MuhurtaNow

വിവേക ചൂഡാമണി

Vishnu · പരമ്പരാഗത ഭക്തിഗ്രന്ഥം

sarvavedaantasiddhaantagocharam tamagocharam । govindam paramaanandam sadgurum pranato'smyaham ॥ 1॥

jantoonaam narajanma durlabhamatah pumstvam tato viprataa tasmaadvaidikadharmamaargaparataa vidvattvamasmaatparam । aatmaanaatmavivechanam svanubhavo brahmaatmanaa samsthitih muktirno shatajanmakotisukritaih punyairvinaa labhyate ॥ 2॥ (paathabhedah - shatakotijanmasu kritaih)

durlabham trayamevaitaddevaanugrahahetukam । manushyatvam mumukshutvam mahaapurushasamshrayah ॥ 3॥

labdhvaa kathanchinnarajanma durlabham (paathabhedah - kathanchin) tatraapi pumstvam shrutipaaradarshanam । yastvaatmamuktau na yateta moodhadheeh sa hyaatmahaa svam vinihantyasadgrahaat ॥ 4॥ (paathabhedah - aatmahaa svam)

itah ko nvasti moodhaatmaa yastu svaarthe pramaadyati । durlabham maanusham deham praapya tatraapi paurusham ॥ 5॥

vadantu shaastraani yajantu devaan (paathabhedah - pathantu) kurvantu karmaani bhajantu devataah । aatmaikyabodhena vinaapi mukti- (paathabhedah - vinaa vimuktih na) rna sidhyati brahmashataantare'pi ॥ 6॥

amritattvasya naashaasti vittenetyeva hi shrutih । braveeti karmano mukterahetutvam sphutam yatah ॥ 7॥

ato vimuktyai prayateta vidvaan sannyastabaahyaarthasukhasprihah san । santam mahaantam samupetya deshikam tenopadishtaarthasamaahitaatmaa ॥ 8॥

uddharedaatmanaa''tmaanam magnam samsaaravaaridhau । yogaaroodhatvamaasaadya samyagdarshananishthayaa ॥ 9॥

sannyasya sarvakarmaani bhavabandhavimuktaye । yatyataam panditairdheerairaatmaabhyaasa upasthitaih ॥ 10॥

chittasya shuddhaye karma na tu vastoopalabdhaye । vastusiddhirvichaarena na kinchitkarmakotibhih ॥ 11॥

samyagvichaaratah siddhaa rajjutattvaavadhaaranaa । bhraantoditamahaasarpabhayaduhkhavinaashinee ॥ 12॥ (paathabhedah - bhraantyo) arthasya nishchayo drishto vichaarena hitoktitah । na snaanena na daanena praanaayaamashatena vaa ॥ 13॥

adhikaarinamaashaaste phalasiddhirvisheshatah । upaayaa deshakaalaadyaah santyasminsahakaarinah ॥ 14॥ (paathabhedah - santyasyaam) ato vichaarah kartavyo jijnaasoraatmavastunah ॥

samaasaadya dayaasindhum gurum brahmaviduttamam ॥ 15॥

medhaavee purusho vidvaanoohaapohavichakshanah । adhikaaryaatmavidyaayaamuktalakshanalakshitah ॥ 16॥

vivekino viraktasya shamaadigunashaalinah । mumukshoreva hi brahmajijnaasaayogyataa mataa ॥ 17॥

saadhanaanyatra chatvaari kathitaani maneeshibhih । yeshu satsveva sannishthaa yadabhaave na sidhyati ॥ 18॥

aadau nityaanityavastuvivekah pariganyate । ihaamutraphalabhogaviraagastadanantaram । shamaadishatkasampattirmumukshutvamiti sphutam ॥ 19॥

brahma satyam jaganmithyetyevamroopo vinishchayah । so'yam nityaanityavastuvivekah samudaahritah ॥ 20॥

tadvairaagyam jihaasaa yaa darshanashravanaadibhih । (paathabhedah - jugupsaa yaa) dehaadibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni ॥ 21॥ (paathabhedah - bhogyavastuni) virajya vishayavraataaddoshadrishtyaa muhurmuhuh । svalakshye niyataavasthaa manasah shama uchyate ॥ 22॥

