MuhurtaNow

विदुर नीति - उद्योग पर्वम्, अध्यायः 36

Vidura Neethi · पारंपरिक भक्ति पाठ

॥ iti shreemahaabhaarate udyogaparvani prajaagaraparvani vidurahitavaakye shattrimsho'dhyaayah ॥

vidura uvaacha

atraivodaaharanteemamitihaasam puraatanam । aatreyasya cha samvaadam saadhyaanaam cheti nah shrutam ॥ 1॥

charantam hamsaroopena maharshim samshitavratam । saadhyaa devaa mahaapraajnam paryaprichchhanta vai puraa ॥ 2॥

saadhyaa oochuh । saadhyaa devaa vaymasmo maharshe drishtvaa bhavantam na shaknumo'numaatum । shrutena dheero buddhimaamstvam mato nah kaavyaam vaacham vaktumarhasyudaaraam ॥ 3॥

hamsa uvaacha

etatkaaryamamaraah samshrutam me dhritih shamah satyadharmaanuvrittih । granthim vineeya hridayasya sarvam priyaapriye chaatmavasham nayeeta ॥ 4॥

aakrushyamaano naakroshenmanyureva titikshitah । aakroshtaaram nirdahati sukritam chaasya vindati ॥ 5॥

naakroshee syaannaavamaanee parasya mitradrohee nota neechopasevee । na chaatimaanee na cha heenavritto rookshaam vaacham rushateem varjayeeta ॥ 6॥

marmaanyastheeni hridayam tathaasoon ghoraa vaacho nirdahanteeha pumsaam । tasmaadvaacham rushateem rooksharoopaam dharmaaraamo nityasho varjayeeta ॥ 7॥

arum turam parusham rookshavaacham vaakkantakairvitudantam manushyaan । vidyaadalakshmeekatamam janaanaam mukhe nibaddhaam nirritim vahantam ॥ 8॥

parashchedenamadhividhyeta baanair bhrisham suteekshnairanalaarka deeptaih । virichyamaano'pyatirichyamaano vidyaatkavih sukritam me dadhaati ॥ 9॥

yadi santam sevate yadyasantam tapasvinam yadi vaa stenameva । vaaso yathaa ranga vasham prayaati tathaa sa teshaam vashamabhyupaiti ॥ 10॥

vaadam tu yo na pravadenna vaadayed yo naahatah pratihanyaanna ghaatayet । yo hantukaamasya na paapamichchet tasmai devaah sprihayantyaagataaya ॥ 11॥

avyaahritam vyaahritaachchreya aahuh satyam vadedvyaahritam taddviteeyam । priyamvadedvyaahritam tattriteeyam dharmyam vadedvyaahritam tachchaturtham ॥ 12॥

yaadrishaih samvivadate yaadrishaamsh chopasevate । yaadrigichchechcha bhavitum taadrigbhavati poorushah ॥ 13॥

yato yato nivartate tatastato vimuchyate । nivartanaaddhi sarvato na vetti duhkhamanvapi ॥ 14॥

na jeeyate nota jigeeshate'nyaan na vairakkrichchaapratighaatakash cha । nindaa prashamsaasu samasvabhaavo na shochate hrishyati naiva chaayam ॥ 15॥

bhaavamichchati sarvasya naabhaave kurute matim । satyavaadee mridurdaanto yah sa uttamapoorushah ॥ 16॥

naanarthakam saantvayati pratijnaaya dadaati cha । raaddhaaparaaddhe jaanaati yah sa madhyamapoorushah ॥ 17॥

duhshaasanastoopahantaa na shaastaa naavartate manyuvashaatkritaghnah । na kasya chinmitramatho duraatmaa kalaashchaitaa adhamasyeha pumsah ॥ 18॥

na shraddadhaati kalyaanam parebhyo'pyaatmashankitah । niraakaroti mitraani yo vai so'dhama poorushah ॥ 19॥

uttamaaneva seveta praapte kaale tu madhyamaan । adhamaamstu na seveta ya ichchechchreya aatmanah ॥ 20॥

praapnoti vai vittamasadbalena nityotthaanaatprajnayaa paurushena । na tveva samyaglabhate prashamsaam na vrittamaapnoti mahaakulaanaam ॥ 21॥

dhritaraashtra uvaacha

mahaakulaanaam sprihayanti devaa dharmaarthavriddhaashcha bahushrutaash cha । prichchaami tvaam vidura prashnametam bhavanti vai kaani mahaakulaani ॥ 22॥

vidura uvaacha

tamo damo brahmavittvam vitaanaah punyaa vivaahaah satataanna daanam । yeshvevaite saptagunaa bhavanti samyagvrittaastaani mahaakulaani ॥ 23॥

yeshaam na vrittam vyathate na yonir vrittaprasaadena charanti dharmam । ye keertimichchanti kule vishishtaam tyaktaanritaastaani mahaakulaani ॥ 24॥

