വിവേക ചൂഡാമണി
Vishnu · പരമ്പരാഗത ഭക്തിഗ്രന്ഥം
sarvavedaantasiddhaantagocharam tamagocharam । govindam paramaanandam sadgurum pranato'smyaham ॥ 1॥
jantoonaam narajanma durlabhamatah pumstvam tato viprataa tasmaadvaidikadharmamaargaparataa vidvattvamasmaatparam । aatmaanaatmavivechanam svanubhavo brahmaatmanaa samsthitih muktirno shatajanmakotisukritaih punyairvinaa labhyate ॥ 2॥ (paathabhedah - shatakotijanmasu kritaih)
durlabham trayamevaitaddevaanugrahahetukam । manushyatvam mumukshutvam mahaapurushasamshrayah ॥ 3॥
labdhvaa kathanchinnarajanma durlabham (paathabhedah - kathanchin) tatraapi pumstvam shrutipaaradarshanam । yastvaatmamuktau na yateta moodhadheeh sa hyaatmahaa svam vinihantyasadgrahaat ॥ 4॥ (paathabhedah - aatmahaa svam)
itah ko nvasti moodhaatmaa yastu svaarthe pramaadyati । durlabham maanusham deham praapya tatraapi paurusham ॥ 5॥
vadantu shaastraani yajantu devaan (paathabhedah - pathantu) kurvantu karmaani bhajantu devataah । aatmaikyabodhena vinaapi mukti- (paathabhedah - vinaa vimuktih na) rna sidhyati brahmashataantare'pi ॥ 6॥
amritattvasya naashaasti vittenetyeva hi shrutih । braveeti karmano mukterahetutvam sphutam yatah ॥ 7॥
ato vimuktyai prayateta vidvaan sannyastabaahyaarthasukhasprihah san । santam mahaantam samupetya deshikam tenopadishtaarthasamaahitaatmaa ॥ 8॥
uddharedaatmanaa''tmaanam magnam samsaaravaaridhau । yogaaroodhatvamaasaadya samyagdarshananishthayaa ॥ 9॥
sannyasya sarvakarmaani bhavabandhavimuktaye । yatyataam panditairdheerairaatmaabhyaasa upasthitaih ॥ 10॥
chittasya shuddhaye karma na tu vastoopalabdhaye । vastusiddhirvichaarena na kinchitkarmakotibhih ॥ 11॥
samyagvichaaratah siddhaa rajjutattvaavadhaaranaa । bhraantoditamahaasarpabhayaduhkhavinaashinee ॥ 12॥ (paathabhedah - bhraantyo) arthasya nishchayo drishto vichaarena hitoktitah । na snaanena na daanena praanaayaamashatena vaa ॥ 13॥
adhikaarinamaashaaste phalasiddhirvisheshatah । upaayaa deshakaalaadyaah santyasminsahakaarinah ॥ 14॥ (paathabhedah - santyasyaam) ato vichaarah kartavyo jijnaasoraatmavastunah ॥
samaasaadya dayaasindhum gurum brahmaviduttamam ॥ 15॥
medhaavee purusho vidvaanoohaapohavichakshanah । adhikaaryaatmavidyaayaamuktalakshanalakshitah ॥ 16॥
vivekino viraktasya shamaadigunashaalinah । mumukshoreva hi brahmajijnaasaayogyataa mataa ॥ 17॥
saadhanaanyatra chatvaari kathitaani maneeshibhih । yeshu satsveva sannishthaa yadabhaave na sidhyati ॥ 18॥
aadau nityaanityavastuvivekah pariganyate । ihaamutraphalabhogaviraagastadanantaram । shamaadishatkasampattirmumukshutvamiti sphutam ॥ 19॥
brahma satyam jaganmithyetyevamroopo vinishchayah । so'yam nityaanityavastuvivekah samudaahritah ॥ 20॥
tadvairaagyam jihaasaa yaa darshanashravanaadibhih । (paathabhedah - jugupsaa yaa) dehaadibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni ॥ 21॥ (paathabhedah - bhogyavastuni) virajya vishayavraataaddoshadrishtyaa muhurmuhuh । svalakshye niyataavasthaa manasah shama uchyate ॥ 22॥
vishayebhyah paraavartya sthaapanam svasvagolake । ubhayeshaamindriyaanaam sa damah parikeertitah । baahyaanaalambanam vrittereshoparatiruttamaa ॥ 23॥
sahanam sarvaduhkhaanaamaprateekaarapoorvakam । chintaavilaaparahitam saa titikshaa nigadyate ॥ 24॥
shaastrasya guruvaakyasya satyabuddhyavadhaaranam । (paathabhedah - satyabuddhyaavadhaaranaa) saa shraddhaa kathitaa sadbhiryayaa vastoopalabhyate ॥ 25॥
sarvadaa sthaapanam buddheh shuddhe brahmani sarvadaa । (paathabhedah - samyagaasthaapanam) tatsamaadhaanamityuktam na tu chittasya laalanam ॥ 26॥
ahankaaraadidehaantaan bandhaanajnaanakalpitaan । svasvaroopaavabodhena moktumichchaa mumukshutaa ॥ 27॥
mandamadhyamaroopaapi vairaagyena shamaadinaa । prasaadena guroh seyam pravriddhaa sooyate phalam ॥ 28॥
vairaagyam cha mumukshutvam teevram yasya tu vidyate । tasminnevaarthavantah syuh phalavantah shamaadayah ॥ 29॥
etayormandataa yatra viraktatvamumukshayoh । marau salilavattatra shamaaderbhaanamaatrataa ॥ 30॥
mokshakaaranasaamagryaam bhaktireva gareeyasee । svasvaroopaanusandhaanam bhaktirityabhidheeyate ॥ 31॥
svaatmatattvaanusandhaanam bhaktirityapare jaguh । uktasaadhanasampannastattvajijnaasuraatmanah । upaseededgurum praajnam yasmaadbandhavimokshanam ॥ 32॥
shrotriyo'vrijino'kaamahato yo brahmavittamah । brahmanyuparatah shaanto nirindhana ivaanalah । ahetukadayaasindhurbandhuraanamataam sataam ॥ 33॥
tamaaraadhya gurum bhaktyaa prahvaprashrayasevanaih । (paathabhedah - prahvah) prasannam tamanupraapya prichchejjnaatavyamaatmanah ॥ 34॥
svaaminnamaste natalokabandho kaarunyasindho patitam bhavaabdhau । maamuddharaatmeeyakataakshadrishtyaa rijvyaatikaarunyasudhaabhivrishtyaa ॥ 35॥
durvaarasamsaaradavaagnitaptam dodhooyamaanam duradrishtavaataih । bheetam prapannam paripaahi mrityoh sharanyamanyadyadaham na jaane ॥ 36॥ (paathabhedah - anyam)
shaantaa mahaanto nivasanti santo vasantavallokahitam charantah । teernaah svayam bheemabhavaarnavam janaa- nahetunaanyaanapi taarayantah ॥ 37॥
ayam svabhaavah svata eva yatpara- shramaapanodapravanam mahaatmanaam । sudhaamshuresha svayamarkakarkasha- prabhaabhitaptaamavati kshitim kila ॥ 38॥
brahmaanandarasaanubhootikalitaih pootaih susheetairyutai- (paathabhedah - susheetaih sitaih) ryushmadvaakkalashojjhitaih shrutisukhairvaakyaamritaih sechaya । santaptam bhavataapadaavadahanajvaalaabhirenam prabho dhanyaaste bhavadeekshanakshanagateh paatreekritaah sveekritaah ॥ 39॥
katham tareyam bhavasindhumetam kaa vaa gatirme katamo'styupaayah । jaane na kinchitkripayaa'va maam prabho samsaaraduhkhakshatimaatanushva ॥ 40॥
tathaa vadantam sharanaagatam svam samsaaradaavaanalataapataptam । nireekshya kaarunyarasaardradrishtyaa dadyaadabheetim sahasaa mahaatmaa ॥ 41॥
vidvaan sa tasmaa upasattimeeyushe mumukshave saadhu yathoktakaarine । prashaantachittaaya shamaanvitaaya tattvopadesham kripayaiva kuryaat ॥ 42॥
maa bhaishta vidvamstava naastyapaayah samsaarasindhostarane'styupaayah । yenaiva yaataa yatayo'sya paaram tameva maargam tava nirdishaami ॥ 43॥
astyupaayo mahaankashchitsamsaarabhayanaashanah । tena teertvaa bhavaambhodhim paramaanandamaapsyasi ॥ 44॥
vedaantaarthavichaarena jaayate jnaanamuttamam । tenaatyantikasamsaaraduhkhanaasho bhavatyanu ॥ 45॥
shraddhaabhaktidhyaanayogaanmumukshoh mukterhetoonvakti saakshaachchrutergeeh । yo vaa eteshveva tishthatyamushya moksho'vidyaakalpitaaddehabandhaat ॥ 46॥
ajnaanayogaatparamaatmanastava hyanaatmabandhastata eva samsritih । tayorvivekoditabodhavahnih ajnaanakaaryam pradahetsamoolam ॥ 47॥
shishya uvaacha
kripayaa shrooyataam svaaminprashno'yam kriyate mayaa । yaduttaramaham shrutvaa kritaarthah syaam bhavanmukhaat ॥ 48
ko naama bandhah kathamesha aagatah katham pratishthaasya katham vimokshah । ko'saavanaatmaa paramah ka aatmaa tayorvivekah kathametaduchyataam ॥ 49॥
shreeguruvaacha
dhanyo'si kritakrityo'si paavitam te kulam tvayaa । (paathabhedah - paavitam) yadavidyaabandhamuktyaa brahmeebhavitumichchasi ॥ 50
rinamochanakartaarah pituh santi sutaadayah । bandhamochanakartaa tu svasmaadanyo na kashchana ॥ 51॥
mastakanyastabhaaraaderduhkhamanyairnivaaryate । kshudhaadikritaduhkham tu vinaa svena na kenachit ॥ 52॥
pathyamaushadhasevaa cha kriyate yena roginaa । aarogyasiddhirdrishtaa'sya naanyaanushthitakarmanaa ॥ 53॥
vastusvaroopam sphutabodhachakshushaa svenaiva vedyam na tu panditena । chandrasvaroopam nijachakshushaiva jnaatavyamanyairavagamyate kim ॥ 54॥
avidyaakaamakarmaadipaashabandham vimochitum । kah shaknuyaadvinaa''tmaanam kalpakotishatairapi ॥ 55॥
na yogena na saankhyena karmanaa no na vidyayaa । brahmaatmaikatvabodhena mokshah sidhyati naanyathaa ॥ 56॥
veenaayaa roopasaundaryam tantreevaadanasaushthavam । prajaaranjanamaatram tanna saamraajyaaya kalpate ॥ 57॥
vaagvaikharee shabdajharee shaastravyaakhyaanakaushalam । vaidushyam vidushaam tadvadbhuktaye na tu muktaye ॥ 58॥
avijnaate pare tattve shaastraadheetistu nishphalaa । vijnaate'pi pare tattve shaastraadheetistu nishphalaa ॥ 59॥
shabdajaalam mahaaranyam chittabhramanakaaranam । atah prayatnaajjnaatavyam tattvajnaistattvamaatmanah ॥ 60॥ tattvajnaattattva ajnaanasarpadashtasya brahmajnaanaushadham vinaa । kimu vedaishcha shaastraishcha kimu mantraih kimaushadhaih ॥ 61॥
na gachchhati vinaa paanam vyaadhiraushadhashabdatah । vinaa'parokshaanubhavam brahmashabdairna muchyate ॥ 62॥
akritvaa drishyavilayamajnaatvaa tattvamaatmanah । brahmashabdaih kuto muktiruktimaatraphalairnrinaam ॥ 63॥ (paathabhedah - baahyashabdaih)
akritvaa shatrusamhaaramagatvaakhilabhooshriyam । raajaahamiti shabdaanno raajaa bhavitumarhati ॥ 64॥
aaptoktim khananam tathoparishilaadyutkarshanam sveekritim (paathabhedah - parishilaapaakarshanam) nikshepah samapekshate na hi bahihshabdaistu nirgachchhati । tadvadbrahmavidopadeshamananadhyaanaadibhirlabhyate maayaakaaryatirohitam svamamalam tattvam na duryuktibhih ॥ 65॥
tasmaatsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye । svaireva yatnah kartavyo rogaadaaviva panditaih ॥ 66॥ (paathabhedah - rogaaderiva)
yastvayaadya kritah prashno vareeyaanchhaastravinmatah । (paathabhedah - sammatah) sootrapraayo nigoodhaartho jnaatavyashcha mumukshubhih ॥ 67॥
sharinushvaavahito vidvanyanmayaa samudeeryate । tadetachchravanaatsadyo bhavabandhaadvimokshyase ॥ 68॥
mokshasya hetuh prathamo nigadyate vairaagyamatyantamanityavastushu । tatah shamashchaapi damastitikshaa nyaasah prasaktaakhilakarmanaam bhrisham ॥ 69॥
tatah shrutistanmananam satattva- dhyaanam chiram nityanirantaram muneh । tato'vikalpam parametya vidvaan ihaiva nirvaanasukham samrichchhati ॥ 70॥
yadboddhavyam tavedaaneemaatmaanaatmavivechanam । taduchyate mayaa samyak shrutvaatmanyavadhaaraya ॥ 71॥
majjaasthimedahpalaraktacharma- tvagaahvayairdhaatubhirebhiranvitam । paadoruvakshobhujaprishthamastakaih angairupaangairupayuktametat ॥ 72॥
ahammameti prathitam shareeram mohaaspadam sthoolamiteeryate budhaih । nabhonabhasvaddahanaambubhoomayah sookshmaani bhootaani bhavanti taani ॥ 73॥
parasparaamshairmilitaani bhootvaa sthoolaani cha sthoolashareerahetavah । maatraastadeeyaa vishayaa bhavanti shabdaadayah pancha sukhaaya bhoktuh ॥ 74॥
ya eshu moodhaa vishayeshu baddhaa raagorupaashena sudurdamena । aayaanti niryaantyadha oordhvamuchchaih svakarmadootena javena neetaah ॥ 75॥
shabdaadibhih panchabhireva pancha panchatvamaapuh svagunena baddhaah । kurangamaatangapatangameena- bhringaa narah panchabhiranchitah kim ॥ 76॥
doshena teevro vishayah krishnasarpavishaadapi । visham nihanti bhoktaaram drashtaaram chakshushaapyayam ॥ 77॥
vishayaashaamahaapaashaadyo vimuktah sudustyajaat । sa eva kalpate muktyai naanyah shatshaastravedyapi ॥ 78॥
aapaatavairaagyavato mumukshoon bhavaabdhipaaram pratiyaatumudyataan । aashaagraho majjayate'ntaraale nigrihya kanthe vinivartya vegaat ॥ 79॥
vishayaakhyagraho yena suviraktyasinaa hatah । sa gachchhati bhavaambhodheh paaram pratyoohavarjitah ॥ 80॥
vishamavishayamaargairgachchato'nachchabuddheh (paathabhedah - vishayamaarge gachchato) pratipadamabhiyaato mrityurapyesha viddhi । (paathabhedah - pratipadamabhighaato mrityurapyesha siddhah) hitasujanagurooktyaa gachchhatah svasya yuktyaa prabhavati phalasiddhih satyamityeva viddhi ॥ 81॥
