुर्जनैश्चापि वादं यः प्रज्ञावान्वर्जयेत्स प्रधानः ॥ 96॥

दमं शौचं दैवतं मंगलानि प्रायश्चित्तं विविधाँल्लोकवादान् । एतानि यः कुरुते नैत्यकानि तस्योत्थानं देवता राधयंति ॥ 97॥

समैर्विवाहं कुरुते न हीनैः समैः सख्यं व्यवहारं कथाश्च । गुणैर्विशिष्टांश्च पुरो दधाति विपश्चितस्तस्य नयाः सुनीताः ॥ 98॥

मितं भुंक्ते संविभज्याश्रितेभ्यो मितं स्वपित्यमितं कर्मकृत्वा । ददात्यमित्रेष्वपि याचितः सं- स्तमात्मवंतं प्रजहात्यनर्थाः ॥ 99॥

चिकीर्षितं विप्रकृतं च यस्य नान्ये जनाः कर्म जानंति किं चित् । मंत्रे गुप्ते सम्यगनुष्ठिते च स्वल्पो नास्य व्यथते कश्चिदर्थः ॥ 100॥

यः सर्वभूतप्रशमे निविष्टः सत्यो मृदुर्दानकृच्छुद्ध भावः । अतीव संज्ञायते ज्ञातिमध्ये महामणिर्जात्य इव प्रसन्नः ॥ 101॥

य आत्मनापत्रपते भृशं नरः स सर्वलोकस्य गुरुर्भवत्युत । अनंत तेजाः सुमनाः समाहितः स्वतेजसा सूर्य इवावभासते ॥ 102॥

वने जाताः शापदग्धस्य राज्ञः पांडोः पुत्राः पंच पंचेंद्र कल्पाः । त्वयैव बाला वर्धिताः शिक्षिताश्च तवादेशं पालयंत्यांबिकेय ॥ 103॥

प्रदायैषामुचितं तात राज्यं सुखी पुत्रैः सहितो मोदमानः । न देवानां नापि च मानुषाणां भविष्यसि त्वं तर्कणीयो नरेंद्र ॥ 104॥

॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि विदुरनीतिवाक्ये त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ 33 ॥

About Vidura Neethi - Udyoga Parvam Chapter 33

This is chapter 33 of the Udyoga Parva of the Mahabharata, the first chapter of Vidura Niti. Sleepless with worry after Sanjaya's report from the Pandavas, King Dhritarashtra sends for Vidura and asks for counsel that will bring him peace. Vidura answers with a long portrait of the wise person (pandita) and the fool (mudha): the wise act after thought, are not swayed by anger, joy or pride, do not grieve for what is lost, and keep their plans secret; the fool wants what cannot be had, invites trouble and trusts the untrustworthy. He then teaches in numbered groups, such as the one, two, three and more things a king must know.

Source: Mahabharata, Udyoga Parva, Prajagara Parva, chapter 33

When to chant: In reading and study of the Mahabharata, and in talks on ethics and good conduct.

Did you know?

  • Vidura Niti, chapters 33 to 40 of the Udyoga Parva, is Vidura's night-long counsel to the troubled King Dhritarashtra.
  • Its verses on the marks of a pandita are among the most quoted passages of practical wisdom in Sanskrit.

Frequently asked questions

Why does Dhritarashtra call Vidura?

He cannot sleep for worry and seeks counsel.

What does Vidura describe first?

The marks of the wise person and the fool.

Where is this chapter from?

Mahabharata, Udyoga Parva, chapter 33.

Offered for worship and study, not as prediction. Non-commercial.