MuhurtaNow

श्री गुरुगीता द्वितीयोध्यायः

Guru · पारंपरिक भक्ति पाठ

atha dviteeyo'dhyaayah ॥

dhyaanam shrunu mahaadevi sarvaanandapradaayakam । sarvasaukhyakaram chaiva bhuktimuktipradaayakam ॥ 109 ॥

shreematparam brahma gurum smaraami shreematparam brahma gurum bhajaami । shreematparam brahma gurum vadaami shreematparam brahma gurum namaami ॥ 110 ॥

brahmaanandam paramasukhadam kevalam jnaanamoortim dvandvaateetam gaganasadrisham tattvamasyaadilakshyam । ekam nityam vimalamachalam sarvadheesaakshibhootam bhaavaateetam trigunarahitam sadgurum tam namaami ॥ 111 ॥

hridambuje karnikamadhyasamsthe simhaasane samsthitadivyamoortim । dhyaayedgurum chandrakalaaprakaasham sachchitsukhaabheeshtavaram dadhaanam ॥ 112 ॥

shvetaambaram shvetavilepapushpam muktaavibhoosham muditam dvinetram । vaamaankapeethasthitadivyashaktim mandasmitam poornakripaanidhaanam ॥ 113 ॥

aanandamaanandakaram prasannam jnaanasvaroopam nijabhaavayuktam । yogeendrameedyam bhavarogavaidyam shreemadgurum nityamaham namaami ॥ 114 ॥

vande guroonaam charanaaravindam sandarshitasvaatmasukhaavabodhe । janasya ye jaangalikaayamaane samsaarahaalaahalamohashaantyai ॥ 115 ॥

yasmin srishtisthitidhvamsanigrahaanugrahaatmakam । krityam panchavidham shashvat bhaasate tam gurum bhajet ॥ 116 ॥

paadaabje sarvasamsaaradaavakaalaanalam svake । brahmarandhre sthitaambhojamadhyastham chandramandalam ॥ 117 ॥

akathaaditrirekhaabje sahasradalamandale । hamsapaarshvatrikone cha smarettanmadhyagam gurum ॥ 118 ॥

nityam shuddham niraabhaasam niraakaaram niranjanam । nityabodham chidaanandam gurum brahma namaamyaham ॥ 119 ॥

sakalabhuvanasrishtih kalpitaasheshasrishtih nikhilanigamadrishtih satpadaarthaikasrishtih । atadganaparameshtih satpadaarthaikadrishtih bhavagunaparameshtirmokshamaargaikadrishtih ॥ 120 ॥

sakalabhuvanarangasthaapanaastambhayashtih sakarunarasavrishtistattvamaalaasamashtih । sakalasamayasrishtissachchidaanandadrishtih nivasatu mayi nityam shreegurordivyadrishtih ॥ 121 ॥

na guroradhikam na guroradhikam na guroradhikam na guroradhikam । shivashaasanatah shivashaasanatah shivashaasanatah shivashaasanatah ॥ 122 ॥

idameva shivam idameva shivam idameva shivam idameva shivam । harishaasanato harishaasanato harishaasanato harishaasanatah ॥ 123 ॥

viditam viditam viditam viditam vijanam vijanam vijanam vijanam । vidhishaasanato vidhishaasanato vidhishaasanato vidhishaasanatah ॥ 124 ॥

evamvidham gurum dhyaatvaa jnaanamutpadyate svayam । tadaa guroopadeshena mukto'hamiti bhaavayet ॥ 125 ॥

guroopadishtamaargena manashshuddhim tu kaarayet । anityam khandayetsarvam yatkinchidaatmagocharam ॥ 126 ॥

jneyam sarvam prateetam cha jnaanam cha mana uchyate । jnaanam jneyam samam kuryaannaanyah panthaa dviteeyakah ॥ 127 ॥

kimatra bahunoktena shaastrakotishatairapi । durlabhaa chittavishraantih vinaa gurukripaam paraam ॥ 128 ॥

karunaakhadgapaatena chhitvaa paashaashtakam shishoh । samyagaanandajanakah sadguruh so'bhidheeyate ॥ 129 ॥

evam shrutvaa mahaadevi gurunindaam karoti yah । sa yaati narakaan ghoraan yaavachchandradivaakarau ॥ 130 ॥

yaavatkalpaantako dehastaavaddevi gurum smaret । gurulopo na kartavyah svachchando yadi vaa bhavet ॥ 131 ॥

hunkaarena na vaktavyam praajnashishyaih kadaachana । guroragra na vaktavyamasatyam tu kadaachana ॥ 132 ॥