mokshasya kaankshaa yadi vai tavaasti tyajaatidooraadvishayaanvisham yathaa । peeyooshavattoshadayaakshamaarjava- prashaantidaanteerbhaja nityamaadaraat ॥ 82॥
anukshanam yatparihritya krityam anaadyavidyaakritabandhamokshanam । dehah paraartho'yamamushya poshane yah sajjate sa svamanena hanti ॥ 83॥
shareeraposhanaarthee san ya aatmaanam didrikshati । (paathabhedah - didrikshate) graaham daarudhiyaa dhritvaa nadeem tartum sa gachchhati ॥ 84॥ (paathabhedah - sa ichchhati)
moha eva mahaamrityurmumukshorvapuraadishu । moho vinirjito yena sa muktipadamarhati ॥ 85॥
moham jahi mahaamrityum dehadaarasutaadishu । yam jitvaa munayo yaanti tadvishnoh paramam padam ॥ 86॥
tvanmaamsarudhirasnaayumedomajjaasthisankulam । poornam mootrapureeshaabhyaam sthoolam nindyamidam vapuh ॥ 87॥
pancheekritebhyo bhootebhyah sthoolebhyah poorvakarmanaa । samutpannamidam sthoolam bhogaayatanamaatmanah । avasthaa jaagarastasya sthoolaarthaanubhavo yatah ॥ 88॥
baahyendriyaih sthoolapadaarthasevaam srakchandanastryaadivichitraroopaam । karoti jeevah svayametadaatmanaa tasmaatprashastirvapusho'sya jaagare ॥ 89॥
sarvo'pi baahyasamsaarah purushasya yadaashrayah । viddhi dehamidam sthoolam grihavadgrihamedhinah ॥ 90॥
sthoolasya sambhavajaraamaranaani dharmaah sthaulyaadayo bahuvidhaah shishutaadyavasthaah । varnaashramaadiniyamaa bahudhaa''mayaah syuh poojaavamaanabahumaanamukhaa visheshaah ॥ 91॥
buddheendriyaani shravanam tvagakshi ghraanam cha jihvaa vishayaavabodhanaat । vaakpaanipaadaa gudamapyupasthah (paathabhedah - upastham) karmendriyaani pravanena karmasu ॥ 92॥ (paathabhedah - pravanaani) nigadyate'ntahkaranam manodheeh ahankritishchittamiti svavrittibhih । manastu sankalpavikalpanaadibhih buddhih padaarthaadhyavasaayadharmatah ॥ 93॥
atraabhimaanaadahamityahankritih । svaarthaanusandhaanagunena chittam ॥ 94॥
praanaapaanavyaanodaanasamaanaa bhavatyasau praanah । svayameva vrittibhedaadvikritibhedaatsuvarnasalilaadivat ॥ 95॥ (paathabhedah - vikriterbhedaatsuvarnasalilamiva)
vaagaadi pancha shravanaadi pancha praanaadi panchaabhramukhaani pancha । buddhyaadyavidyaapi cha kaamakarmanee puryashtakam sookshmashareeramaahuh ॥ 96॥
idam shareeram sharinu sookshmasanjnitam lingam tvapancheekritabhootasambhavam । savaasanam karmaphalaanubhaavakam svaajnaanato'naadirupaadhiraatmanah ॥ 97॥
svapno bhavatyasya vibhaktyavasthaa svamaatrasheshena vibhaati yatra । svapne tu buddhih svayameva jaagrat kaaleenanaanaavidhavaasanaabhih ॥ 98॥
kartraadibhaavam pratipadya raajate yatra svayam bhaati hyayam paraatmaa । (paathabhedah - svayanjyotirayam) dheemaatrakopaadhirasheshasaakshee na lipyate tatkritakarmaleshaih । karmalepaih yasmaadasangastata eva karmabhih na lipyate kinchidupaadhinaa kritaih ॥ 99॥
sarvavyaapritikaranam lingamidam syaachchidaatmanah pumsah । vaasyaadikamiva takshnastenaivaatmaa bhavatyasango'yam ॥ 100॥
andhatvamandatvapatutvadharmaah saugunyavaigunyavashaaddhi chakshushah । baadhiryamookatvamukhaastathaiva shrotraadidharmaa na tu vetturaatmanah ॥ 101॥
uchchvaasanihshvaasavijrimbhanakshu- tprasyandanaadyutkramanaadikaah kriyaah । (paathabhedah - praspandanaady) praanaadikarmaani vadanti tajnaah (paathabhedah - tajjnaah) praanasya dharmaavashanaapipaase ॥ 102॥
antahkaranameteshu chakshuraadishu varshmani । ahamityabhimaanena tishthatyaabhaasatejasaa ॥ 103॥
ahankaarah sa vijneyah kartaa bhoktaabhimaanyayam । sattvaadigunayogena chaavasthaatrayamashnute ॥ 104॥ (paathabhedah - yogenaavasthaatritayamshnute)
vishayaanaamaanukoolye sukhee duhkhee viparyaye । sukham duhkham cha taddharmah sadaanandasya naatmanah ॥ 105॥
aatmaarthatvena hi preyaanvishayo na svatah priyah । svata eva hi sarveshaamaatmaa priyatamo yatah । tata aatmaa sadaanando naasya duhkham kadaachana ॥ 106॥
yatsushuptau nirvishaya aatmaanando'nubhooyate । shrutih pratyakshamaitihyamanumaanam cha jaagrati ॥ 107॥
avyaktanaamnee parameshashaktih anaadyavidyaa trigunaatmikaa paraa । kaaryaanumeyaa sudhiyaiva maayaa yayaa jagatsarvamidam prasooyate ॥ 108॥
sannaapyasannaapyubhayaatmikaa no bhinnaapyabhinnaapyubhayaatmikaa no । saangaapyanangaa hyubhayaatmikaa no (paathabhedah - anangaapyubhayaatmikaa) mahaadbhutaa'nirvachaneeyaroopaa ॥ 109॥
shuddhaadvayabrahmavibodhanaashyaa sarpabhramo rajjuvivekato yathaa । rajastamahsattvamiti prasiddhaa gunaastadeeyaah prathitaih svakaaryaih ॥ 110॥
vikshepashaktee rajasah kriyaatmikaa yatah pravrittih prasritaa puraanee । raagaadayo'syaah prabhavanti nityam duhkhaadayo ye manaso vikaaraah ॥ 111॥
kaamah krodho lobhadambhaadyasooyaa (paathabhedah - lobhadambhaabhyasooyaa) ahankaarershyaamatsaraadyaastu ghoraah । dharmaa ete raajasaah pumpravritti- ryasmaadeshaa tadrajo bandhahetuh ॥ 112॥ (paathabhedah - yasmaadetattadrajo)
eshaa''vritirnaama tamogunasya shaktirmayaa vastvavabhaasate'nyathaa । shaktiryayaa saishaa nidaanam purushasya samsriteh vikshepashakteh pravanasya hetuh ॥ 113॥ (paathabhedah - prasarasya)
prajnaavaanapi pandito'pi chaturo'pyatyantasookshmaatmadrig- (paathabhedah - sookshmaarthadrig) vyaaleedhastamasaa na vetti bahudhaa sambodhito'pi sphutam । bhraantyaaropitameva saadhu kalayatyaalambate tadgunaan hantaasau prabalaa durantatamasah shaktirmahatyaavritih ॥ 114॥
abhaavanaa vaa vipareetabhaavanaa'- (paathabhedah - vipareetabhaavanaa) sambhaavanaa vipratipattirasyaah । samsargayuktam na vimunchati dhruvam vikshepashaktih kshapayatyajasram ॥ 115॥
ajnaanamaalasyajadatvanidraa- pramaadamoodhatvamukhaastamogunaah । etaih prayukto na hi vetti kinchit nidraaluvatstambhavadeva tishthati ॥ 116॥
sattvam vishuddham jalavattathaapi taabhyaam militvaa saranaaya kalpate । yatraatmabimbah pratibimbitah san prakaashayatyarka ivaakhilam jadam ॥ 117॥
mishrasya sattvasya bhavanti dharmaah tvamaanitaadyaa niyamaa yamaadyaah । shraddhaa cha bhaktishcha mumukshutaa cha daivee cha sampattirasannivrittih ॥ 118॥
vishuddhasattvasya gunaah prasaadah svaatmaanubhootih paramaa prashaantih । triptih praharshah paramaatmanishthaa yayaa sadaanandarasam samrichchhati ॥ 119॥
avyaktametattrigunairniruktam tatkaaranam naama shareeramaatmanah । sushuptiretasya vibhaktyavasthaa praleenasarvendriyabuddhivrittih ॥ 120॥
sarvaprakaarapramitiprashaantih beejaatmanaavasthitireva buddheh । sushuptiretasya kila prateetih (paathabhedah - sushuptiratraasya) kinchinna vedmeeti jagatprasiddheh ॥ 121॥
dehendriyapraanamano'hamaadayah sarve vikaaraa vishayaah sukhaadayah । vyomaadibhootaanyakhilam cha vishvam avyaktaparyantamidam hyanaatmaa ॥ 122॥
maayaa maayaakaaryam sarvam mahadaadidehaparyantam । asadidamanaatmatattvam viddhi tvam marumareechikaakalpam ॥ 123॥
atha te sampravakshyaami svaroopam paramaatmanah । yadvijnaaya naro bandhaanmuktah kaivalyamashnute ॥ 124॥
asti kashchitsvayam nityamahampratyayalambanah । avasthaatrayasaakshee sanpanchakoshavilakshanah ॥ 125॥
yo vijaanaati sakalam jaagratsvapnasushuptishu । buddhitadvrittisadbhaavamabhaavamahamityayam ॥ 126॥
yah pashyati svayam sarvam yam na pashyati kashchana । (paathabhedah - kinchana) yashchetayati buddhyaadi na tadyam chetayatyayam ॥ 127॥
yena vishvamidam vyaaptam yam na vyaapnoti kinchana । aabhaaroopamidam sarvam yam bhaantamanubhaatyayam ॥ 128॥
yasya sannidhimaatrena dehendriyamanodhiyah । vishayeshu svakeeyeshu vartante preritaa iva ॥ 129॥
ahankaaraadidehaantaa vishayaashcha sukhaadayah । vedyante ghatavadyena nityabodhasvaroopinaa ॥ 130॥
esho'ntaraatmaa purushah puraano nirantaraakhandasukhaanubhootih । sadaikaroopah pratibodhamaatro yeneshitaa vaagasavashcharanti ॥ 131॥
atraiva sattvaatmani dheeguhaayaam avyaakritaakaasha ushatprakaashah । (paathabhedah - uruprakaashah) aakaasha uchchai ravivatprakaashate svatejasaa vishvamidam prakaashayan ॥ 132॥
jnaataa mano'hankritivikriyaanaam dehendriyapraanakritakriyaanaam । ayo'gnivattaananuvartamaano na cheshtate no vikaroti kinchana ॥ 133॥
na jaayate no mriyate na vardhate na ksheeyate no vikaroti nityah । vileeyamaane'pi vapushyamushmi- nna leeyate kumbha ivaambaram svayam ॥ 134॥
prakritivikritibhinnah shuddhabodhasvabhaavah sadasadidamashesham bhaasayannirvisheshah । vilasati paramaatmaa jaagradaadishvavasthaa- svahamahamiti saakshaatsaakshiroopena buddheh ॥ 135॥
niyamitamanasaamum tvam svamaatmaanamaatma- nyayamahamiti saakshaadviddhi buddhiprasaadaat । janimaranatarangaapaarasamsaarasindhum pratara bhava kritaartho brahmaroopena samsthah ॥ 136॥
atraanaatmanyahamiti matirbandha esho'sya pumsah praapto'jnaanaajjananamaranakleshasampaatahetuh । yenaivaayam vapuridamasatsatyamityaatmabuddhyaa pushyatyukshatyavati vishayaistantubhih koshakridvat ॥ 137॥
atasmimstadbuddhih prabhavati vimoodhasya tamasaa vivekaabhaavaadvai sphurati bhujage rajjudhishanaa । tato'narthavraato nipatati samaadaaturadhikah tato yo'sadgraahah sa hi bhavati bandhah sharinu sakhe ॥ 138॥
akhandanityaadvayabodhashaktyaa sphurantamaatmaanamanantavaibhavam । samaavrinotyaavritishaktireshaa tamomayee raahurivaarkabimbam ॥ 139॥
tirobhoote svaatmanyamalataratejovati pumaan anaatmaanam mohaadahamiti shareeram kalayati । tatah kaamakrodhaprabhritibhiramum bandhanagunaih (paathabhedah - bandhakagunaih) param vikshepaakhyaa rajasa urushaktirvyathayati ॥ 140॥
mahaamohagraahagrasanagalitaatmaavagamano dhiyo naanaavasthaam svayamabhinayamstadgunatayaa । (paathabhedah - naanaavasthaah) apaare samsaare vishayavishapoore jalanidhau nimajyonmajyaayam bhramati kumatih kutsitagatih ॥ 141॥
bhaanuprabhaasanjanitaabhrapanktih bhaanum tirodhaaya vijrimbhate yathaa । aatmoditaahankritiraatmatattvam tathaa tirodhaaya vijrimbhate svayam ॥ 142॥
kavalitadinanaathe durdine saandrameghaih vyathayati himajhanjhaavaayurugro yathaitaan । aviratatamasaa''tmanyaavrite moodhabuddhim kshapayati bahuduhkhaisteevravikshepashaktih ॥ 143॥
etaabhyaameva shaktibhyaam bandhah pumsah samaagatah । yaabhyaam vimohito deham matvaa''tmaanam bhramatyayam ॥ 144॥
beejam samsritibhoomijasya tu tamo dehaatmadheerankuro raagah pallavamambu karma tu vapuh skandho'savah shaakhikaah । agraaneendriyasamhatishcha vishayaah pushpaani duhkham phalam naanaakarmasamudbhavam bahuvidham bhoktaatra jeevah khagah ॥ 145॥
ajnaanamoolo'yamanaatmabandho naisargiko'naadirananta eeritah । janmaapyayavyaadhijaraadiduhkha- pravaahapaatam janayatyamushya ॥ 146॥
naastrairna shastrairanilena vahninaa chhettum na shakyo na cha karmakotibhih । vivekavijnaanamahaasinaa vinaa dhaatuh prasaadena shitena manjunaa ॥ 147॥
shrutipramaanaikamateh svadharma nishthaa tayaivaatmavishuddhirasya । vishuddhabuddheh paramaatmavedanam tenaiva samsaarasamoolanaashah ॥ 148॥
koshairannamayaadyaih panchabhiraatmaa na samvrito bhaati । nijashaktisamutpannaih shaivaalapatalairivaambu vaapeestham ॥ 149॥
tachchhaivaalaapanaye samyak salilam prateeyate shuddham । trishnaasantaapaharam sadyah saukhyapradam param pumsah ॥ 150॥
panchaanaamapi koshaanaamapavaade vibhaatyayam shuddhah । nityaanandaikarasah pratyagroopah parah svayanjyotih ॥ 151॥
aatmaanaatmavivekah kartavyo bandhamuktaye vidushaa । tenaivaanandee bhavati svam vijnaaya sachchidaanandam ॥ 152॥