vishayebhyah paraavartya sthaapanam svasvagolake । ubhayeshaamindriyaanaam sa damah parikeertitah । baahyaanaalambanam vrittereshoparatiruttamaa ॥ 23॥

sahanam sarvaduhkhaanaamaprateekaarapoorvakam । chintaavilaaparahitam saa titikshaa nigadyate ॥ 24॥

shaastrasya guruvaakyasya satyabuddhyavadhaaranam । (paathabhedah - satyabuddhyaavadhaaranaa) saa shraddhaa kathitaa sadbhiryayaa vastoopalabhyate ॥ 25॥

sarvadaa sthaapanam buddheh shuddhe brahmani sarvadaa । (paathabhedah - samyagaasthaapanam) tatsamaadhaanamityuktam na tu chittasya laalanam ॥ 26॥

ahankaaraadidehaantaan bandhaanajnaanakalpitaan । svasvaroopaavabodhena moktumichchaa mumukshutaa ॥ 27॥

mandamadhyamaroopaapi vairaagyena shamaadinaa । prasaadena guroh seyam pravriddhaa sooyate phalam ॥ 28॥

vairaagyam cha mumukshutvam teevram yasya tu vidyate । tasminnevaarthavantah syuh phalavantah shamaadayah ॥ 29॥

etayormandataa yatra viraktatvamumukshayoh । marau salilavattatra shamaaderbhaanamaatrataa ॥ 30॥

mokshakaaranasaamagryaam bhaktireva gareeyasee । svasvaroopaanusandhaanam bhaktirityabhidheeyate ॥ 31॥

svaatmatattvaanusandhaanam bhaktirityapare jaguh । uktasaadhanasampannastattvajijnaasuraatmanah । upaseededgurum praajnam yasmaadbandhavimokshanam ॥ 32॥

shrotriyo'vrijino'kaamahato yo brahmavittamah । brahmanyuparatah shaanto nirindhana ivaanalah । ahetukadayaasindhurbandhuraanamataam sataam ॥ 33॥

tamaaraadhya gurum bhaktyaa prahvaprashrayasevanaih । (paathabhedah - prahvah) prasannam tamanupraapya prichchejjnaatavyamaatmanah ॥ 34॥

svaaminnamaste natalokabandho kaarunyasindho patitam bhavaabdhau । maamuddharaatmeeyakataakshadrishtyaa rijvyaatikaarunyasudhaabhivrishtyaa ॥ 35॥

durvaarasamsaaradavaagnitaptam dodhooyamaanam duradrishtavaataih । bheetam prapannam paripaahi mrityoh sharanyamanyadyadaham na jaane ॥ 36॥ (paathabhedah - anyam)

shaantaa mahaanto nivasanti santo vasantavallokahitam charantah । teernaah svayam bheemabhavaarnavam janaa- nahetunaanyaanapi taarayantah ॥ 37॥

ayam svabhaavah svata eva yatpara- shramaapanodapravanam mahaatmanaam । sudhaamshuresha svayamarkakarkasha- prabhaabhitaptaamavati kshitim kila ॥ 38॥

brahmaanandarasaanubhootikalitaih pootaih susheetairyutai- (paathabhedah - susheetaih sitaih) ryushmadvaakkalashojjhitaih shrutisukhairvaakyaamritaih sechaya । santaptam bhavataapadaavadahanajvaalaabhirenam prabho dhanyaaste bhavadeekshanakshanagateh paatreekritaah sveekritaah ॥ 39॥

katham tareyam bhavasindhumetam kaa vaa gatirme katamo'styupaayah । jaane na kinchitkripayaa'va maam prabho samsaaraduhkhakshatimaatanushva ॥ 40॥

tathaa vadantam sharanaagatam svam samsaaradaavaanalataapataptam । nireekshya kaarunyarasaardradrishtyaa dadyaadabheetim sahasaa mahaatmaa ॥ 41॥

vidvaan sa tasmaa upasattimeeyushe mumukshave saadhu yathoktakaarine । prashaantachittaaya shamaanvitaaya tattvopadesham kripayaiva kuryaat ॥ 42॥