gurum tvankritya hunkritya gurusaannidhyabhaashanah । aranye nirjale deshe sambhaved brahmaraakshasah ॥ 133 ॥

advaitam bhaavayennityam sarvaavasthaasu sarvadaa । kadaachidapi no kuryaadadvaitam gurusannidhau ॥ 134 ॥

drishyavismritiparyantam kuryaad gurupadaarchanam । taadrishasyaiva kaivalyam na cha tadvyatirekinah ॥ 135 ॥

api sampoornatattvajno gurutyaagee bhavedyadaa । bhavatyeva hi tasyaantakaale vikshepamutkatam ॥ 136 ॥

gurukaaryam na langheta naaprishtvaa kaaryamaacharet । na hyuttishtheddishe'natvaa gurusadbhaavashobhitah ॥ 137 ॥

gurau sati svayam devi pareshaam tu kadaachana । upadesham na vai kuryaat tathaa chedraakshaso bhavet ॥ 138 ॥

na guroraashrame kuryaat dushpaanam parisarpanam । deekshaa vyaakhyaa prabhutvaadi guroraajnaam na kaarayet ॥ 139 ॥

nopaashrayam cha paryakam na cha paadaprasaaranam । naangabhogaadikam kuryaanna leelaamaparaamapi ॥ 140 ॥

guroonaam sadasadvaa'pi yaduktam tanna langhayet । kurvannaajnaam divaa raatrau daasavannivasedguro ॥ 141 ॥

adattam na gurordravyamupabhunjeeta karhichit । datte cha rankavadgraahyam praano'pyetena labhyate ॥ 142 ॥

paadukaasanashayyaadi gurunaa yadabheeshtitam । namaskurveeta tatsarvam paadaabhyaam na sprishet kvachit ॥ 143 ॥

gachchhatah prishthato gachchet guruchchaayaam na langhayet । nolbanam dhaarayedvesham naalankaaraamstatolbanaan ॥ 144 ॥

gurunindaakaram drishtvaa dhaavayedatha vaasayet । sthaanam vaa tatparityaajyam jihvaachchedaakshamo yadi ॥ 145 ॥

nochchishtam kasyachiddeyam guroraajnaam na cha tyajet । kritsnamuchchishtamaadaaya haviriva bhakshayetsvayam ॥ 146 ॥

naa'nritam naa'priyam chaiva na garvam naa'pi vaa bahu । na niyogaparam brooyaat guroraajnaam vibhaavayet ॥ 147 ॥

prabho devakuleshaanaam svaamin raajan kuleshvara । iti sambodhanairbheeto gurubhaavena sarvadaa ॥ 148 ॥

munibhih pannagairvaapi surairvaa shaapito yadi । kaalamrityubhayaadvaapi guruh santraati paarvati ॥ 149 ॥

ashaktaa hi suraadyaashcha hyashaktaah munayastathaa । gurushaapopapannasya rakshanaaya cha kutrachit ॥ 150 ॥

mantraraajamidam devi gururityaksharadvayam । smritivedapuraanaanaam saarameva na samshayah ॥ 151 ॥

satkaaramaanapoojaartham dandakaashayadhaaranah । sa sannyaasee na vaktavyah sannyaasee jnaanatatparah ॥ 152 ॥

vijaananti mahaavaakyam guroshcharana sevayaa । te vai sannyaasinah proktaa itare veshadhaarinah ॥ 153 ॥

[paathabhedah – nityam brahma niraakaaram nirgunam bodhayetparam । bhaasayan brahmabhaavam cha deepo deepaantaram yathaa ॥ ] nityam brahma niraakaaram nirgunam satyachiddhanam । yah saakshaatkurute loke gurutvam tasya shobhate ॥ 154 ॥

guruprasaadatah svaatmanyaatmaaraamanireekshanaat । samataa muktimaargena svaatmajnaanam pravartate ॥ 155 ॥

aabrahmastambaparyantam paramaatmasvaroopakam । sthaavaram jangamam chaiva pranamaami jaganmayam ॥ 156 ॥

vande'ham sachchidaanandam bhaavaateetam jagadgurum । nityam poornam niraakaaram nirgunam svaatmasamsthitam ॥ 157 ॥

paraatparataram dhyaayennityamaanandakaarakam । hridayaakaashamadhyastham shuddhasphatikasannibham ॥ 158 ॥

sphaatike sphaatikam roopam darpane darpano yathaa । tathaa''tmani chidaakaaramaanandam so'hamityuta ॥ 159 ॥