munjaadisheekaamiva drishyavargaat pratyanchamaatmaanamasangamakriyam । vivichya tatra pravilaapya sarvam tadaatmanaa tishthati yah sa muktah ॥ 153॥
deho'yamannabhavano'nnamayastu kosha- (paathabhedah - kosho) shchaannena jeevati vinashyati tadviheenah । (paathabhedah - hyannena) tvakcharmamaamsarudhiraasthipureesharaashi- rnaayam svayam bhavitumarhati nityashuddhah ॥ 154॥
poorvam janeradhimriterapi naayamasti (paathabhedah - janerapimriteratha) jaatakshanah kshanaguno'niyatasvabhaavah । naiko jadashcha ghatavatparidrishyamaanah svaatmaa katham bhavati bhaavavikaaravettaa ॥ 155॥
paanipaadaadimaandeho naatmaa vyange'pi jeevanaat । tattachchhakteranaashaachcha na niyamyo niyaamakah ॥ 156॥
dehataddharmatatkarmatadavasthaadisaakshinah । sata eva svatahsiddham tadvailakshanyamaatmanah ॥ 157॥
shalyaraashirmaamsalipto malapoorno'tikashmalah । katham bhavedayam vettaa svayametadvilakshanah ॥ 158॥
tvanmaamsamedo'sthipureesharaashaa- vahammatim moodhajanah karoti । vilakshanam vetti vichaarasheelo nijasvaroopam paramaarthabhootam ॥ 159॥
deho'hamityeva jadasya buddhih dehe cha jeeve vidushastvahandheeh । vivekavijnaanavato mahaatmano brahmaahamityeva matih sadaatmani ॥ 160॥
atraatmabuddhim tyaja moodhabuddhe tvanmaamsamedo'sthipureesharaashau । sarvaatmani brahmani nirvikalpe kurushva shaantim paramaam bhajasva ॥ 161॥
dehendriyaadaavasati bhramoditaam vidvaanahantaam na jahaati yaavat । taavanna tasyaasti vimuktivaartaa- pyastvesha vedaantanayaantadarshee ॥ 162॥
chhaayaashareere pratibimbagaatre yatsvapnadehe hridi kalpitaange । yathaatmabuddhistava naasti kaachi- jjeevachchhareere cha tathaiva maa'stu ॥ 163॥
dehaatmadheereva nrinaamasaddhiyaam janmaadiduhkhaprabhavasya beejam । yatastatastvam jahi taam prayatnaat tyakte tu chitte na punarbhavaashaa ॥ 164॥
karmendriyaih panchabhiranchito'yam praano bhavetpraanamayastu koshah ॥
yenaatmavaanannamayo'nupoornah pravartate'sau sakalakriyaasu ॥ 165॥
naivaatmaapi praanamayo vaayuvikaaro (paathabhedah - naivaatmaayam) gantaa''gantaa vaayuvadantarbahireshah । yasmaatkinchitkvaapi na vetteeshtamanishtam svam vaanyam vaa kinchana nityam paratantrah ॥ 166॥
jnaanendriyaani cha manashcha manomayah syaat kosho mamaahamiti vastuvikalpahetuh । sanjnaadibhedakalanaakalito baleeyaam- statpoorvakoshamabhipoorya vijrimbhate yah ॥ 167॥ (paathabhedah - anupoorya) panchendriyaih panchabhireva hotribhih pracheeyamaano vishayaajyadhaarayaa । jaajvalyamaano bahuvaasanendhanaih manomayaagnirdahati prapancham ॥ 168॥ (paathabhedah - manomayo'gnirdahati)
na hyastyavidyaa manaso'tiriktaa mano hyavidyaa bhavabandhahetuh । tasminvinashte sakalam vinashtam vijrimbhite'sminsakalam vijrimbhate ॥ 169॥
svapne'rthashoonye srijati svashaktyaa bhoktraadivishvam mana eva sarvam । tathaiva jaagratyapi no visheshah tatsarvametanmanaso vijrimbhanam ॥ 170॥
sushuptikaale manasi praleene naivaasti kinchitsakalaprasiddheh । ato manahkalpita eva pumsah samsaara etasya na vastuto'sti ॥ 171॥
vaayunaa''neeyate meghah punastenaiva neeyate । (paathabhedah - vaayunaa neeyate meghah punastenaiva leeyate) manasaa kalpyate bandho mokshastenaiva kalpyate ॥ 172॥
dehaadisarvavishaye parikalpya raagam badhnaati tena purusham pashuvadgunena । vairasyamatra vishavat suvidhaaya pashchaad enam vimochayati tanmana eva bandhaat ॥ 173॥
tasmaanmanah kaaranamasya jantoh bandhasya mokshasya cha vaa vidhaane । bandhasya heturmalinam rajogunaih mokshasya shuddham virajastamaskam ॥ 174॥
vivekavairaagyagunaatirekaa- chchhuddhatvamaasaadya mano vimuktyai । bhavatyato buddhimato mumuksho- staabhyaam dridhaabhyaam bhavitavyamagre ॥ 175॥
mano naama mahaavyaaghro vishayaaranyabhoomishu । charatyatra na gachchhantu saadhavo ye mumukshavah ॥ 176॥
manah prasoote vishayaanasheshaan sthoolaatmanaa sookshmatayaa cha bhoktuh । shareeravarnaashramajaatibhedaan gunakriyaahetuphalaani nityam ॥ 177॥
asangachidroopamamum vimohya dehendriyapraanagunairnibaddhya । ahammameti bhramayatyajasram manah svakrityeshu phalopabhuktishu ॥ 178॥
adhyaasadoshaatpurushasya samsritih (paathabhedah - adhyaasayogaat) adhyaasabandhastvamunaiva kalpitah । rajastamodoshavato'vivekino janmaadiduhkhasya nidaanametat ॥ 179॥
atah praahurmano'vidyaam panditaastattvadarshinah । yenaiva bhraamyate vishvam vaayunevaabhramandalam ॥ 180॥
tanmanahshodhanam kaaryam prayatnena mumukshunaa । vishuddhe sati chaitasminmuktih karaphalaayate ॥ 181॥
mokshaikasaktyaa vishayeshu raagam nirmoolya sannyasya cha sarvakarma । sachchhraddhayaa yah shravanaadinishtho rajahsvabhaavam sa dhunoti buddheh ॥ 182॥
manomayo naapi bhavetparaatmaa hyaadyantavattvaatparinaamibhaavaat । duhkhaatmakatvaadvishayatvahetoh drashtaa hi drishyaatmatayaa na drishtah ॥ 183॥
buddhirbuddheendriyaih saardham savrittih kartrilakshanah । vijnaanamayakoshah syaatpumsah samsaarakaaranam ॥ 184॥
anuvrajachchitpratibimbashaktih vijnaanasanjnah prakritervikaarah । jnaanakriyaavaanahamityajasram dehendriyaadishvabhimanyate bhrisham ॥ 185॥
anaadikaalo'yamahamsvabhaavo jeevah samastavyavahaaravodhaa । karoti karmaanyapi poorvavaasanah (paathabhedah - karmaanyanu) punyaanyapunyaani cha tatphalaani ॥ 186॥
bhunkte vichitraasvapi yonishu vraja- nnaayaati niryaatyadha oordhvameshah । asyaiva vijnaanamayasya jaagrat- svapnaadyavasthaah sukhaduhkhabhogah ॥ 187॥
dehaadinishthaashramadharmakarma- gunaabhimaanah satatam mameti । vijnaanakosho'yamatiprakaashah prakrishtasaannidhyavashaatparaatmanah । ato bhavatyesha upaadhirasya yadaatmadheeh samsarati bhramena ॥ 188॥
yo'yam vijnaanamayah praaneshu hridi sphuratyayam jyotih । (paathabhedah - sphuratsvayanjyotih) kootasthah sannaatmaa kartaa bhoktaa bhavatyupaadhisthah ॥ 189॥
svayam parichchhedamupetya buddheh taadaatmyadoshena param mrishaatmanah । sarvaatmakah sannapi veekshate svayam svatah prithaktvena mrido ghataaniva ॥ 190॥
upaadhisambandhavashaatparaatmaa hyupaadhidharmaananubhaati tadgunah । (paathabhedah - 'pyupaadhi) ayovikaaraanavikaarivahnivat sadaikaroopo'pi parah svabhaavaat ॥ 191॥
shishya uvaacha
bhramenaapyanyathaa vaa'stu jeevabhaavah paraatmanah । tadupaadheranaaditvaannaanaadernaasha ishyate ॥ 192
ato'sya jeevabhaavo'pi nityaa bhavati samsritih । na nivarteta tanmokshah katham me shreeguro vada ॥ 193॥
shreegururuvaacha
samyakprishtam tvayaa vidvansaavadhaanena tachchhrinu । praamaanikee na bhavati bhraantyaa mohitakalpanaa ॥ 194
bhraantim vinaa tvasangasya nishkriyasya niraakriteh । na ghatetaarthasambandho nabhaso neelataadivat ॥ 195॥
svasya drashturnirgunasyaakriyasya pratyagbodhaanandaroopasya buddheh । bhraantyaa praapto jeevabhaavo na satyo mohaapaaye naastyavastusvabhaavaat ॥ 196॥
yaavadbhraantistaavadevaasya sattaa mithyaajnaanojjrimbhitasya pramaadaat । rajjvaam sarpo bhraantikaaleena eva bhraanternaashe naiva sarpo'pi tadvat ॥ 197॥ (paathabhedah - sarpo'sti)
anaaditvamavidyaayaah kaaryasyaapi tatheshyate । utpannaayaam tu vidyaayaamaavidyakamanaadyapi ॥ 198॥
prabodhe svapnavatsarvam sahamoolam vinashyati । anaadyapeedam no nityam praagabhaava iva sphutam ॥ 199॥
anaaderapi vidhvamsah praagabhaavasya veekshitah । yadbuddhyupaadhisambandhaatparikalpitamaatmani ॥ 200॥
jeevatvam na tato'nyastu svaroopena vilakshanah । (paathabhedah - tato'nyattu) sambandhastvaatmano buddhyaa mithyaajnaanapurahsarah ॥ 201॥ (paathabhedah - sambandhah svaatmano)
vinivrittirbhavettasya samyagjnaanena naanyathaa । brahmaatmaikatvavijnaanam samyagjnaanam shrutermatam ॥ 202॥
tadaatmaanaatmanoh samyagvivekenaiva sidhyati । tato vivekah kartavyah pratyagaatmasadaatmanoh ॥ 203॥ (paathabhedah - pratyagaatmaasadaatmanoh)
jalam pankavadatyantam pankaapaaye jalam sphutam । (paathabhedah - pankavadaspashtam) yathaa bhaati tathaatmaapi doshaabhaave sphutaprabhah ॥ 204॥
asannivrittau tu sadaatmanaa sphutam prateetiretasya bhavetprateechah । tato niraasah karaneeya eva sadaatmanah saadhvahamaadivastunah ॥ 205॥ (paathabhedah - asadaatmanah)
ato naayam paraatmaa syaadvijnaanamayashabdabhaak । vikaaritvaajjadatvaachcha parichchhinnatvahetutah । drishyatvaadvyabhichaaritvaannaanityo nitya ishyate ॥ 206॥
aanandapratibimbachumbitatanurvrittistamojrimbhitaa syaadaanandamayah priyaadigunakah sveshtaarthalaabhodayah । punyasyaanubhave vibhaati kritinaamaanandaroopah svayam sarvo nandati yatra saadhu tanubhrinmaatrah prayatnam vinaa ॥ 207॥ (paathabhedah - bhootvaa nandati)
aanandamayakoshasya sushuptau sphoortirutkataa । svapnajaagarayoreeshadishtasandarshanaadinaa ॥ 208॥
naivaayamaanandamayah paraatmaa sopaadhikatvaatprakritervikaaraat । kaaryatvahetoh sukritakriyaayaa vikaarasanghaatasamaahitatvaat ॥ 209॥
panchaanaamapi koshaanaam nishedhe yuktitah shruteh । (paathabhedah - yuktitah krite) tannishedhaavadhi saakshee bodharoopo'vashishyate ॥ 210॥ (paathabhedah - tannishedhaavadhih)
yo'yamaatmaa svayanjyotih panchakoshavilakshanah । avasthaatrayasaakshee sannirvikaaro niranjanah । sadaanandah sa vijneyah svaatmatvena vipashchitaa ॥ 211॥
shishya uvaacha
mithyaatvena nishiddheshu kosheshveteshu panchasu । sarvaabhaavam vinaa kinchinna pashyaamyatra he guro । vijneyam kimu vastvasti svaatmanaa''tmavipashchitaa ॥ 212॥ (paathabhedah - svaatmanaatra vipashchitaa)
shreegururuvaacha
satyamuktam tvayaa vidvannipuno'si vichaarane । ahamaadivikaaraaste tadabhaavo'yamapyanu ॥ 213॥ (paathabhedah - 'yamapyatha)
sarve yenaanubhooyante yah svayam naanubhooyate । tamaatmaanam veditaaram viddhi buddhyaa susookshmayaa ॥ 214॥
tatsaakshikam bhavettattadyadyadyenaanubhooyate । kasyaapyananubhootaarthe saakshitvam nopayujyate ॥ 215॥ (paathabhedah - nopapadyate)
asau svasaakshiko bhaavo yatah svenaanubhooyate । atah param svayam saakshaatpratyagaatmaa na chetarah ॥ 216॥
jaagratsvapnasushuptishu sphutataram yo'sau samujjrimbhate pratyagroopatayaa sadaahamahamityantah sphurannaikadhaa । (paathabhedah - sphurannekadhaa) naanaakaaravikaarabhaagina imaan pashyannahandheemukhaan (paathabhedah - bhaajina) nityaanandachidaatmanaa sphurati tam viddhi svametam hridi ॥ 217॥
ghatodake bimbitamarkabimba- maalokya moodho ravimeva manyate । tathaa chidaabhaasamupaadhisamstham bhraantyaahamityeva jado'bhimanyate ॥ 218॥
ghatam jalam tadgatamarkabimbam vihaaya sarvam vinireekshyate'rkah । (paathabhedah - divi veekshyate'rkah) tatastha etattritayaavabhaasakah (paathabhedah - tatasthitah tattri) svayamprakaasho vidushaa yathaa tathaa ॥ 219॥
deham dhiyam chitpratibimbamevam (paathabhedah - chitpratibimbametam) visrijya buddhau nihitam guhaayaam । drashtaaramaatmaanamakhandabodham sarvaprakaasham sadasadvilakshanam ॥ 220॥
nityam vibhum sarvagatam susookshmam antarbahihshoonyamananyamaatmanah । vijnaaya samyannijaroopametat pumaan vipaapmaa virajo vimrityuh ॥ 221॥
vishoka aanandaghano vipashchit svayam kutashchinna bibheti kashchit । naanyo'sti panthaa bhavabandhamukteh vinaa svatattvaavagamam mumukshoh ॥ 222॥
brahmaabhinnatvavijnaanam bhavamokshasya kaaranam । yenaadviteeyamaanandam brahma sampadyate budhaih ॥ 223॥ (paathabhedah - sampadyate budhah)
brahmabhootastu samsrityai vidvaannaavartate punah । vijnaatavyamatah samyagbrahmaabhinnatvamaatmanah ॥ 224॥
