विदुर नीति - उद्योग पर्वम्, अध्यायः 40
Vidura Neethi · पारंपरिक भक्ति पाठ
॥ iti shreemaahaabhaarate udyogaparvani prajaagaraparvani viduravaakye chatvaarimsho'dhyaayah ॥
vidura uvaacha
yo'bhyarthitah sadbhirasajjamaanah karotyartham shaktimahaapayitvaa । kshipram yashastam samupaiti santamalam prasannaa hi sukhaaya santah ॥ 1॥
mahaantamapyarthamadharmayuktam yah santyajatyanupaakrushta eva । sukham sa duhkhaanyavamuchya shete jeernaam tvacham sarpa ivaavamuchya ॥ 2॥
anritam cha samutkarshe raajagaami cha paishunam । guroshchaaleeka nirbandhah samaani brahmahatyayaa ॥ 3॥
asooyaika padam mrityurativaadah shriyo vadhah । ashushrooshaa tvaraa shlaaghaa vidyaayaah shatravastrayah ॥ 4॥
sukhaarthinah kuto vidyaa naasti vidyaarthinah sukham । sukhaarthee vaa tyajedvidyaam vidyaarthee vaa sukham tyajet ॥ 5॥
naagnistripyati kaashthaanaam naapagaanaam mahodadhih । naantakah sarvabhootaanaam na pumsaam vaamalochanaa ॥ 6॥
aashaa dhritim hanti samriddhimantakah krodhah shriyam hanti yashah kadaryataa । apaalanam hanti pashoomshcha raajann ekah kruddho braahmano hanti raashtram ॥ 7॥
ajashcha kaamsyam cha rathashcha nityam madhvaakarshah shakunih shrotriyash cha । vriddho jnaatiravasanno vayasya etaani te santu grihe sadaiva ॥ 8॥
ajokshaa chandanam veenaa aadarsho madhusarpishee । vishamaudumbaram shankhah svarnam naabhishcha rochanaa ॥ 9॥
grihe sthaapayitavyaani dhanyaani manurabraveet । deva braahmana poojaarthamatitheenaam cha bhaarata ॥ 10॥
idam cha tvaam sarvaparam braveemi punyam padam taata mahaavishishtam । na jaatu kaamaanna bhayaanna lobhaad dharmam tyajejjeevitasyaapi hetoh ॥ 11॥
nityo dharmah sukhaduhkhe tvanitye nityo jeevo dhaaturasya tvanityah । tyaktvaanityam pratitishthasva nitye santushya tvam tosha paro hi laabhah ॥ 12॥
mahaabalaanpashya manaanubhaavaan prashaasya bhoomim dhanadhaanya poornaam । raajyaani hitvaa vipulaamshcha bhogaan gataannarendraanvashamantakasya ॥ 13॥
mritam putram duhkhapushtam manushyaa utkshipya raajansvagrihaannirharanti । tam muktakeshaah karunam rudantash chitaamadhye kaashthamiva kshipanti ॥ 14॥
anyo dhanam pretagatasya bhunkte vayaamsi chaagnishcha shareeradhaatoon । dvaabhyaamayam saha gachchhatyamutra punyena paapena cha veshtyamaanah ॥ 15॥
utsrijya vinivartante jnaatayah suhridah sutaah । agnau praastam tu purusham karmaanveti svayam kritam ॥ 16॥
asmaallokaadoordhvamamushya chaadho mahattamastishthati hyandhakaaram । tadvai mahaamohanamindriyaanaam budhyasva maa tvaam pralabheta raajan ॥ 17॥
idam vachah shakshyasi chedyathaavan nishamya sarvam pratipattumevam । yashah param praapsyasi jeevaloke bhayam na chaamutra na cheha te'sti ॥ 18॥
aatmaa nadee bhaarata punyateerthaa satyodakaa dhritikoolaa damormih । tasyaam snaatah pooyate punyakarmaa punyo hyaatmaa nityamambho'mbha eva ॥ 19॥
kaamakrodhagraahavateem panchendriya jalaam nadeem । kritvaa dhritimayeem naavam janma durgaani santara ॥ 20॥
prajnaa vriddham dharmavriddham svabandhum vidyaa vriddham vayasaa chaapi vriddham । kaaryaakaarye poojayitvaa prasaadya yah samprichchenna sa muhyetkadaa chit ॥ 21॥