anijyayaavivaahairshcha vedasyotsaadanena cha । kulaanyakulataam yaanti dharmasyaatikramena cha ॥ 25॥

deva dravyavinaashena brahma svaharanena cha । kulaanyakulataam yaanti braahmanaatikramena cha ॥ 26॥

braahmanaanaam paribhavaatparivaadaachcha bhaarata । kulaanyakulataam yaanti nyaasaapaharanena cha ॥ 27॥

kulaani samupetaani gobhih purushato'shvatah । kulasankhyaam na gachchhanti yaani heenaani vrittatah ॥ 28॥

vrittatastvaviheenaani kulaanyalpadhanaanyapi । kulasankhyaam tu gachchhanti karshanti cha mayadyashah ॥ 29॥

maa nah kule vairakritkash chidastu raajaamaatyo maa parasvaapahaaree । mitradrohee naikritiko'nritee vaa poorvaashee vaa pitridevaatithibhyah ॥ 30॥

yashcha no braahmanam hanyaadyashcha no braahmanaandvishet । na nah sa samitim gachchedyashcha no nirvapetkrishim ॥ 31॥

trinaani bhoomirudakam vaakchaturthee cha soonritaa । sataametaani geheshu nochchidyante kadaa chana ॥ 32॥

shraddhayaa parayaa raajannupaneetaani satkritim । pravrittaani mahaapraajna dharminaam punyakarmanaam ॥ 33॥

sookshmo'pi bhaaram nripate syandano vai shakto vodhum na tathaanye maheejaah । evam yuktaa bhaarasahaa bhavanti mahaakuleenaa na tathaanye manushyaah ॥ 34॥

na tanmitram yasya kopaadbibheti yadvaa mitram shankitenopacharyam । yasminmitre pitareevaashvaseeta tadvai mitram sangataaneetaraani ॥ 35॥

yadi chedapyasambandho mitrabhaavena vartate । sa eva bandhustanmitram saa gatistatparaayanam ॥ 36॥

chalachittasya vai pumso vriddhaananupasevatah । paariplavamaternityamadhruvo mitra sangrahah ॥ 37॥

chalachittamanaatmaanamindriyaanaam vashaanugam । arthaah samativartante hamsaah shushkam saro yathaa ॥ 38॥

akasmaadeva kupyanti praseedantyanimittatah । sheelametadasaadhoonaamabhram paariplavam yathaa ॥ 39॥

satkritaashcha kritaarthaashcha mitraanaam na bhavanti ye । taanmritaanapi kravyaadaah kritaghnaannopabhunjate ॥ 40॥

arthayedeva mitraani sati vaasati vaa dhane । naanarthayanvijaanaati mitraanaam saaraphalgutaam ॥ 41॥

santaapaadbhrashyate roopam santaapaadbhrashyate balam । santaapaadbhrashyate jnaanam santaapaadvyaadhimrichchati ॥ 42॥

anavaapyam cha shokena shareeram chopatapyate । amitraashcha prahrishyanti maa sma shoke manah krithaah ॥ 43॥

punarnaro mriyate jaayate cha punarnaro heeyate vardhate punah । punarnaro yaachati yaachyate cha punarnarah shochati shochyate punah ॥ 44॥

sukham cha duhkham cha bhavaabhavau cha laabhaalaabhau maranam jeevitam cha । paryaayashah sarvamiha sprishanti tasmaaddheero naiva hrishyenna shochet ॥ 45॥

chalaani heemaani shadindriyaani teshaam yadyadvartate yatra yatra । tatastatah sravate buddhirasya chhidroda kumbhaadiva nityamambhah ॥ 46॥

dhritaraashtra uvaacha

tanuruchchhah shikhee raajaa mithyopacharito mayaa । mandaanaam mama putraanaam yuddhenaantam karishyati ॥ 47॥

nityodvignamidam sarvam nityodvignamidam manah । yattatpadamanudvignam tanme vada mahaamate ॥ 48॥

vidura uvaacha

naanyatra vidyaa tapasornaanyatrendriya nigrahaat । naanyatra lobhasantyaagaachchaantim pashyaama te'nagha ॥ 49॥

buddhyaa bhayam pranudati tapasaa vindate mahat । gurushushrooshayaa jnaanam shaantim tyaagena vindati ॥ 50॥

anaashritaa daanapunyam veda punyamanaashritaah । raagadveshavinirmuktaa vicharanteeha mokshinah ॥ 51॥

svadheetasya suyuddhasya sukritasya cha karmanah । tapasashcha sutaptasya tasyaante sukhamedhate ॥ 52॥

svaasteernaani shayanaani prapannaa na vai bhinnaa jaatu nidraam labhante । na streeshu raajanratimaapnuvanti na maagadhaih stooyamaanaa na sootaih ॥ 53॥

na vai bhinnaa jaatu charanti dharmam na vai sukham praapnuvanteeha bhinnaah । na vai bhinnaa gauravam maanayanti na vai bhinnaah prashamam rochayanti ॥ 54॥