satyam jnaanamanantam brahma vishuddham param svatahsiddham । nityaanandaikarasam pratyagabhinnam nirantaram jayati ॥ 225॥
sadidam paramaadvaitam svasmaadanyasya vastuno'bhaavaat । na hyanyadasti kinchit samyak paramaarthatattvabodhadashaayaam ॥ 226॥ (paathabhedah - paratattvabodhasudashaayaam)
yadidam sakalam vishvam naanaaroopam prateetamajnaanaat । tatsarvam brahmaiva pratyastaasheshabhaavanaadosham ॥ 227॥
mritkaaryabhooto'pi mrido na bhinnah kumbho'sti sarvatra tu mritsvaroopaat । na kumbharoopam prithagasti kumbhah kuto mrishaa kalpitanaamamaatrah ॥ 228॥
kenaapi mridbhinnatayaa svaroopam ghatasya sandarshayitum na shakyate । ato ghatah kalpita eva mohaa- nmrideva satyam paramaarthabhootam ॥ 229॥
sadbrahmakaaryam sakalam sadevam (paathabhedah - sadaiva) tanmaatrametanna tato'nyadasti । (paathabhedah - sanmaatrametanna) asteeti yo vakti na tasya moho vinirgato nidritavatprajalpah ॥ 230॥
brahmaivedam vishvamityeva vaanee shrautee broote'tharvanishthaa varishthaa । tasmaadetadbrahmamaatram hi vishvam naadhishthaanaadbhinnataa''ropitasya ॥ 231॥
satyam yadi syaajjagadetadaatmano' nantattvahaanirnigamaapramaanataa । asatyavaaditvamapeeshituh syaa- nnaitattrayam saadhu hitam mahaatmanaam ॥ 232॥
eeshvaro vastutattvajno na chaaham teshvavasthitah । na cha matsthaani bhootaaneetyevameva vyacheeklripat ॥ 233॥ (paathabhedah - vyacheekathat)
yadi satyam bhavedvishvam sushuptaavupalabhyataam । yannopalabhyate kinchidato'satsvapnavanmrishaa ॥ 234॥
atah prithannaasti jagatparaatmanah prithakprateetistu mrishaa gunaadivat । gunaahivat aaropitasyaasti kimarthavattaa'- dhishthaanamaabhaati tathaa bhramena ॥ 235॥
bhraantasya yadyadbhramatah prateetam brahmaiva tattadrajatam hi shuktih । idantayaa brahma sadaiva roopyate (paathabhedah - sadeva) tvaaropitam brahmani naamamaatram ॥ 236॥
atah param brahma sadadviteeyam vishuddhavijnaanaghanam niranjanam । prashaantamaadyantaviheenamakriyam nirantaraanandarasasvaroopam ॥ 237॥
nirastamaayaakritasarvabhedam nityam sukham nishkalamaprameyam । (paathabhedah - nityam dhruvam) aroopamavyaktamanaakhyamavyayam jyotih svayam kinchididam chakaasti ॥ 238॥
jnaatrijneyajnaanashoonyamanantam nirvikalpakam । kevalaakhandachinmaatram param tattvam vidurbudhaah ॥ 239॥
aheyamanupaadeyam manovaachaamagocharam । aprameyamanaadyantam brahma poornamaham mahah ॥ 240॥ (paathabhedah - poornam mahanmahah)
tattvampadaabhyaamabhidheeyamaanayoh brahmaatmanoh shodhitayoryadeettham । (paathabhedah - shodhitayoryadittham) shrutyaa tayostattvamaseeti samyag ekatvameva pratipaadyate muhuh ॥ 241-
ekyam tayorlakshitayorna vaachyayoh nigadyate'nyonyaviruddhadharminoh । khadyotabhaanvoriva raajabhrityayoh koopaamburaashyoh paramaanumervoh ॥ 242॥
tayorvirodho'yamupaadhikalpito na vaastavah kashchidupaadhireshah । eeshasya maayaa mahadaadikaaranam jeevasya kaaryam sharinu panchakosham ॥ 243॥ (paathabhedah - panchakoshaah)
etaavupaadhee parajeevayostayoh samyanniraase na paro na jeevah । raajyam narendrasya bhatasya khetak- stayorapohe na bhato na raajaa ॥ 244॥
athaata aadesha iti shrutih svayam nishedhati brahmani kalpitam dvayam । shrutipramaanaanugriheetabodhaa- (paathabhedah - pramaanaanugriheetayuktyaa) ttayorniraasah karaneeya eva ॥ 245॥
nedam nedam kalpitatvaanna satyam rajjudrishtavyaalavatsvapnavachcha । (paathabhedah - rajjau) ittham drishyam saadhuyuktyaa vyapohya jneyah pashchaadekabhaavastayoryah ॥ 246॥
tatastu tau lakshanayaa sulakshyau tayorakhandaikarasatvasiddhaye । naalam jahatyaa na tathaa'jahatyaa kintoobhayaarthaatmikayaiva bhaavyam ॥ 247॥ (paathabhedah - bhayaarthaikatayaiva)
sa devadatto'yamiteeha chaikataa viruddhadharmaamshamapaasya kathyate । yathaa tathaa tattvamaseetivaakye viruddhadharmaanubhayatra hitvaa ॥ 248॥
samlakshya chinmaatratayaa sadaatmanoh akhandabhaavah paricheeyate budhaih । evam mahaavaakyashatena kathyate brahmaatmanoraikyamakhandabhaavah ॥ 249॥
asthoolamityetadasannirasya siddham svato vyomavadapratarkyam । ato mrishaamaatramidam prateetam jaheehi yatsvaatmatayaa griheetam । brahmaahamityeva vishuddhabuddhyaa viddhi svamaatmaanamakhandabodham ॥ 250॥
mritkaaryam sakalam ghataadi satatam mrinmaatramevaahitam (paathabhedah - mrinmaatramevaabhitah) tadvatsajjanitam sadaatmakamidam sanmaatramevaakhilam । yasmaannaasti satah param kimapi tatsatyam sa aatmaa svayam tasmaattattvamasi prashaantamamalam brahmaadvayam yatparam ॥ 251॥
nidraakalpitadeshakaalavishayajnaatraadi sarvam yathaa mithyaa tadvadihaapi jaagrati jagatsvaajnaanakaaryatvatah । yasmaadevamidam shareerakaranapraanaahamaadyapyasat tasmaattattvamasi prashaantamamalam brahmaadvayam yatparam ॥ 252॥
yatra bhraantyaa kalpitam tadviveke (paathabhedah - yadviveke) tattanmaatram naiva tasmaadvibhinnam । svapne nashtam svapnavishvam vichitram svasmaadbhinnam kinnu drishtam prabodhe ॥ 253॥
jaatineetikulagotradooragam naamaroopagunadoshavarjitam । deshakaalavishayaativarti yad brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 254॥
yatparam sakalavaagagocharam gocharam vimalabodhachakshushah । shuddhachidghanamanaadi vastu yad brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 255॥
shadbhiroormibhirayogi yogihrid- bhaavitam na karanairvibhaavitam । buddhyavedyamanavadyamasti yad (paathabhedah - bhooti yad) brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 256॥
bhraantikalpitajagatkalaashrayam svaashrayam cha sadasadvilakshanam । nishkalam nirupamaanavaddhi yad (paathabhedah - nirupamaanamriddhimat) brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 257॥
janmavriddhiparinatyapakshaya- vyaadhinaashanaviheenamavyayam । vishvasrishtyavavighaatakaaranam (paathabhedah - vanaghaatakaaranam) brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 258॥
astabhedamanapaastalakshanam nistarangajalaraashinishchalam । nityamuktamavibhaktamoorti yad brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 259॥
ekameva sadanekakaaranam kaaranaantaraniraasyakaaranam । (paathabhedah - sakaaranam) kaaryakaaranavilakshanam svayam brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 260॥
nirvikalpakamanalpamaksharam yatksharaaksharavilakshanam param । nityamavyayasukham niranjanam brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 261॥
yadvibhaati sadanekadhaa bhramaa- nnaamaroopagunavikriyaatmanaa । hemavatsvayamavikriyam sadaa brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 262॥
yachchakaastyanaparam paraatparam pratyagekarasamaatmalakshanam । satyachitsukhamanantamavyayam brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 263॥
uktamarthamimamaatmani svayam bhaavayetprathitayuktibhirdhiyaa । (paathabhedah - bhaavaya prathita) samshayaadirahitam karaambuvat tena tattvanigamo bhavishyati ॥ 264॥
sambodhamaatram parishuddhatattvam (paathabhedah - svam bodhamaatram) vijnaaya sanghe nripavachcha sainye । tadaashrayah svaatmani sarvadaa sthito (paathabhedah - tadaatmanaivaatmani) vilaapaya brahmani vishvajaatam ॥ 265॥ (paathabhedah - drishyajaatam)
buddhau guhaayaam sadasadvilakshanam brahmaasti satyam paramadviteeyam । tadaatmanaa yo'tra vasedguhaayaam punarna tasyaangaguhaapraveshah ॥ 266॥
jnaate vastunyapi balavatee vaasanaa'naadireshaa kartaa bhoktaapyahamiti dridhaa yaa'sya samsaarahetuh । pratyagdrishtyaa''tmani nivasataa saapaneyaa prayatnaa- nmuktim praahustadiha munayo vaasanaataanavam yat ॥ 267॥
aham mameti yo bhaavo dehaakshaadaavanaatmani । adhyaaso'yam nirastavyo vidushaa svaatmanishthayaa ॥ 268॥
jnaatvaa svam pratyagaatmaanam buddhitadvrittisaakshinam । so'hamityeva sadvrittyaa'naatmanyaatmamatim jahi ॥ 269॥
lokaanuvartanam tyaktvaa tyaktvaa dehaanuvartanam । shaastraanuvartanam tyaktvaa svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 270॥
lokavaasanayaa jantoh shaastravaasanayaapi cha । dehavaasanayaa jnaanam yathaavannaiva jaayate ॥ 271
samsaarakaaraagrihamokshamichchho- rayomayam paadanibandhasharinkhalam । (paathabhedah - nibaddha) vadanti tajjnaah patu vaasanaatrayam yo'smaadvimuktah samupaiti muktim ॥ 272॥
jalaadisamsargavashaatprabhoota- (paathabhedah - jalaadisamparkavashaat) durgandhadhootaa'garudivyavaasanaa । sangharshanenaiva vibhaati samya- gvidhooyamaane sati baahyagandhe ॥ 273॥
antahshritaanantadurantavaasanaa- dhooleeviliptaa paramaatmavaasanaa । prajnaatisangharshanato vishuddhaa prateeyate chandanagandhavat sphutam ॥ 274॥ (paathabhedah - sphutaa)
anaatmavaasanaajaalaistirobhootaatmavaasanaa । nityaatmanishthayaa teshaam naashe bhaati svayam sphutam ॥ 275॥ (paathabhedah - sphutaa)
yathaa yathaa pratyagavasthitam manah tathaa tathaa munchati baahyavaasanaam । (paathabhedah - baahyavaasanaah) nihsheshamokshe sati vaasanaanaam aatmaanubhootih pratibandhashoonyaa ॥ 276॥
svaatmanyeva sadaa sthitvaa mano nashyati yoginah । (paathabhedah - sthityaa) vaasanaanaam kshayashchaatah svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 277॥
tamo dvaabhyaam rajah sattvaatsattvam shuddhena nashyati । tasmaatsattvamavashtabhya svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 278॥
praarabdham pushyati vapuriti nishchitya nishchalah । dhairyamaalambya yatnena svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 279॥
naaham jeevah param brahmetyatadvyaavrittipoorvakam । vaasanaavegatah praaptasvaadhyaasaapanayam kuru ॥ 280॥
shrutyaa yuktyaa svaanubhootyaa jnaatvaa saarvaatmyamaatmanah । kvachidaabhaasatah praaptasvaadhyaasaapanayam kuru ॥ 281॥
anaadaanavisargaabhyaameeshannaasti kriyaa muneh । (paathabhedah - annaadaanavisargaa) tadekanishthayaa nityam svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 282॥
tattvamasyaadivaakyotthabrahmaatmaikatvabodhatah । brahmanyaatmatvadaardhyaaya svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 283॥
ahambhaavasya dehe'sminnihsheshavilayaavadhi । saavadhaanena yuktaatmaa svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 284॥
prateetirjeevajagatoh svapnavadbhaati yaavataa । taavannirantaram vidvansvaadhyaasaapanayam kuru ॥ 285॥
nidraayaa lokavaartaayaah shabdaaderapi vismriteh । kvachinnaavasaram dattvaa chintayaatmaanamaatmani ॥ 286॥
maataapitrormalodbhootam malamaamsamayam vapuh । tyaktvaa chaandaalavaddooram brahmeebhooya kritee bhava ॥ 287॥
ghataakaasham mahaakaasha ivaatmaanam paraatmani । vilaapyaakhandabhaavena tooshnee bhava sadaa mune ॥ 288॥ (paathabhedah - tooshneem)
svaprakaashamadhishthaanam svayambhooya sadaatmanaa । brahmaandamapi pindaandam tyajyataam malabhaandavat ॥ 289॥
chidaatmani sadaanande dehaaroodhaamahandhiyam । niveshya lingamutsrijya kevalo bhava sarvadaa ॥ 290॥
yatraisha jagadaabhaaso darpanaantah puram yathaa । tadbrahmaahamiti jnaatvaa kritakrityo bhavishyasi ॥ 291॥
yatsatyabhootam nijaroopamaadyam chidadvayaanandamaroopamakriyam । tadetya mithyaavapurutsrijeta (paathabhedah - srijaita) shailooshavadveshamupaattamaatmanah ॥ 292॥
sarvaatmanaa drishyamidam mrishaiva naivaahamarthah kshanikatvadarshanaat । jaanaamyaham sarvamiti prateetih kuto'hamaadeh kshanikasya sidhyet ॥ 293॥
ahampadaarthastvahamaadisaakshee nityam sushuptaavapi bhaavadarshanaat । broote hyajo nitya iti shrutih svayam tatpratyagaatmaa sadasadvilakshanah ॥ 294॥