angushthamaatram purusham dhyaayechcha chinmayam hridi । tatra sphurati yo bhaavah shrinu tatkathayaami te ॥ 160 ॥

ajo'hamamaro'ham cha anaadinidhano hyaham । avikaarashchidaanando hyaneeyaanmahato mahaan ॥ 161 ॥

apoorvamaparam nityam svayanjyotirniraamayam । virajam paramaakaasham dhruvamaanandamavyayam ॥ 162 ॥

agocharam tathaa'gamyam naamaroopavivarjitam । nishshabdam tu vijaaneeyaatsvabhaavaadbrahma paarvati ॥ 163 ॥

yathaa gandhasvabhaavatvam karpoorakusumaadishu । sheetoshnatvasvabhaavatvam tathaa brahmani shaashvatam ॥ 164 ॥

yathaa nijasvabhaavena kundale katakaadayah । suvarnatvena tishthanti tathaa'ham brahma shaashvatam ॥ 165 ॥

svayam tathaavidho bhootvaa sthaatavyam yatra kutra chit । keeto bhringa iva dhyaanaadyathaa bhavati taadrishah ॥ 166 ॥

gurudhyaanam tathaa kritvaa svayam brahmamayo bhavet । pinde pade tathaa roope muktaaste naatra samshayah ॥ 167 ॥

shreepaarvatee uvaacha

pindam kim tu mahaadeva padam kim samudaahritam । roopaateetam cha roopam kim etadaakhyaahi shankara ॥ 168

shreemahaadeva uvaacha

pindam kundalinee shaktih padam hamsamudaahritam । roopam binduriti jneyam roopaateetam niranjanam ॥ 169

pinde muktaah pade muktaa roope muktaa varaanane । roopaateete tu ye muktaaste muktaa naa'tra samshayah ॥ 170 ॥

gururdhyaanenaiva nityam dehee brahmamayo bhavet । sthitashcha yatra kutraa'pi mukto'sau naa'tra samshayah ॥ 171 ॥

jnaanam vairaagyamaishvaryam yashashreeh svamudaahritam । shadgunaishvaryayukto hi bhagavaan shreeguruh priye ॥ 172 ॥

gurushshivo gururdevo gururbandhuh shareerinaam । gururaatmaa gururjeevo guroranyanna vidyate ॥ 173 ॥

ekaakee nissprihah shaantashchintaa'sooyaadivarjitah । baalyabhaavena yo bhaati brahmajnaanee sa uchyate ॥ 174 ॥

na sukham vedashaastreshu na sukham mantrayantrake । guroh prasaadaadanyatra sukham naasti maheetale ॥ 175 ॥

chaarvaakavaishnavamate sukham praabhaakare na hi । guroh paadaantike yadvatsukham vedaantasammatam ॥ 176 ॥

na tatsukham surendrasya na sukham chakravartinaam । yatsukham veetaraagasya munerekaantavaasinah ॥ 177 ॥

nityam brahmarasam peetvaa tripto yah paramaatmani । indram cha manyate tuchchham nripaanaam tatra kaa kathaa ॥ 178 ॥

yatah paramakaivalyam gurumaargena vai bhavet । gurubhaktiratah kaaryaa sarvadaa mokshakaankshibhih ॥ 179 ॥

eka evaa'dviteeyo'ham guruvaakyena nishchitah । evamabhyasyataa nityam na sevyam vai vanaantaram ॥ 180 ॥

abhyaasaannimishenaiva samaadhimadhigachchati । aajanmajanitam paapam tatkshanaadeva nashyati ॥ 181 ॥

kimaavaahanamavyakte vyaapake kim visarjanam । amoorte cha katham poojaa katham dhyaanam niraamaye ॥ 182 ॥

gururvishnuh sattvamayo raajasashchaturaananah । taamaso rudraroopena srijatyavati hanti cha ॥ 183 ॥

svayam brahmamayo bhootvaa tatparam chaavalokayet । paraatparataram naanyat sarvagam tanniraamayam ॥ 184 ॥

tasyaavalokanam praapya sarvasangavivarjitah । ekaakee nissprihah shaantah sthaatavyam tatprasaadatah ॥ 185 ॥

labdham vaa'tha na labdham vaa svalpam vaa bahulam tathaa । nishkaamenaiva bhoktavyam sadaa santushtamaanasah ॥ 186 ॥

sarvajnapadamityaahurdehee sarvamayo bhuvi । sadaa''nandah sadaa shaanto ramate yatra kutra chit ॥ 187 ॥