dhrityaa shishnodaram rakshetpaanipaadam cha chakshushaa । chakshuh shrotre cha manasaa mano vaacham cha karmanaa ॥ 22॥
nityodakee nityayajnopaveetee nityasvaadhyaayee patitaanna varjee । ritam bruvangurave karma kurvan na braahmanashchyavate brahmalokaat ॥ 23॥
adheetya vedaanparisamsteerya chaagneen ishtvaa yajnaih paalayitvaa prajaash cha । gobraahmanaarthe shastrapootaantaraatmaa hatah sangraame kshatriyah svargameti ॥ 24॥
vaishyo'dheetya braahmanaankshatriyaamsh cha dhanaih kaale samvibhajyaashritaamsh cha । tretaa pootam dhoomamaaghraaya punyam pretya svarge deva sukhaani bhunkte ॥ 25॥
brahmakshatram vaishya varnam cha shoodrah kramenaitaannyaayatah poojayaanah । tushteshveteshvavyatho dagdhapaapas tyaktvaa deham svargasukhaani bhunkte ॥ 26॥
chaaturvarnyasyaisha dharmastavokto hetum chaatra bruvato me nibodha । kshaatraaddharmaaddheeyate paanduputras tam tvam raajanraajadharme niyunkshva ॥ 27॥
dhritaraashtra uvaacha
evametadyathaa maam tvamanushaasati nityadaa । mamaapi cha matih saumya bhavatyevam yathaattha maam ॥ 28॥
saa tu buddih kritaapyevam paandavaanrapti me sadaa । duryodhanam samaasaadya punarviparivartate ॥ 29॥
na dishtamabhyatikraantum shakyam martyena kena chit । dishtameva kritam manye paurusham tu nirarthakam ॥ 30॥
॥ iti shreemaahaabhaarate udyogaparvani prajaagaraparvani viduravaakye chatvaarimsho'dhyaayah ॥ 40॥
iti vidura neeti samaaptaa ॥
विदुर नीति - उद्योग पर्वम्, अध्यायः 40 के बारे में
This is chapter 40 of the Udyoga Parva of the Mahabharata, the last chapter of Vidura Niti. Vidura teaches that one who gives up even great wealth gained unrighteously sleeps in peace, like a snake shedding old skin; that the seeker of comfort cannot gain learning; and that one should never give up dharma for desire, fear, greed or even for life itself. Reminding the king that relatives turn back at the pyre and only one's own deeds follow, he urges peace with the Pandavas. Dhritarashtra agrees, yet says that near Duryodhana his mind turns again, for no one can overcome fate.
स्रोत: Mahabharata, Udyoga Parva, Prajagara Parva, chapter 40
कब पढ़ें: In reading and study of the Mahabharata, and in talks on ethics and good conduct.
क्या आप जानते हैं?
- Verse 11, never to abandon dharma "from desire, fear or greed, not even for the sake of life", is one of the best-known lines of Vidura Niti.
- Vidura Niti, chapters 33 to 40 of the Udyoga Parva, is Vidura's night-long counsel to the troubled King Dhritarashtra.
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
What follows a person after death, according to Vidura?
Only one's own deeds; relatives and friends turn back at the pyre.
How does Dhritarashtra respond?
He agrees, but says his mind changes near Duryodhana, blaming fate.
Where is this chapter from?
Mahabharata, Udyoga Parva, Prajagara Parva, chapter 40.
उपासना और अध्ययन के लिए प्रस्तुत, भविष्यवाणी के रूप में नहीं। गैर-व्यावसायिक।