vikaarinaam sarvavikaaravettaa nityaavikaaro bhavitum samarhati । (paathabhedah - nityo'vikaaro) manorathasvapnasushuptishu sphutam punah punardrishtamasattvametayoh ॥ 295॥
ato'bhimaanam tyaja maamsapinde pindaabhimaaninyapi buddhikalpite । kaalatrayaabaadhyamakhandabodham jnaatvaa svamaatmaanamupaihi shaantim ॥ 296॥
tyajaabhimaanam kulagotranaama- roopaashrameshvaardrashavaashriteshu । lingasya dharmaanapi kartritaadeem- styaktvaa bhavaakhandasukhasvaroopah ॥ 297॥
santyanye pratibandhaah pumsah samsaarahetavo drishtaah । teshaamevam moolam prathamavikaaro bhavatyahankaarah ॥ 298॥ (paathabhedah - teshaameshaam)
yaavatsyaatsvasya sambandho'hankaarena duraatmanaa । taavanna leshamaatraapi muktivaartaa vilakshanaa ॥ 299॥
ahankaaragrahaanmuktah svaroopamupapadyate । chandravadvimalah poornah sadaanandah svayamprabhah ॥ 300॥
yo vaa pure so'hamiti prateeto (paathabhedah - puraisho'hamiti) buddhyaa praklriptastamasaa'timoodhayaa । (paathabhedah - buddhyaa'viviktastamasaa) tasyaiva nihsheshatayaa vinaashe brahmaatmabhaavah pratibandhashoonyah ॥ 301॥
brahmaanandanidhirmahaabalavataa'hankaaraghoraahinaa samveshtyaatmani rakshyate gunamayaishchandestribhirmastakaih (paathabhedah - chandai) vijnaanaakhyamahaasinaa shrutimataa vichchhidya sheershatrayam (paathabhedah - dyutimataa) nirmoolyaahimimam nidhim sukhakaram dheero'nubhoktunkshamah ॥ 302॥
yaavadvaa yatkinchidvishadoshasphoortirasti cheddehe । kathamaarogyaaya bhavettadvadahantaapi yogino muktyai ॥ 303॥
ahamo'tyantanivrittyaa tatkritanaanaavikalpasamhrityaa । pratyaktattvavivekaadidamahamasmeeti vindate tattvam ॥ 304॥ (paathabhedah - vivekaadayam)
ahankaare kartaryahamiti matim muncha sahasaa (paathabhedah - ahankartaryasminnahamiti) vikaaraatmanyaatmapratiphalajushi svasthitimushi । yadadhyaasaatpraaptaa janimritijaraaduhkhabahulaa prateechashchinmoortestava sukhatanoh samsritiriyam ॥ 305॥
sadaikaroopasya chidaatmano vibho- raanandamoorteranavadyakeerteh । naivaanyathaa kvaapyavikaarinaste vinaahamadhyaasamamushya samsritih ॥ 306॥
tasmaadahankaaramimam svashatrum bhokturgale kantakavatprateetam । vichchhidya vijnaanamahaasinaa sphutam bhunkshvaatmasaamraajyasukham yatheshtam ॥ 307॥
tato'hamaadervinivartya vrittim santyaktaraagah paramaarthalaabhaat । tooshneem samaassvaatmasukhaanubhootyaa poornaatmanaa brahmani nirvikalpah ॥ 308॥
samoolakritto'pi mahaanaham punah vyullekhitah syaadyadi chetasaa kshanam । sanjeevya vikshepashatam karoti nabhasvataa praavrishi vaarido yathaa ॥ 309॥
nigrihya shatrorahamo'vakaashah kvachinna deyo vishayaanuchintayaa । sa eva sanjeevanaheturasya praksheenajambeeratarorivaambu ॥ 310॥
dehaatmanaa samsthita eva kaamee vilakshanah kaamayitaa katham syaat । ato'rthasandhaanaparatvameva bhedaprasaktyaa bhavabandhahetuh ॥ 311॥
kaaryapravardhanaadbeejapravriddhih paridrishyate । kaaryanaashaadbeejanaashastasmaatkaaryam nirodhayet ॥ 312॥
vaasanaavriddhitah kaaryam kaaryavriddhyaa cha vaasanaa । vardhate sarvathaa pumsah samsaaro na nivartate ॥ 313॥
samsaarabandhavichchhittyai tad dvayam pradahedyatih । vaasanaavriddhiretaabhyaam chintayaa kriyayaa bahih ॥ 314॥ (paathabhedah - vaasanaa preryate hyantah)
taabhyaam pravardhamaanaa saa soote samsritimaatmanah । trayaanaam cha kshayopaayah sarvaavasthaasu sarvadaa ॥ 315॥
sarvatra sarvatah sarvabrahmamaatraavalokanaih । (paathabhedah - maatraavalokanam) sadbhaavavaasanaadaardhyaattattrayam layamashnute ॥ 316॥
kriyaanaashe bhavechchintaanaasho'smaadvaasanaakshayah । vaasanaaprakshayo mokshah saa jeevanmuktirishyate ॥ 317॥ (paathabhedah - sa)
sadvaasanaasphoortivijrimbhane sati hyasau vileenaapyahamaadivaasanaa । (paathabhedah - vileenaa tvahamaadivaasanaa) atiprakrishtaapyarunaprabhaayaam vileeyate saadhu yathaa tamisraa ॥ 318॥
tamastamahkaaryamanarthajaalam na drishyate satyudite dineshe । tathaa'dvayaanandarasaanubhootau naivaasti bandho na cha duhkhagandhah ॥ 319॥
drishyam prateetam pravilaapayansan (paathabhedah - pravilaapayansvayam) sanmaatramaanandaghanam vibhaavayan । samaahitah sanbahirantaram vaa kaalam nayethaah sati karmabandhe ॥ 320॥
pramaado brahmanishthaayaam na kartavyah kadaachana । pramaado mrityurityaaha bhagavaanbrahmanah sutah ॥ 321॥
na pramaadaadanartho'nyo jnaaninah svasvaroopatah । tato mohastato'handheestato bandhastato vyathaa ॥ 322॥
vishayaabhimukham drishtvaa vidvaamsamapi vismritih । vikshepayati dheedoshairyoshaa jaaramiva priyam ॥ 323॥
yathaapakrishtam shaivaalam kshanamaatram na tishthati । aavrinoti tathaa maayaa praajnam vaapi paraanmukham ॥ 324॥
lakshyachyutam chedyadi chittameeshad bahirmukham sannipatettatastatah । pramaadatah prachyutakelikandukah sopaanapanktau patito yathaa tathaa ॥ 325॥
vishayeshvaavishachchetah sankalpayati tadgunaan । samyaksankalpanaatkaamah kaamaatpumsah pravartanam ॥ 326॥
atah pramaadaanna paro'sti mrityuh vivekino brahmavidah samaadhau । samaahitah siddhimupaiti samyak samaahitaatmaa bhava saavadhaanah ॥ 327॥
tatah svaroopavibhramsho vibhrashtastu patatyadhah । patitasya vinaa naasham punarnaaroha eekshyate ॥ 328॥
sankalpam varjayettasmaatsarvaanarthasya kaaranam । apathyaani hi vastooni vyaadhigrasto yathotsrije । jeevato yasya kaivalyam videhe sa cha kevalah । yatkinchit pashyato bhedam bhayam broote yajuhshrutih ॥ 329॥
yadaa kadaa vaapi vipashchidesha brahmanyanante'pyanumaatrabhedam । pashyatyathaamushya bhayam tadaiva yadveekshitam bhinnatayaa pramaadaat ॥ 330॥ (paathabhedah - yadeekshitam)
shrutismritinyaayashatairnishiddhe drishye'tra yah svaatmamatim karoti । upaiti duhkhopari duhkhajaatam nishiddhakartaa sa malimlucho yathaa ॥ 331॥
satyaabhisandhaanarato vimukto mahattvamaatmeeyamupaiti nityam । mithyaabhisandhaanaratastu nashyed drishtam tadetadyadachaurachaurayoh ॥ 332॥ (paathabhedah - chorachorayoh)
yatirasadanusandhim bandhahetum vihaaya svayamayamahamasmeetyaatmadrishtyaiva tishthet sukhayati nanu nishthaa brahmani svaanubhootyaa harati paramavidyaakaaryaduhkham prateetam ॥ 333॥
baahyaanusandhih parivardhayetphalam (paathabhedah - baahyaabhisandhih) durvaasanaameva tatastato'dhikaam । jnaatvaa vivekaih parihritya baahyam svaatmaanusandhim vidadheeta nityam ॥ 334॥
baahye niruddhe manasah prasannataa manahprasaade paramaatmadarshanam । tasminsudrishte bhavabandhanaasho bahirnirodhah padavee vimukteh ॥ 335॥
kah panditah sansadasadvivekee shrutipramaanah paramaarthadarshee । jaananhi kuryaadasato'valambam svapaatahetoh shishuvanmumukshuh ॥ 336॥
dehaadisamsaktimato na muktih muktasya dehaadyabhimatyabhaavah । suptasya no jaagaranam na jaagratah svapnastayorbhinnagunaashrayatvaat ॥ 337॥
antarbahih svam sthirajangameshu jnaatvaa''tmanaadhaaratayaa vilokya । (paathabhedah - jnaanaatman) tyaktaakhilopaadhirakhandaroopah poornaatmanaa yah sthita esha muktah ॥ 338॥
sarvaatmanaa bandhavimuktihetuh sarvaatmabhaavaanna paro'sti kashchit । drishyaagrahe satyupapadyate'sau sarvaatmabhaavo'sya sadaatmanishthayaa ॥ 339॥
drishyasyaagrahanam katham nu ghatate dehaatmanaa tishthato baahyaarthaanubhavaprasaktamanasastattatkriyaam kurvatah । sannyastaakhiladharmakarmavishayairnityaatmanishthaaparaih tattvajnaih karaneeyamaatmani sadaanandechchhubhiryatnatah ॥ 340॥
sarvaatmasiddhaye bhikshoh kritashravanakarmanah । (paathabhedah - saarvaatmya) samaadhim vidadhaatyeshaa shaanto daanta iti shrutih ॥ 341॥
aaroodhashakterahamo vinaashah kartunna shakya sahasaapi panditaih । (paathabhedah - kartum na) ye nirvikalpaakhyasamaadhinishchalaah taanantaraa'nantabhavaa hi vaasanaah ॥ 342॥
ahambuddhyaiva mohinyaa yojayitvaa''vriterbalaat । vikshepashaktih purusham vikshepayati tadgunaih ॥ 343॥
vikshepashaktivijayo vishamo vidhaatum nihsheshamaavaranashaktinivrittyabhaave । drigdrishyayoh sphutapayojalavadvibhaage nashyettadaavaranamaatmani cha svabhaavaat । nihsamshayena bhavati pratibandhashoonyo vikshepanam na hi tadaa yadi chenmrishaarthe ॥ 344॥ (paathabhedah - nikshepanam)
samyagvivekah sphutabodhajanyo vibhajya drigdrishyapadaarthatattvam । chhinatti maayaakritamohabandham yasmaadvimuktastu punarna samsritih ॥ 345॥ (paathabhedah - vimuktasya)
paraavaraikatvavivekavahnih dahatyavidyaagahanam hyashesham । kim syaatpunah samsaranasya beejam advaitabhaavam samupeyusho'sya ॥ 346॥
aavaranasya nivrittirbhavati hi samyakpadaarthadarshanatah । mithyaajnaanavinaashastadvikshepajanitaduhkhanivrittih ॥ 347॥
etattritayam drishtam samyagrajjusvaroopavijnaanaat । tasmaadvastusatattvam jnaatavyam bandhamuktaye vidushaa ॥ 348॥
ayo'gniyogaadiva satsamanvayaan maatraadiroopena vijrimbhate dheeh । tatkaaryametaddvitayam yato mrishaa (paathabhedah - tatkaaryameva tritayam) drishtam bhramasvapnamanoratheshu ॥ 349॥
tato vikaaraah prakriterahammukhaa dehaavasaanaa vishayaashcha sarve । kshane'nyathaabhaavitayaa hyameeshaa- (paathabhedah - bhaavina esha aatmaa) masattvamaatmaa tu kadaapi naanyathaa ॥ 350॥ (paathabhedah - masattvamaatmaa tu kadaapi)
nityaadvayaakhandachidekaroopo buddhyaadisaakshee sadasadvilakshanah । ahampadapratyayalakshitaarthah pratyak sadaanandaghanah paraatmaa ॥ 351॥
ittham vipashchitsadasadvibhajya nishchitya tattvam nijabodhadrishtyaa । jnaatvaa svamaatmaanamakhandabodham tebhyo vimuktah svayameva shaamyati ॥ 352॥
ajnaanahridayagranthernihsheshavilayastadaa । samaadhinaa'vikalpena yadaa'dvaitaatmadarshanam ॥ 353॥
tvamahamidamiteeyam kalpanaa buddhidoshaat prabhavati paramaatmanyadvaye nirvisheshe । pravilasati samaadhaavasya sarvo vikalpo vilayanamupagachchhedvastutattvaavadhrityaa ॥ 354॥
shaanto daantah paramuparatah kshaantiyuktah samaadhim kurvannityam kalayati yatih svasya sarvaatmabhaavam । tenaavidyaatimirajanitaansaadhu dagdhvaa vikalpaan brahmaakrityaa nivasati sukham nishkriyo nirvikalpah ॥ 355॥
samaahitaa ye pravilaapya baahyam shrotraadi chetah svamaham chidaatmani । ta eva muktaa bhavapaashabandhaih naanye tu paarokshyakathaabhidhaayinah ॥ 356॥
upaadhibhedaatsvayameva bhidyate (paathabhedah - yogaatsvayameva) chopaadhyapohe svayameva kevalah । tasmaadupaadhervilayaaya vidvaan vasetsadaa'kalpasamaadhinishthayaa ॥ 357॥
sati sakto naro yaati sadbhaavam hyekanishthayaa । keetako bhramaram dhyaayan bhramaratvaaya kalpate ॥ 358॥
kriyaantaraasaktimapaasya keetako dhyaayannalitvam hyalibhaavamrichchhati । (paathabhedah - dhyaayanyathaalim) tathaiva yogee paramaatmatattvam dhyaatvaa samaayaati tadekanishthayaa ॥ 359॥
ateeva sookshmam paramaatmatattvam na sthooladrishtyaa pratipattumarhati । samaadhinaatyantasusookshmavrittyaa jnaatavyamaaryairatishuddhabuddhibhih ॥ 360॥
yathaa suvarnam putapaakashodhitam tyaktvaa malam svaatmagunam samrichchhati । tathaa manah sattvarajastamomalam dhyaanena santyajya sameti tattvam ॥ 361॥
nirantaraabhyaasavashaattadittham pakvam mano brahmani leeyate yadaa । tadaa samaadhih savikalpavarjitah (paathabhedah - sa vikalpavarjitah) svato'dvayaanandarasaanubhaavakah ॥ 362॥
samaadhinaa'nena samastavaasanaa- granthervinaasho'khilakarmanaashah । antarbahih sarvata eva sarvadaa svaroopavisphoortirayatnatah syaat ॥ 363॥
shruteh shatagunam vidyaanmananam mananaadapi । nididhyaasam lakshagunamanantam nirvikalpakam ॥ 364॥