yatraiva tishthate so'pi sa deshah punyabhaajanah । muktasya lakshanam devi tavaa'gre kathitam mayaa ॥ 188 ॥

upadeshastvayam devi gurumaargena muktidah । gurubhaktih tathaa'tyantaa kartavyaa vai maneeshibhih ॥ 189 ॥

nityayuktaashrayah sarvavedakritsarvavedakrit । svaparajnaanadaataa cha tam vande gurumeeshvaram ॥ 190 ॥

yadyapyadheetaa nigamaah shadangaa aagamaah priye । adhyaatmaadeeni shaastraani jnaanam naasti gurum vinaa ॥ 191 ॥

shivapoojaarato vaa'pi vishnupoojaarato'thavaa । gurutattvaviheenashchettatsarvam vyarthameva hi ॥ 192 ॥

shivasvaroopamajnaatvaa shivapoojaa kritaa yadi । saa poojaa naamamaatram syaachchitradeepa iva priye ॥ 193 ॥

sarvam syaatsaphalam karma gurudeekshaaprabhaavatah । gurulaabhaatsarvalaabho guruheenastu baalishah ॥ 194 ॥

guruheenah pashuh keetah patango vaktumarhati । shivaroopam svaroopam cha na jaanaati yatassvayam ॥ 195 ॥

tasmaatsarvaprayatnena sarvasangavivarjitah । vihaaya shaastrajaalaani gurumeva samaashrayet ॥ 196 ॥

nirastasarvasandeho ekeekritya sudarshanam । rahasyam yo darshayati bhajaami gurumeeshvaram ॥ 197 ॥

jnaanaheeno gurustyaajyo mithyaavaadee vidambakah । svavishraantim na jaanaati parashaantim karoti kim ॥ 198 ॥

shilaayaah kim param jnaanam shilaasanghaprataarane । svayam tartum na jaanaati param nistaarayet katham ॥ 199 ॥

na vandaneeyaaste kashtam darshanaadbhraantikaarakaah । varjayettaan guroon doore dheerasya tu samaashrayet ॥ 200 ॥

paashandinah paaparataah naastikaa bhedabuddhayah । streelampataa duraachaaraah kritaghnaa bakavrittayah ॥ 201 ॥

karmabhrashtaah kshamaanashtaa nindyatarkaishcha vaadinah । kaaminah krodhinashchaiva himsraashchandaah shathaastathaa ॥ 202 ॥

jnaanaluptaa na kartavyaa mahaapaapaastathaa priye । ebhyo bhinno guruh sevyah ekabhaktyaa vichaarya cha ॥ 203 ॥

shishyaadanyatra deveshi na vadedyasya kasyachit । naraanaam cha phalapraaptau bhaktireva hi kaaranam ॥ 204 ॥

goodho dridhashcha preetashcha maunena susamaahitah । sakritkaamagato vaa'pi panchadhaa gurureeritah ॥ 205 ॥

sarvam gurumukhaallabdham saphalam paapanaashanam । yadyadaatmahitam vastu tattaddravyam na vanchayet ॥ 206 ॥

gurudevaarpanam vastu tena tushto'smi suvrate । shreeguroh paadukaam mudraam moolamantram cha gopayet ॥ 207 ॥

nataa'smi te naatha padaaravindam buddheendriyapraanamanovachobhih । yachchintyate bhaavita aatmayuktau mumukshibhih karmamayopashaantaye ॥ 208 ॥

anena yadbhavetkaaryam tadvadaami tava priye । lokopakaarakam devi laukikam tu vivarjayet ॥ 209 ॥

laukikaaddharmato yaati jnaanaheeno bhavaarnave । jnaanabhaave cha yatsarvam karma nishkarma shaamyati ॥ 210 ॥

imaam tu bhaktibhaavena pathedvai shrinuyaadapi । likhitvaa yatpradaanena tatsarvam phalamashnute ॥ 211 ॥

gurugeetaamimaam devi hridi nityam vibhaavaya । mahaavyaadhigatairduhkhaih sarvadaa prajapenmudaa ॥ 212 ॥

gurugeetaaksharaikaikam mantraraajamidam priye । anye cha vividhaah mantraah kalaam naarhanti shodasheem ॥ 213 ॥

ananta phalamaapnoti gurugeetaa japena tu । sarvapaapaharaa devi sarvadaaridryanaashinee ॥ 214 ॥

akaalamrityuharaa chaiva sarvasankatanaashinee । yaksharaakshasabhootaadichoravyaaghravighaatinee ॥ 215 ॥