na vai teshaam svadate pathyamuktam yogakshemam kalpate nota teshaam । bhinnaanaam vai manujendra paraayanam na vidyate kim chidanyadvinaashaat ॥ 55॥

sambhaavyam goshu sampannam sambhaavyam braahmane tapah । sambhaavyam streeshu chaapalyam sambhaavyam jnaatito bhayam ॥ 56॥

tantavo'pyaayataa nityam tantavo bahulaah samaah । bahoonbahutvaadaayaasaansahanteetyupamaa sataam ॥ 57॥

dhoomaayante vyapetaani jvalanti sahitaani cha । dhritaraashtrolmukaaneeva jnaatayo bharatarshabha ॥ 58॥

braahmaneshu cha ye shooraah streeshu jnaatishu goshu cha । vrintaadiva phalam pakvam dhritaraashtra patanti te ॥ 59॥

mahaanapyekajo vriksho balavaansupratishthitah । prasahya eva vaatena shaakhaa skandham vimarditum ॥ 60॥

atha ye sahitaa vrikshaah sanghashah supratishthitaah । te hi sheeghratamaanvaataansahante'nyonyasamshrayaat ॥ 61॥

evam manushyamapyekam gunairapi samanvitam । shakyam dvishanto manyante vaayurdrumamivaukajam ॥ 62॥

anyonyasamupashtambhaadanyonyaapaashrayena cha । jnaatayah sampravardhante saraseevotpalaanyuta ॥ 63॥

avadhyaa braahmanaa gaavo striyo baalaashcha jnaatayah । yeshaam chaannaani bhunjeeta ye cha syuh sharanaagataah ॥ 64॥

na manushye gunah kashchidanyo dhanavataam api । anaaturatvaadbhadram te mritakalpaa hi roginah ॥ 65॥

avyaadhijam katukam sheersha rogam paapaanubandham parusham teekshnamugram । sataam peyam yanna pibantyasanto manyum mahaaraaja piba prashaamya ॥ 66॥

rogaarditaa na phalaanyaadriyante na vai labhante vishayeshu tattvam । duhkhopetaa rogino nityameva na budhyante dhanabhogaanna saukhyam ॥ 67॥

puraa hyukto naakarostvam vacho me dyoote jitaam draupadeem prekshya raajan । duryodhanam vaarayetyakshavatyaam kitavatvam panditaa varjayanti ॥ 68॥

na tadbalam yanmridunaa virudhyate mishro dharmastarasaa sevitavyah । pradhvamsinee kroorasamaahitaa shreer mridupraudhaa gachchhati putrapautraan ॥ 69॥

dhaartaraashtraah paandavaanpaalayantu paandoh sutaastava putraamshcha paantu । ekaarimitraah kuravo hyekamantraa jeevantu raajansukhinah samriddhaah ॥ 70॥

medheebhootah kauravaanaam tvamadya tvayyaadheenam kuru kulamaajameedha । paarthaanbaalaanvanavaasa prataptaan gopaayasva svam yashastaata rakshan ॥ 71॥

sandhatsva tvam kauravaanpaanduputrair maa te'ntaram ripavah praarthayantu । satye sthitaaste naradeva sarve duryodhanam sthaapaya tvam narendra ॥ 72॥

॥ iti shreemahaabhaarate udyogaparvani prajaagaraparvani vidurahitavaakye shattrimsho'dhyaayah ॥ 36॥

विदुर नीति - उद्योग पर्वम्, अध्यायः 36 के बारे में

This is chapter 36 of the Udyoga Parva of the Mahabharata, part of Vidura Niti. Vidura tells Dhritarashtra an ancient story: the Sadhya gods once met the great sage Atreya (Dattatreya) wandering in the form of a swan, and asked him for teaching. The swan-sage teaches them self-control, patience, truthfulness and forgiveness: one should not return harsh words for harsh words, for the patient man's restrained anger burns the one who insults him; one should keep the company of the good, speak gently and do no harm. Vidura then goes on to the marks of a noble family and the value of good friends.

स्रोत: Mahabharata, Udyoga Parva, Prajagara Parva, chapter 36

कब पढ़ें: In reading and study of the Mahabharata, and in talks on ethics and good conduct.

क्या आप जानते हैं?

  • The swan (hamsa) is a classic symbol of the wise soul that separates truth from falsehood, as a swan is said to separate milk from water.
  • Vidura Niti, chapters 33 to 40 of the Udyoga Parva, is Vidura's night-long counsel to the troubled King Dhritarashtra.

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

Whom did the Sadhya gods meet?

The sage Atreya in the form of a swan.

What does the swan-sage teach?

Self-control, patience, truth and forgiveness.

Where is this chapter from?

Mahabharata, Udyoga Parva, chapter 36.

उपासना और अध्ययन के लिए प्रस्तुत, भविष्यवाणी के रूप में नहीं। गैर-व्यावसायिक।