nirvikalpakasamaadhinaa sphutam brahmatattvamavagamyate dhruvam । naanyathaa chalatayaa manogateh pratyayaantaravimishritam bhavet ॥ 365॥
atah samaadhatsva yatendriyah san nirantaram shaantamanaah prateechi । vidhvamsaya dhvaantamanaadyavidyayaa kritam sadekatvavilokanena ॥ 366॥
yogasya prathamadvaaram vaannirodho'parigrahah । (paathabhedah - prathamam dvaaram) niraashaa cha nireehaa cha nityamekaantasheelataa ॥ 367॥
ekaantasthitirindriyoparamane heturdamashchetasah samrodhe karanam shamena vilayam yaayaadahamvaasanaa । tenaanandarasaanubhootirachalaa braahmee sadaa yoginah tasmaachchittanirodha eva satatam kaaryah prayatno muneh ॥ 368॥ prayatnaanmuneh vaacham niyachchhaatmani tam niyachchha buddhau dhiyam yachchha cha buddhisaakshini । tam chaapi poornaatmani nirvikalpe vilaapya shaantim paramaam bhajasva ॥ 369॥
dehapraanendriyamanobuddhyaadibhirupaadhibhih । yairyairvrittehsamaayogastattadbhaavo'sya yoginah ॥ 370॥
tannivrittyaa muneh samyak sarvoparamanam sukham । sandrishyate sadaanandarasaanubhavaviplavah ॥ 371॥
antastyaago bahistyaago viraktasyaiva yujyate । tyajatyantarbahihsangam viraktastu mumukshayaa ॥ 372॥
bahistu vishayaih sangam tathaantarahamaadibhih । (paathabhedah - sangah) virakta eva shaknoti tyaktum brahmani nishthitah ॥ 373॥
vairaagyabodhau purushasya pakshivat pakshau vijaaneehi vichakshana tvam । vimuktisaudhaagralataadhirohanam taabhyaam vinaa naanyatarena sidhyati ॥ 374॥
atyantavairaagyavatah samaadhih samaahitasyaiva dridhaprabodhah । prabuddhatattvasya hi bandhamuktih muktaatmano nityasukhaanubhootih ॥ 375॥
vairaagyaanna param sukhasya janakam pashyaami vashyaatmanah tachchechchhuddhataraatmabodhasahitam svaaraajyasaamraajyadhuk । etaddvaaramajasramuktiyuvateryasmaattvamasmaatparam sarvatraasprihayaa sadaatmani sadaa prajnaam kuru shreyase ॥ 376॥
aashaam chhinddhi vishopameshu vishayeshveshaiva mrityoh kriti- (paathabhedah - mrityoh sriti) styaktvaa jaatikulaashrameshvabhimatim munchaatidooraatkriyaah । dehaadaavasati tyajaatmadhishanaam prajnaam kurushvaatmani tvam drashtaasyamano'si nirdvayaparam brahmaasi yadvastutah ॥ 377॥ (paathabhedah - drashtaasyamalo)
lakshye brahmani maanasam dridhataram samsthaapya baahyendriyam svasthaane viniveshya nishchalatanushchopekshya dehasthitim । brahmaatmaikyamupetya tanmayatayaa chaakhandavrittyaa'nisham brahmaanandarasam pibaatmani mudaa shoonyaih kimanyairbhrisham ॥ 378॥ (paathabhedah - kimanyairbhramaih)
anaatmachintanam tyaktvaa kashmalam duhkhakaaranam । chintayaatmaanamaanandaroopam yanmuktikaaranam ॥ 379॥
esha svayanjyotirasheshasaakshee vijnaanakosho vilasatyajasram । vijnaanakoshe lakshyam vidhaayainamasadvilakshana- makhandavrittyaa''tmatayaa'nubhaavaya ॥ 380॥
etamachchhinnayaa vrittyaa pratyayaantarashoonyayaa । ullekhayanvijaaneeyaatsvasvaroopatayaa sphutam ॥ 381॥
atraatmatvam dridheekurvannahamaadishu santyajan । udaaseenatayaa teshu tishthetsphutaghataadivat ॥ 382॥ (paathabhedah - tishthedghatapataadivat)
vishuddhamantahkaranam svaroope niveshya saakshinyavabodhamaatre । shanaih shanairnishchalataamupaanayan poornam svamevaanuvilokayettatah ॥ 383॥ (paathabhedah - poornatvamevaanu)
dehendriyapraanamano'hamaadibhih svaajnaanaklriptairakhilairupaadhibhih । vimuktamaatmaanamakhandaroopam poornam mahaakaashamivaavalokayet ॥ 384॥
ghatakalashakusoolasoochimukhyaih gaganamupaadhishatairvimuktamekam । bhavati na vividham tathaiva shuddham paramahamaadivimuktamekameva ॥ 385॥
brahmaadistambaparyantaa mrishaamaatraa upaadhayah । (paathabhedah - brahmaadyaah stamba) tatah poornam svamaatmaanam pashyedekaatmanaa sthitam ॥ 386॥
yatra bhraantyaa kalpitam tadviveke (paathabhedah - yadviveke) tattanmaatram naiva tasmaadvibhinnam । bhraanternaashe bhaati drishtaahitattvam (paathabhedah - bhraantidrishtaa) rajjustadvadvishvamaatmasvaroopam ॥ 387॥
svayam brahmaa svayam vishnuh svayamindrah svayam shivah । svayam vishvamidam sarvam svasmaadanyanna kinchana ॥ 388॥
antah svayam chaapi bahih svayam cha svayam purastaat svayameva pashchaat । svayam hyaavaachyaam svayamapyudeechyaam (paathabhedah - hyavaachyaam) tathoparishtaatsvayamapyadhastaat ॥ 389॥
tarangaphenabhramabudbudaadi sarvam svaroopena jalam yathaa tathaa । chideva dehaadyahamantametat sarvam chidevaikarasam vishuddham ॥ 390॥
sadevedam sarvam jagadavagatam vaanmanasayoh sato'nyannaastyeva prakritiparaseemni sthitavatah । prithak kim mritsnaayaah kalashaghatakumbhaadyavagatam vadatyesha bhraantastvamahamiti maayaamadirayaa ॥ 391॥
kriyaasamabhihaarena yatra naanyaditi shrutih । braveeti dvaitaraahityam mithyaadhyaasanivrittaye ॥ 392॥
aakaashavannirmalanirvikalpam (paathabhedah - nirvikalpa) nihseemanihspandananirvikaaram । antarbahihshoonyamananyamadvayam svayam param brahma kimasti bodhyam ॥ 393॥
vaktavyam kimu vidyate'tra bahudhaa brahmaiva jeevah svayam brahmaitajjagadaatatam nu sakalam brahmaadviteeyam shrutih । (paathabhedah - jagadaaparaanu sakalam) brahmaivaahamiti prabuddhamatayah santyaktabaahyaah sphutam brahmeebhooya vasanti santatachidaanandaatmanaitaddhruvam ॥ 394॥ (paathabhedah - aanandaatmanaiva dhruvam)
jahi malamayakoshe'handhiyotthaapitaashaam prasabhamanilakalpe lingadehe'pi pashchaat । nigamagaditakeertim nityamaanandamoortim svayamiti paricheeya brahmaroopena tishtha ॥ 395॥
shavaakaaram yaavadbhajati manujastaavadashuchih parebhyah syaatklesho jananamaranavyaadhinilayah । (paathabhedah - vyaadhinirayaah) yadaatmaanam shuddham kalayati shivaakaaramachalam tadaa tebhyo mukto bhavati hi tadaaha shrutirapi ॥ 396॥
svaatmanyaaropitaasheshaabhaasavastuniraasatah । svayameva param brahma poornamadvayamakriyam ॥ 397॥
samaahitaayaam sati chittavrittau paraatmani brahmani nirvikalpe । na drishyate kashchidayam vikalpah prajalpamaatrah parishishyate yatah ॥ 398॥ (paathabhedah - tatah)
asatkalpo vikalpo'yam vishvamityekavastuni । nirvikaare niraakaare nirvisheshe bhidaa kutah ॥ 399॥
drashtudarshanadrishyaadibhaavashoonyaikavastuni । (paathabhedah - drashtridarshana) nirvikaare niraakaare nirvisheshe bhidaa kutah ॥ 400॥
kalpaarnava ivaatyantaparipoornaikavastuni । nirvikaare niraakaare nirvisheshe bhidaa kutah ॥ 401॥
tejaseeva tamo yatra praleenam bhraantikaaranam । (paathabhedah - yatra vileenam) adviteeye pare tattve nirvisheshe bhidaa kutah ॥ 402॥
ekaatmake pare tattve bhedavaartaa katham vaset । (paathabhedah - katham bhavet) sushuptau sukhamaatraayaam bhedah kenaavalokitah ॥ 403॥
na hyasti vishvam paratattvabodhaat sadaatmani brahmani nirvikalpe । kaalatraye naapyahireekshito gune na hyambubindurmrigatrishnikaayaam ॥ 404॥
maayaamaatramidam dvaitamadvaitam paramaarthatah । iti broote shrutih saakshaatsushuptaavanubhooyate ॥ 405॥
ananyatvamadhishthaanaadaaropyasya nireekshitam । panditai rajjusarpaadau vikalpo bhraantijeevanah ॥ 406॥
chittamoolo vikalpo'yam chittaabhaave na kashchana । atashchittam samaadhehi pratyagroope paraatmani ॥ 407॥
kimapi satatabodham kevalaanandaroopam nirupamamativelam nityamuktam nireeham । niravadhigaganaabham nishkalam nirvikalpam hridi kalayati vidvaan brahma poornam samaadhau ॥ 408॥
prakritivikritishoonyam bhaavanaateetabhaavam samarasamasamaanam maanasambandhadooram । nigamavachanasiddham nityamasmatprasiddham hridi kalayati vidvaan brahma poornam samaadhau ॥ 409॥
ajaramamaramastaabhaavavastusvaroopam (paathabhedah - bhaasavastu) stimitasalilaraashiprakhyamaakhyaaviheenam । shamitagunavikaaram shaashvatam shaantamekam hridi kalayati vidvaan brahma poornam samaadhau ॥ 410॥
samaahitaantahkaranah svaroope vilokayaatmaanamakhandavaibhavam । vichchhinddhi bandham bhavagandhagandhitam (paathabhedah - gandhagandhilam) yatnena pumstvam saphaleekurushva ॥ 411-
sarvopaadhivinirmuktam sachchidaanandamadvayam । bhaavayaatmaanamaatmastham na bhooyah kalpase'dhvane ॥ 412॥
chhaayeva pumsah paridrishyamaana- maabhaasaroopena phalaanubhootyaa । shareeramaaraachchhavavannirastam punarna sandhatta idam mahaatmaa ॥ 413॥
satatavimalabodhaanandaroopam sametya (paathabhedah - svametya) tyaja jadamalaroopopaadhimetam sudoore । atha punarapi naisha smaryataam vaantavastu (paathabhedah - punarapi naiva) smaranavishayabhootam kalpate kutsanaaya ॥ 414॥
samoolametatparidaahya vahnau (paathabhedah - paridahya) sadaatmani brahmani nirvikalpe । tatah svayam nityavishuddhabodhaa- nandaatmanaa tishthati vidvarishthah ॥ 415॥
praarabdhasootragrathitam shareeram prayaatu vaa tishthatu goriva srak । na tatpunah pashyati tattvavettaa- ''nandaatmani brahmani leenavrittih ॥ 416॥
akhandaanandamaatmaanam vijnaaya svasvaroopatah । kimichchhan kasya vaa hetordeham pushnaati tattvavit ॥ 417॥
samsiddhasya phalam tvetajjeevanmuktasya yoginah । bahirantah sadaanandarasaasvaadanamaatmani ॥ 418॥
vairaagyasya phalam bodho bodhasyoparatih phalam । svaanandaanubhavaachchhaantireshaivoparateh phalam ॥ 419॥
yadyuttarottaraabhaavah poorvapoorvantu nishphalam । nivrittih paramaa triptiraanando'nupamah svatah ॥ 420॥
drishtaduhkheshvanudvego vidyaayaah prastutam phalam । yatkritam bhraantivelaayaam naanaa karma jugupsitam । pashchaannaro vivekena tatkatham kartumarhati ॥ 421॥
vidyaaphalam syaadasato nivrittih pravrittirajnaanaphalam tadeekshitam । tajjnaajnayoryanmrigatrishnikaadau nochedvidaam drishtaphalam kimasmaat ॥ 422॥ (paathabhedah - nochedvido)
ajnaanahridayagranthervinaasho yadyasheshatah । anichchhorvishayah kim nu pravritteh kaaranam svatah ॥ 423॥ (paathabhedah - vidushah kim)
vaasanaanudayo bhogye vairaagyasya tadaavadhih । ahambhaavodayaabhaavo bodhasya paramaavadhih । leenavrittairanutpattirmaryaadoparatestu saa ॥ 424॥ (paathabhedah - vrittera)
brahmaakaaratayaa sadaa sthitatayaa nirmuktabaahyaarthadhee- ranyaaveditabhogyabhogakalano nidraaluvadbaalavat । svapnaalokitalokavajjagadidam pashyankvachillabdhadhee- raaste kashchidanantapunyaphalabhugdhanyah sa maanyo bhuvi ॥ 425॥
sthitaprajno yatirayam yah sadaanandamashnute । brahmanyeva vileenaatmaa nirvikaaro vinishkriyah ॥ 426॥
brahmaatmanoh shodhitayorekabhaavaavagaahinee । nirvikalpaa cha chinmaatraa vrittih prajneti kathyate । susthitaa'sau bhavedyasya sthitaprajnah sa uchyate ॥ 427॥
yasya sthitaa bhavetprajnaa yasyaanando nirantarah । prapancho vismritapraayah sa jeevanmukta ishyate ॥ 428॥
leenadheerapi jaagarti jaagraddharmavivarjitah । bodho nirvaasano yasya sa jeevanmukta ishyate ॥ 429॥
shaantasamsaarakalanah kalaavaanapi nishkalah । yasya chittam vinishchintam sa jeevanmukta ishyate ॥ 430॥ (paathabhedah - yah sachitto'pi nishchittah)
vartamaane'pi dehe'sminchaayaavadanuvartini । ahantaamamataa'bhaavo jeevanmuktasya lakshanam ॥ 431॥
ateetaananusandhaanam bhavishyadavichaaranam । audaaseenyamapi praaptam jeevanmuktasya lakshanam ॥ 432॥ (paathabhedah - praapte)
gunadoshavishishte'sminsvabhaavena vilakshane । sarvatra samadarshitvam jeevanmuktasya lakshanam ॥ 433॥
ishtaanishtaarthasampraaptau samadarshitayaa''tmani । ubhayatraavikaaritvam jeevanmuktasya lakshanam ॥ 434॥
brahmaanandarasaasvaadaasaktachittatayaa yateh । antarbahiravijnaanam jeevanmuktasya lakshanam ॥ 435॥