sarvopadravakushthaadidushtadoshanivaarinee । yatphalam gurusaannidhyaattatphalam pathanaadbhavet ॥ 216 ॥

mahaavyaadhiharaa sarvavibhooteh siddhidaa bhavet । athavaa mohane vashye svayameva japetsadaa ॥ 217 ॥

kushadoorvaasane devi hyaasane shubhrakambale । upavishya tato devi japedekaagramaanasah ॥ 218 ॥

shuklam sarvatra vai proktam vashye raktaasanam priye । padmaasane japennityam shaantivashyakaram param ॥ 219 ॥

vastraasane cha daaridryam paashaane rogasambhavah । medinyaam duhkhamaapnoti kaashthe bhavati nishphalam ॥ 220 ॥

krishnaajine jnaanasiddhih mokshashreervyaaghracharmani । kushaasane jnaanasiddhih sarvasiddhistu kambale ॥ 221 ॥

aagneyyaam karshanam chaiva vaayavyaam shatrunaashanam । nairrityaam darshanam chaiva eeshaanyaam jnaanameva cha ॥ 222 ॥

udanmukhah shaantijaapye vashye poorvamukhastathaa । yaamye tu maaranam proktam pashchime cha dhanaagamah ॥ 223 ॥

mohanam sarvabhootaanaam bandhamokshakaram param । devaraajapriyakaram raajaanam vashamaanayet ॥ 224 ॥

mukhastambhakaram chaiva gunaanaam cha vivardhanam । dushkarmanaashanam chaiva tathaa satkarmasiddhidam ॥ 225 ॥

asiddham saadhayetkaaryam navagrahabhayaapaham । duhsvapnanaashanam chaiva susvapnaphaladaayakam ॥ 226 ॥

mohashaantikaram chaiva bandhamokshakaram param । svaroopajnaananilayam geetaashaastramidam shive ॥ 227 ॥

yam yam chintayate kaamam tam tam praapnoti nishchayam । nityam saubhaagyadam punyam taapatrayakulaapaham ॥ 228 ॥

sarvashaantikaram nityam tathaa vandhyaa suputradam । avaidhavyakaram streenaam saubhaagyasya vivardhanam ॥ 229 ॥

aayuraarogyamaishvaryam putrapautravivardhanam । nishkaamajaapee vidhavaa pathenmokshamavaapnuyaat ॥ 230 ॥

avaidhavyam sakaamaa tu labhate chaanyajanmani । sarvaduhkhamayam vighnam naashayettaapahaarakam ॥ 231 ॥

sarvapaapaprashamanam dharmakaamaarthamokshadam । yam yam chintayate kaamam tam tam praapnoti nishchitam ॥ 232 ॥

kaamyaanaam kaamadhenurvai kalpate kalpapaadapah । chintaamanishchintitasya sarvamangalakarakam ॥ 233 ॥

likhitvaa poojayedyastu mokshashriyamavaapnuyaat । guroobhaktirvisheshena jaayate hridi sarvadaa ॥ 234 ॥

japanti shaaktaah sauraashcha gaanapatyaashcha vaishnavaah । shaivaah paashupataah sarve satyam satyam na samshayah ॥ 235 ॥

iti shreeskandapuraane uttarakhande umaamaheshvara samvaade shree gurugeetaayaam dviteeyo'dhyaayah ॥

श्री गुरुगीता द्वितीयोध्यायः के बारे में

The second chapter of the Guru Gita continues Lord Shiva's teaching to Parvati on the greatness of the guru. Shiva says: listen, great goddess, to the meditation on the guru, which gives all bliss and happiness, enjoyment and liberation. He describes how to meditate on the guru seated in the lotus of the heart or on the head, shining like the moon, with a gracious smile and the gesture of blessing, and praises service to the guru as the way to every good.

स्रोत: Skanda Purana, Uttara Khanda, as its colophon states

कब पढ़ें: On Guru Purnima, on Thursdays, and in daily worship of the guru.

क्या आप जानते हैं?

  • Its colophon places it in the Uttara Khanda of the Skanda Purana, in the dialogue of Uma and Maheshvara.
  • Its verses continue the numbering of the first chapter, starting from verse 109.

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

What does the second chapter teach?

How to meditate on the guru, and the fruits of serving the guru.

Who is speaking?

Lord Shiva, to Goddess Parvati.

When is it recited?

On Guru Purnima and Thursdays.

उपासना और अध्ययन के लिए प्रस्तुत, भविष्यवाणी के रूप में नहीं। गैर-व्यावसायिक।