dehendriyaadau kartavye mamaahambhaavavarjitah । audaaseenyena yastishthetsa jeevanmuktalakshanah ॥ 436॥ (paathabhedah - sa jeevanmukta ishyate)
vijnaata aatmano yasya brahmabhaavah shruterbalaat । bhavabandhavinirmuktah sa jeevanmuktalakshanah ॥ 437॥ (paathabhedah - sa jeevanmukta ishyate)
dehendriyeshvahambhaava idambhaavastadanyake । yasya no bhavatah kvaapi sa jeevanmukta ishyate ॥ 438॥
jeeveshobhayasamsaararoopadurvaasanojjhitaa । saa sarvadaa bhavedyasya sa jeevanmukta ishyate ॥
na pratyagbrahmanorbhedam kadaapi brahmasargayoh । prajnayaa yo vijaaniti sa jeevanmuktalakshanah ॥ 439॥ (paathabhedah - sa jeevanmukta ishyate) saadhubhih poojyamaane'sminpeedyamaane'pi durjanaih । samabhaavo bhavedyasya sa jeevanmuktalakshanah ॥ 440॥ (paathabhedah - sa jeevanmukta ishyate)
yatra pravishtaa vishayaah pareritaa nadeepravaahaa iva vaariraashau । linanti sanmaatratayaa na vikriyaam utpaadayantyesha yatirvimuktah ॥ 441॥
vijnaatabrahmatattvasya yathaapoorvam na samsritih । asti chenna sa vijnaatabrahmabhaavo bahirmukhah ॥ 442॥
praacheenavaasanaavegaadasau samsarateeti chet । na sadekatvavijnaanaanmandee bhavati vaasanaa ॥ 443॥
atyantakaamukasyaapi vrittih kunthati maatari । tathaiva brahmani jnaate poornaanande maneeshinah ॥ 444॥
nididhyaasanasheelasya baahyapratyaya eekshyate । braveeti shrutiretasya praarabdham phaladarshanaat ॥ 445॥
sukhaadyanubhavo yaavattaavatpraarabdhamishyate । phalodayah kriyaapoorvo nishkriyo na hi kutrachit ॥ 446॥
aham brahmeti vijnaanaatkalpakotishataarjitam । sanchitam vilayam yaati prabodhaatsvapnakarmavat ॥ 447॥
yatkritam svapnavelaayaam punyam vaa paapamulbanam । suptotthitasya kintatsyaatsvargaaya narakaaya vaa ॥ 448॥
svamasangamudaaseenam parijnaaya nabho yathaa । na shlishyati cha yatkinchitkadaachidbhaavikarmabhih ॥ 449॥ (paathabhedah - shlishyate yatih kinchit)
na nabho ghatayogena suraagandhena lipyate । tathaatmopaadhiyogena taddharmairnaiva lipyate ॥ 450॥
jnaanodayaatpuraarabdham karmajnaanaanna nashyati । adatvaa svaphalam lakshyamuddishyotsrishtabaanavat ॥ 451॥
vyaaghrabuddhyaa vinirmukto baanah pashchaattu gomatau । na tishthati chhinatyeva lakshyam vegena nirbharam ॥ 452॥
praarabdham balavattaram khalu vidaam bhogena tasya kshayah samyagjnaanahutaashanena vilayah praaksanchitaagaaminaam । brahmaatmaikyamavekshya tanmayatayaa ye sarvadaa samsthitaah teshaam tattritayam nahi kvachidapi brahmaiva te nirgunam ॥ 453॥
upaadhitaadaatmyaviheenakevala- brahmaatmanaivaatmani tishthato muneh । praarabdhasadbhaavakathaa na yuktaa svapnaarthasambandhakatheva jaagratah ॥ 454॥
na hi prabuddhah pratibhaasadehe dehopayoginyapi cha prapanche । karotyahantaam mamataamidantaam kintu svayam tishthati jaagarena ॥ 455॥
na tasya mithyaarthasamarthanechchhaa na sangrahastajjagato'pi drishtah । tatraanuvrittiryadi chenmrishaarthe na nidrayaa mukta iteeshyate dhruvam ॥ 456॥
tadvatpare brahmani vartamaanah sadaatmanaa tishthati naanyadeekshate । smritiryathaa svapnavilokitaarthe tathaa vidah praashanamochanaadau ॥ 457॥
karmanaa nirmito dehah praarabdham tasya kalpyataam । naanaaderaatmano yuktam naivaatmaa karmanirmitah ॥ 458॥
ajo nityah shaashvata iti broote shrutiramoghavaak । (paathabhedah - ajo nitya iti broote shrutireshaa tvamoghavaak) tadaatmanaa tishthato'sya kutah praarabdhakalpanaa ॥ 459॥
praarabdham sidhyati tadaa yadaa dehaatmanaa sthitih । dehaatmabhaavo naiveshtah praarabdham tyajyataamatah ॥ 460॥
shareerasyaapi praarabdhakalpanaa bhraantireva hi । adhyastasya kutah sattvamasatyasya kuto janih । (paathabhedah - sattvamasattvasya) ajaatasya kuto naashah praarabdhamasatah kutah ॥ 461॥
jnaanenaajnaanakaaryasya samoolasya layo yadi । tishthatyayam katham deha iti shankaavato jadaan ॥ 462॥
samaadhaatum baahyadrishtyaa praarabdham vadati shrutih । na tu dehaadisatyatvabodhanaaya vipashchitaam । yatah shruterabhipraayah paramaarthaikagocharah ॥ 463॥
paripoornamanaadyantamaprameyamavikriyam । ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 464॥
sadghanam chidghanam nityamaanandaghanamakriyam । ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 465॥
pratyagekarasam poornamanantam sarvatomukham । ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 466॥
aheyamanupaadeyamanaadeyamanaashrayam । manaadheyamanaa ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 467॥
nirgunam nishkalam sookshmam nirvikalpam niranjanam । ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 468॥
aniroopya svaroopam yanmanovaachaamagocharam । ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 469॥
satsamriddham svatahsiddham shuddham buddhamaneedrisham । ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 470॥
nirastaraagaa vinirastabhogaah (paathabhedah - nirapaastabhogaah) shaantaah sudaantaa yatayo mahaantah । vijnaaya tattvam parametadante praaptaah paraam nirvritimaatmayogaat ॥ 471॥
bhavaanapeedam paratattvamaatmanah svaroopamaanandaghanam vichaarya । (paathabhedah - nichaayya) vidhooya moham svamanahprakalpitam muktah kritaartho bhavatu prabuddhah ॥ 472॥
samaadhinaa saadhuvinishchalaatmanaa (paathabhedah - sunishchalaatmanaa) pashyaatmatattvam sphutabodhachakshushaa । nihsamshayam samyagavekshitashche- chchhrutah padaartho na punarvikalpyate ॥ 473॥ (paathabhedah - punarvikalpate)
svasyaavidyaabandhasambandhamokshaa- tsatyajnaanaanandaroopaatmalabdhau । shaastram yuktirdeshikoktih pramaanam chaantahsiddhaa svaanubhootih pramaanam ॥ 474॥
bandho mokshashcha triptishcha chintaa''rogyakshudhaadayah । svenaiva vedyaa yajjnaanam pareshaamaanumaanikam ॥ 475॥
tatasthitaa bodhayanti guravah shrutayo yathaa । prajnayaiva taredvidvaaneeshvaraanugriheetayaa ॥ 476॥
svaanubhootyaa svayam jnaatvaa svamaatmaanamakhanditam । samsiddhah sammukham tishthennirvikalpaatmanaa''tmani ॥ 477॥ (paathabhedah - susukham tishthen) vedaantasiddhaantaniruktireshaa brahmaiva jeevah sakalam jagachcha । akhandaroopasthitireva moksho brahmaadviteeye shrutayah pramaanam ॥ 478॥ (paathabhedah - brahmaadviteeyam)
iti guruvachanaachchhrutipramaanaat paramavagamya satattvamaatmayuktyaa । prashamitakaranah samaahitaatmaa kvachidachalaakritiraatmanishthato'bhoot ॥ 479॥ (paathabhedah - aatmanishthito)
kinchitkaalam samaadhaaya pare brahmani maanasam । (paathabhedah - kanchitkaalam) utthaaya paramaanandaadidam vachanamabraveet ॥ 480॥ (paathabhedah - vyutthaaya)
buddhirvinashtaa galitaa pravrittih brahmaatmanorekatayaa'dhigatyaa । idam na jaane'pyanidam na jaane kim vaa kiyadvaa sukhamastyapaaram ॥ 481॥ (paathabhedah - sukhamasya paaram)
vaachaa vaktumashakyameva manasaa mantum na vaa shakyate svaanandaamritapoorapooritaparabrahmaambudhervaibhavam । ambhoraashivisheernavaarshikashilaabhaavam bhajanme mano yasyaamshaamshalave vileenamadhunaa''nandaatmanaa nirvritam ॥ 482॥
kva gatam kena vaa neetam kutra leenamidam jagat । adhunaiva mayaa drishtam naasti kim mahadadbhutam ॥ 483॥
kim heyam kimupaadeyam kimanyatkim vilakshanam । akhandaanandapeeyooshapoorne brahmamahaarnave ॥ 484॥
na kinchidatra pashyaami na sharinomi na vedmyaham । svaatmanaiva sadaanandaroopenaasmi vilakshanah ॥ 485॥
namo namaste gurave mahaatmane vimuktasangaaya saduttamaaya । nityaadvayaanandarasasvaroopine bhoomne sadaa'paaradayaambudhaamne ॥ 486॥
yatkataakshashashisaandrachandrikaa- paatadhootabhavataapajashramah । praaptavaanahamakhandavaibhavaa- nandamaatmapadamakshayam kshanaat ॥ 487॥
dhanyo'ham kritakrityo'ham vimukto'ham bhavagrahaat । nityaanandasvaroopo'ham poorno'ham tvadanugrahaat ॥ 488॥
asango'hamanango'hamalingo'hamabhangurah । prashaanto'hamananto'hamamalo'ham chirantanah ॥ 489॥ (paathabhedah - 'hamataanto'ham)
akartaahamabhoktaahamavikaaro'hamakriyah । shuddhabodhasvaroopo'ham kevalo'ham sadaashivah ॥ 490॥
drashtuh shroturvaktuh karturbhokturvibhinna evaaham । nityanirantaranishkriyanihseemaasangapoornabodhaatmaa ॥ 491॥
naahamidam naahamado'pyubhayoravabhaasakam param shuddham । baahyaabhyantarashoonyam poornam brahmaadviteeyamevaaham ॥ 492॥
nirupamamanaaditattvam tvamahamidamada iti kalpanaadooram । nityaanandaikarasam satyam brahmaadviteeyamevaaham ॥ 493॥
naaraayano'ham narakaantako'ham puraantako'ham purusho'hameeshah । akhandabodho'hamasheshasaakshee nireeshvaro'ham niraham cha nirmamah ॥ 494॥
sarveshu bhooteshvahameva samsthito jnaanaatmanaa'ntarbahiraashrayah san । bhoktaa cha bhogyam svayameva sarvam yadyatprithagdrishtamidantayaa puraa ॥ 495॥
mayyakhandasukhaambhodhau bahudhaa vishvaveechayah । utpadyante vileeyante maayaamaarutavibhramaat ॥ 496॥
sthulaadibhaavaa mayi kalpitaa bhramaa- daaropitaanusphuranena lokaih । kaale yathaa kalpakavatsaraaya- nartvaadayo nishkalanirvikalpe ॥ 497॥
aaropitam naashrayadooshakam bhavet kadaapi moodhairatidoshadooshitaih । moodhairmati naardreekarotyoosharabhoomibhaagam mareechikaavaari mahaapravaahah ॥ 498॥
aakaashavallepavidoorago'ham (paathabhedah - aakaashavat kalpavi) aadityavadbhaasyavilakshano'ham । ahaaryavannityavinishchalo'ham ambhodhivatpaaravivarjito'ham ॥ 499॥
na me dehena sambandho megheneva vihaayasah । atah kuto me taddharmaa jaagratsvapnasushuptayah ॥ 500॥
upaadhiraayaati sa eva gachchhati sa eva karmaani karoti bhunkte । sa eva jeeryan mriyate sadaaham (paathabhedah - eva jeevan) kulaadrivannishchala eva samsthitah ॥ 501॥
na me pravrittirna cha me nivrittih sadaikaroopasya niramshakasya । ekaatmako yo nivido nirantaro (paathabhedah - nibido) vyomeva poornah sa katham nu cheshtate ॥ 502॥
punyaani paapaani nirindriyasya nishchetaso nirvikriterniraakriteh । kuto mamaakhandasukhaanubhooteh broote hyananvaagatamityapi shrutih ॥ 503॥
chhaayayaa sprishtamushnam vaa sheetam vaa sushthu duhshthu vaa । na sprishatyeva yatkinchitpurusham tadvilakshanam ॥ 504॥
na saakshinam saakshyadharmaah samsprishanti vilakshanam । avikaaramudaaseenam grihadharmaah pradeepavat । dehendriyamanodharmaa naivaatmaanam sprishantyaho ॥ 505॥ extra
raveryathaa karmani saakshibhaavo vahneryathaa daahaniyaamakatvam । (paathabhedah - vaa'yasi daahakatvam) rajjoryathaa''ropitavastusangah tathaiva kootasthachidaatmano me ॥ 506॥
kartaapi vaa kaarayitaapi naaham bhoktaapi vaa bhojayitaapi naaham । drashtaapi vaa darshayitaapi naaham so'ham svayanjyotiraneedrigaatmaa ॥ 507॥
chalatyupaadhau pratibimbalaulya- maupaadhikam moodhadhiyo nayanti । svabimbabhootam ravivadvinishkriyam kartaasmi bhoktaasmi hato'smi heti ॥ 508॥
jale vaapi sthale vaapi luthatvesha jadaatmakah । naaham vilipye taddharmairghatadharmairnabho yathaa ॥ 509॥
kartritvabhoktritvakhalatvamattataa- jadatvabaddhatvavimuktataadayah । buddhervikalpaa na tu santi vastutah svasminpare brahmani kevale'dvaye ॥ 510॥
santu vikaaraah prakriterdashadhaa shatadhaa sahasradhaa vaapi । kim me'sangachitastairna ghanah kvachidambaram sprishati ॥ 511॥ (paathabhedah - taih kim me'sangachiterna hyambudadambaro'mbaram)
avyaktaadisthoolaparyantametat vishvam yatraabhaasamaatram prateetam । vyomaprakhyam sookshmamaadyantaheenam brahmaadvaitam yattadevaahamasmi ॥ 512॥
sarvaadhaaram sarvavastuprakaasham sarvaakaaram sarvagam sarvashoonyam । nityam shuddham nishchalam nirvikalpam (paathabhedah - nishkalam) brahmaadvaitam yattadevaahamasmi ॥ 513॥
yatpratyastaasheshamaayaavishesham pratyagroopam pratyayaagamyamaanam । satyajnaanaanantamaanandaroopam brahmaadvaitam yattadevaahamasmi ॥ 514॥
nishkriyo'smyavikaaro'smi nishkalo'smi niraakritih । nirvikalpo'smi nityo'smi niraalambo'smi nirdvayah ॥ 515॥
sarvaatmako'ham sarvo'ham sarvaateeto'hamadvayah । kevalaakhandabodho'hamaanando'ham nirantarah ॥ 516॥
svaaraajyasaamraajyavibhootireshaa bhavatkripaashreemahimaprasaadaat । praaptaa mayaa shreegurave mahaatmane namo namaste'stu punarnamo'stu ॥ 517॥
mahaasvapne maayaakritajanijaraamrityugahane bhramantam klishyantam bahulatarataapairanudinam । (paathabhedah - ranukalam) ahankaaravyaaghravyathitamimamatyantakripayaa prabodhya prasvaapaatparamavitavaanmaamasi guro ॥ 518॥
namastasmai sadaikasmai kasmaichinmahase namah । (paathabhedah - sadekasmai namashchinmahase muhuh) yadetadvishvaroopena raajate gururaaja te ॥ 519॥
iti natamavalokya shishyavaryam samadhigataatmasukham prabuddhatattvam । pramuditahridayam sa deshikendrah (paathabhedah - hridayah) punaridamaaha vachah param mahaatmaa ॥ 520॥
brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvatah (paathabhedah - satsarvatah) pashyaadhyaatmadrishaa prashaantamanasaa sarvaasvavasthaasvapi । roopaadanyadavekshitam kimabhitashchakshushmataam drishyate (paathabhedah - vidyate) tadvadbrahmavidah satah kimaparam buddhervihaaraaspadam ॥ 521॥
kastaam paraanandarasaanubhooti- mritsrijya shoonyeshu rameta vidvaan । (paathabhedah - mutsrijya chandre mahaahlaadini deepyamaane) chitrendumaalokayitum ka ichchhet ॥ 522॥
asatpadaarthaanubhavena kinchin na hyasti triptirna cha duhkhahaanih । tadadvayaanandarasaanubhootyaa triptah sukham tishtha sadaatmanishthayaa ॥ 523॥
svameva sarvathaa pashyanmanyamaanah svamadvayam । (paathabhedah - sarvatah) svaanandamanubhunjaanah kaalam naya mahaamate ॥ 524॥
akhandabodhaatmani nirvikalpe vikalpanam vyomni puraprakalpanam । tadadvayaanandamayaatmanaa sadaa shaantim paraametya bhajasva maunam ॥ 525॥
tooshneemavasthaa paramopashaantih buddherasatkalpavikalpahetoh । brahmaatmano brahmavido mahaatmano yatraadvayaanandasukham nirantaram ॥ 526॥
naasti nirvaasanaanmaunaatparam sukhakriduttamam । vijnaataatmasvaroopasya svaanandarasapaayinah ॥ 527॥
gachchhamstishthannupavishanchhayaano vaa'nyathaapi vaa । yathechchhayaa vasedvidvaanaatmaaraamah sadaa munih ॥ 528॥
na deshakaalaasanadigyamaadi- lakshyaadyapekshaa'pratibaddhavritteh । (paathabhedah - pratibaddha samsiddhatattvasya mahaatmano'sti) svavedane kaa niyamaadyavasthaa ॥ 529॥
ghato'yamiti vijnaatum niyamah ko'nvavekshate । (paathabhedah - apekshyate) vinaa pramaanasushthutvam yasminsati padaarthadheeh ॥ 530॥
ayamaatmaa nityasiddhah pramaane sati bhaasate । na desham naapi vaa kaalam na shuddhim vaapyapekshate ॥ 531॥
devadatto'hamityetadvijnaanam nirapekshakam । tadvadbrahmavido'pyasya brahmaahamiti vedanam ॥ 532॥
bhaanuneva jagatsarvam bhaasate yasya tejasaa । anaatmakamasattuchchham kim nu tasyaavabhaasakam ॥ 533॥
vedashaastrapuraanaani bhootaani sakalaanyapi । yenaarthavanti tam kinnu vijnaataaram prakaashayet ॥ 534॥
esha svayanjyotiranantashaktih aatmaa'prameyah sakalaanubhootih । yameva vijnaaya vimuktabandho jayatyayam brahmaviduttamottamah ॥ 535॥
na khidyate no vishayaih pramodate na sajjate naapi virajyate cha । svasminsadaa kreedati nandati svayam nirantaraanandarasena triptah ॥ 536॥
kshudhaam dehavyathaam tyaktvaa baalah kreedati vastunih । (paathabhedah - vastuni) tathaiva vidvaan ramate nirmamo niraham sukhee ॥ 537॥
chintaashoonyamadainyabhaikshamashanam paanam saridvaarishu svaatantryena nirankushaa sthitirabheernidraa shmashaane vane । vastram kshaalanashoshanaadirahitam digvaastu shayyaa mahee sanchaaro nigamaantaveethishu vidaam kreedaa pare brahmani ॥ 538॥
vimaanamaalambya shareerametad bhunaktyasheshaanvishayaanupasthitaan । parechchhayaa baalavadaatmavettaa yo'vyaktalingo'nanushaktabaahyah ॥ 539॥
digambaro vaapi cha saambaro vaa tvagambaro vaapi chidambarasthah । unmattavadvaapi cha baalavadvaa pishaachavadvaapi charatyavanyaam ॥ 540॥
kaamaannishkaamaroopee samshcharatyekacharo munih । (paathabhedah - kaamaannee kaamaroopee) svaatmanaiva sadaa tushtah svayam sarvaatmanaa sthitah ॥ 541॥
kvachinmoodho vidvaan kvachidapi mahaaraajavibhavah kvachidbhraantah saumyah kvachidajagaraachaarakalitah । kvachitpaatreebhootah kvachidavamatah kvaapyaviditah charatyevam praajnah satataparamaanandasukhitah ॥ 542॥
nirdhano'pi sadaa tushto'pyasahaayo mahaabalah । nityatripto'pyabhunjaano'pyasamah samadarshanah ॥ 543॥
api kurvannakurvaanashchaabhoktaa phalabhogyapi । shareeryapyashareeryesha parichchhinno'pi sarvagah ॥ 544॥
ashareeram sadaa santamimam brahmavidam kvachit । priyaapriye na sprishatastathaiva cha shubhaashubhe ॥ 545॥
sthoolaadisambandhavato'bhimaaninah sukham cha duhkham cha shubhaashubhe cha । vidhvastabandhasya sadaatmano muneh kutah shubham vaa'pyashubham phalam vaa ॥ 546॥
tamasaa grastavadbhaanaadagrasto'pi ravirjanaih । grasta ityuchyate bhraantyaam hyajnaatvaa vastulakshanam ॥ 547॥ (paathabhedah - bhraantyaa) tadvaddehaadibandhebhyo vimuktam brahmavittamam । pashyanti dehivanmoodhaah shareeraabhaasadarshanaat ॥ 548॥
ahirnirlvayaneem vaayam muktvaa deham tu tishthati । (paathabhedah - ahini) itastatashchaalyamaano yatkinchitpraanavaayunaa ॥ 549॥
strotasaa neeyate daaru yathaa nimnonnatasthalam । daivena neeyate deho yathaakaalopabhuktishu ॥ 550॥
praarabdhakarmaparikalpitavaasanaabhih samsaarivachcharati bhuktishu muktadehah । siddhah svayam vasati saakshivadatra tooshneem chakrasya moolamiva kalpavikalpashoonyah ॥ 551॥
naivendriyaani vishayeshu niyunkta esha naivaapayunkta upadarshanalakshanasthah । naiva kriyaaphalamapeeshadavekshate sa (paathabhedah - apeeshadapekshate sah) svaanandasaandrarasapaanasumattachittah ॥ 552॥
lakshyaalakshyagatim tyaktvaa yastishthetkevalaatmanaa । shiva eva svayam saakshaadayam brahmaviduttamah ॥ 553॥
jeevanneva sadaa muktah kritaartho brahmavittamah । upaadhinaashaadbrahmaiva san brahmaapyeti nirdvayam ॥ 554॥
shailoosho veshasadbhaavaabhaavayoshcha yathaa pumaan । tathaiva brahmavichchhreshthah sadaa brahmaiva naaparah ॥ 555॥
yatra kvaapi visheernam satparnamiva tarorvapuh patataat । (paathabhedah - visheernam parnamiva) brahmeebhootasya yateh praageva tachchidagninaa dagdham ॥ 556॥
sadaatmani brahmani tishthato muneh poornaa'dvayaanandamayaatmanaa sadaa । na deshakaalaadyuchitaprateekshaa tvanmaamsavitpindavisarjanaaya ॥ 557॥
dehasya moksho no moksho na dandasya kamandaloh । avidyaahridayagranthimoksho moksho yatastatah ॥ 558॥
kulyaayaamatha nadyaam vaa shivakshetre'pi chatvare । parnam patati chettena taroh kim nu shubhaashubham ॥ 559॥
patrasya pushpasya phalasya naashavad- dehendriyapraanadhiyaam vinaashah । naivaatmanah svasya sadaatmakasyaa- nandaakritervrikshavadasti chaishah ॥ 560॥ (paathabhedah - vadaasta eshah)
prajnaanaghana ityaatmalakshanam satyasoochakam । anoodyaupaadhikasyaiva kathayanti vinaashanam ॥ 561॥
avinaashee vaa are'yamaatmeti shrutiraatmanah । prabraveetyavinaashitvam vinashyatsu vikaarishu ॥ 562॥
paashaanavrikshatrinadhaanyakadankaraadyaa (paathabhedah - kataambaraadyaa) dagdhaa bhavanti hi mrideva yathaa tathaiva । dehendriyaasumana aadi samastadrishyam jnaanaagnidagdhamupayaati paraatmabhaavam ॥ 563॥
vilakshanam yathaa dhvaantam leeyate bhaanutejasi । tathaiva sakalam drishyam brahmani pravileeyate ॥ 564॥
ghate nashte yathaa vyoma vyomaiva bhavati sphutam । tathaivopaadhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam ॥ 565॥
ksheeram ksheere yathaa kshiptam tailam taile jalam jale । samyuktamekataam yaati tathaa''tmanyaatmavinmunih ॥ 566॥
evam videhakaivalyam sanmaatratvamakhanditam । brahmabhaavam prapadyaisha yatirnaavartate punah ॥ 567॥
sadaatmaikatvavijnaanadagdhaavidyaadivarshmanah । amushya brahmabhootatvaad brahmanah kuta udbhavah ॥ 568॥
maayaaklriptau bandhamokshau na stah svaatmani vastutah । yathaa rajjau nishkriyaayaam sarpaabhaasavinirgamau ॥ 569॥
aavriteh sadasattvaabhyaam vaktavye bandhamokshane । naavritirbrahmanah kaachidanyaabhaavaadanaavritam । yadyastyadvaitahaanih syaad dvaitam no sahate shrutih ॥ 570॥
bandhancha mokshancha mrishaiva moodhaa buddhergunam vastuni kalpayanti । drigaavritim meghakritaam yathaa ravau yato'dvayaa'sangachidetadaksharam ॥ 571॥ (paathabhedah - chidekamaksharam)
asteeti pratyayo yashcha yashcha naasteeti vastuni । buddhereva gunaavetau na tu nityasya vastunah ॥ 572॥
atastau maayayaa klriptau bandhamokshau na chaatmani । nishkale nishkriye shaante niravadye niranjane । adviteeye pare tattve vyomavatkalpanaa kutah ॥ 573॥
na nirodho na chotpattirna baddho na cha saadhakah । na mumukshurna vai mukta ityeshaa paramaarthataa ॥ 574॥
sakalanigamachoodaasvaantasiddhaantaroopam paramidamatiguhyam darshitam te mayaadya । apagatakalidosham kaamanirmuktabuddhim (paathabhedah - buddhih) svasutavadasakrittvaam bhaavayitvaa mumukshum ॥ 575॥
iti shrutvaa gurorvaakyam prashrayena kritaanatih । sa tena samanujnaato yayau nirmuktabandhanah ॥ 576॥
gurureva sadaanandasindhau nirmagnamaanasah । (paathabhedah - gururesha) paavayanvasudhaam sarvaam vichachaara nirantarah ॥ 577॥
ityaachaaryasya shishyasya samvaadenaatmalakshanam । niroopitam mumukshoonaam sukhabodhopapattaye ॥ 578॥
hitamidamupadeshamaadriyantaam vihitanirastasamastachittadoshaah । bhavasukhavirataah prashaantachittaah (paathabhedah - sukhavimukhaah) shrutirasikaa yatayo mumukshavo ye ॥ 579॥
samsaaraadhvani taapabhaanukiranaprodbhootadaahavyathaa- khinnaanaam jalakaankshayaa marubhuvi bhraantyaa paribhraamyataam । atyaasannasudhaambudhim sukhakaram brahmaadvayam darshaya- tyeshaa shankarabhaaratee vijayate nirvaanasandaayinee ॥ 580॥
॥ iti shankaraachaaryavirachitam vivekachoodaamanih ॥
॥ om tatsat ॥
വിവേക ചൂഡാമണി - ഒരു പരിചയം
The Viveka Chudamani, "the crest jewel of discrimination", is a classic work of Advaita Vedanta in nearly six hundred verses, traditionally attributed to Adi Shankaracharya. It opens by bowing to Govinda, the teacher, and says that a human birth, a desire for liberation and the care of a great soul are rare gifts. In the form of a dialogue between a teacher and a disciple, it teaches the four qualifications of a seeker, discrimination between the real and the unreal, the five sheaths and three bodies, and the realisation that the Self is Brahman.
രചയിതാവ്: Traditionally attributed to Adi Shankaracharya
എപ്പോൾ ജപിക്കാം: In Vedanta study, satsangs, and daily reading by spiritual seekers.
നിങ്ങൾക്കറിയാമോ?
- Its third verse names three rare things: human birth, longing for liberation, and the shelter of a great soul.
- The four qualifications it teaches (sadhana chatushtaya) are discrimination, dispassion, the six virtues such as calm and self-control, and longing for liberation.
പതിവ് ചോദ്യങ്ങൾ
What does "Viveka Chudamani" mean?
"The crest jewel of discrimination".
Who is it attributed to?
Traditionally to Adi Shankaracharya.
What form does it take?
A dialogue between a teacher and a disciple.
ആരാധനയ്ക്കും പഠനത്തിനുമായി നൽകുന്നു, പ്രവചനമായല്ല. വാണിജ്യേതരം.
കൂടുതൽ ഭക്തിഗ്രന്ഥങ്ങൾ