maa bhaishta vidvamstava naastyapaayah samsaarasindhostarane'styupaayah । yenaiva yaataa yatayo'sya paaram tameva maargam tava nirdishaami ॥ 43॥

astyupaayo mahaankashchitsamsaarabhayanaashanah । tena teertvaa bhavaambhodhim paramaanandamaapsyasi ॥ 44॥

vedaantaarthavichaarena jaayate jnaanamuttamam । tenaatyantikasamsaaraduhkhanaasho bhavatyanu ॥ 45॥

shraddhaabhaktidhyaanayogaanmumukshoh mukterhetoonvakti saakshaachchrutergeeh । yo vaa eteshveva tishthatyamushya moksho'vidyaakalpitaaddehabandhaat ॥ 46॥

ajnaanayogaatparamaatmanastava hyanaatmabandhastata eva samsritih । tayorvivekoditabodhavahnih ajnaanakaaryam pradahetsamoolam ॥ 47॥

shishya uvaacha

kripayaa shrooyataam svaaminprashno'yam kriyate mayaa । yaduttaramaham shrutvaa kritaarthah syaam bhavanmukhaat ॥ 48

ko naama bandhah kathamesha aagatah katham pratishthaasya katham vimokshah । ko'saavanaatmaa paramah ka aatmaa tayorvivekah kathametaduchyataam ॥ 49॥

shreeguruvaacha

dhanyo'si kritakrityo'si paavitam te kulam tvayaa । (paathabhedah - paavitam) yadavidyaabandhamuktyaa brahmeebhavitumichchasi ॥ 50

rinamochanakartaarah pituh santi sutaadayah । bandhamochanakartaa tu svasmaadanyo na kashchana ॥ 51॥

mastakanyastabhaaraaderduhkhamanyairnivaaryate । kshudhaadikritaduhkham tu vinaa svena na kenachit ॥ 52॥

pathyamaushadhasevaa cha kriyate yena roginaa । aarogyasiddhirdrishtaa'sya naanyaanushthitakarmanaa ॥ 53॥

vastusvaroopam sphutabodhachakshushaa svenaiva vedyam na tu panditena । chandrasvaroopam nijachakshushaiva jnaatavyamanyairavagamyate kim ॥ 54॥

avidyaakaamakarmaadipaashabandham vimochitum । kah shaknuyaadvinaa''tmaanam kalpakotishatairapi ॥ 55॥

na yogena na saankhyena karmanaa no na vidyayaa । brahmaatmaikatvabodhena mokshah sidhyati naanyathaa ॥ 56॥

veenaayaa roopasaundaryam tantreevaadanasaushthavam । prajaaranjanamaatram tanna saamraajyaaya kalpate ॥ 57॥

vaagvaikharee shabdajharee shaastravyaakhyaanakaushalam । vaidushyam vidushaam tadvadbhuktaye na tu muktaye ॥ 58॥

avijnaate pare tattve shaastraadheetistu nishphalaa । vijnaate'pi pare tattve shaastraadheetistu nishphalaa ॥ 59॥

shabdajaalam mahaaranyam chittabhramanakaaranam । atah prayatnaajjnaatavyam tattvajnaistattvamaatmanah ॥ 60॥ tattvajnaattattva ajnaanasarpadashtasya brahmajnaanaushadham vinaa । kimu vedaishcha shaastraishcha kimu mantraih kimaushadhaih ॥ 61॥

na gachchhati vinaa paanam vyaadhiraushadhashabdatah । vinaa'parokshaanubhavam brahmashabdairna muchyate ॥ 62॥

akritvaa drishyavilayamajnaatvaa tattvamaatmanah । brahmashabdaih kuto muktiruktimaatraphalairnrinaam ॥ 63॥ (paathabhedah - baahyashabdaih)

akritvaa shatrusamhaaramagatvaakhilabhooshriyam । raajaahamiti shabdaanno raajaa bhavitumarhati ॥ 64॥

aaptoktim khananam tathoparishilaadyutkarshanam sveekritim (paathabhedah - parishilaapaakarshanam) nikshepah samapekshate na hi bahihshabdaistu nirgachchhati । tadvadbrahmavidopadeshamananadhyaanaadibhirlabhyate maayaakaaryatirohitam svamamalam tattvam na duryuktibhih ॥ 65॥

tasmaatsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye । svaireva yatnah kartavyo rogaadaaviva panditaih ॥ 66॥ (paathabhedah - rogaaderiva)

yastvayaadya kritah prashno vareeyaanchhaastravinmatah । (paathabhedah - sammatah) sootrapraayo nigoodhaartho jnaatavyashcha mumukshubhih ॥ 67॥

sharinushvaavahito vidvanyanmayaa samudeeryate । tadetachchravanaatsadyo bhavabandhaadvimokshyase ॥ 68॥

mokshasya hetuh prathamo nigadyate vairaagyamatyantamanityavastushu । tatah shamashchaapi damastitikshaa nyaasah prasaktaakhilakarmanaam bhrisham ॥ 69॥

tatah shrutistanmananam satattva- dhyaanam chiram nityanirantaram muneh । tato'vikalpam parametya vidvaan ihaiva nirvaanasukham samrichchhati ॥ 70॥

yadboddhavyam tavedaaneemaatmaanaatmavivechanam । taduchyate mayaa samyak shrutvaatmanyavadhaaraya ॥ 71॥

majjaasthimedahpalaraktacharma- tvagaahvayairdhaatubhirebhiranvitam । paadoruvakshobhujaprishthamastakaih angairupaangairupayuktametat ॥ 72॥

ahammameti prathitam shareeram mohaaspadam sthoolamiteeryate budhaih । nabhonabhasvaddahanaambubhoomayah sookshmaani bhootaani bhavanti taani ॥ 73॥

parasparaamshairmilitaani bhootvaa sthoolaani cha sthoolashareerahetavah । maatraastadeeyaa vishayaa bhavanti shabdaadayah pancha sukhaaya bhoktuh ॥ 74॥

ya eshu moodhaa vishayeshu baddhaa raagorupaashena sudurdamena । aayaanti niryaantyadha oordhvamuchchaih svakarmadootena javena neetaah ॥ 75॥

shabdaadibhih panchabhireva pancha panchatvamaapuh svagunena baddhaah । kurangamaatangapatangameena- bhringaa narah panchabhiranchitah kim ॥ 76॥

doshena teevro vishayah krishnasarpavishaadapi । visham nihanti bhoktaaram drashtaaram chakshushaapyayam ॥ 77॥

vishayaashaamahaapaashaadyo vimuktah sudustyajaat । sa eva kalpate muktyai naanyah shatshaastravedyapi ॥ 78॥

aapaatavairaagyavato mumukshoon bhavaabdhipaaram pratiyaatumudyataan । aashaagraho majjayate'ntaraale nigrihya kanthe vinivartya vegaat ॥ 79॥

vishayaakhyagraho yena suviraktyasinaa hatah । sa gachchhati bhavaambhodheh paaram pratyoohavarjitah ॥ 80॥

vishamavishayamaargairgachchato'nachchabuddheh (paathabhedah - vishayamaarge gachchato) pratipadamabhiyaato mrityurapyesha viddhi । (paathabhedah - pratipadamabhighaato mrityurapyesha siddhah) hitasujanagurooktyaa gachchhatah svasya yuktyaa prabhavati phalasiddhih satyamityeva viddhi ॥ 81॥

mokshasya kaankshaa yadi vai tavaasti tyajaatidooraadvishayaanvisham yathaa । peeyooshavattoshadayaakshamaarjava- prashaantidaanteerbhaja nityamaadaraat ॥ 82॥

anukshanam yatparihritya krityam anaadyavidyaakritabandhamokshanam । dehah paraartho'yamamushya poshane yah sajjate sa svamanena hanti ॥ 83॥

shareeraposhanaarthee san ya aatmaanam didrikshati । (paathabhedah - didrikshate) graaham daarudhiyaa dhritvaa nadeem tartum sa gachchhati ॥ 84॥ (paathabhedah - sa ichchhati)

moha eva mahaamrityurmumukshorvapuraadishu । moho vinirjito yena sa muktipadamarhati ॥ 85॥

moham jahi mahaamrityum dehadaarasutaadishu । yam jitvaa munayo yaanti tadvishnoh paramam padam ॥ 86॥

tvanmaamsarudhirasnaayumedomajjaasthisankulam । poornam mootrapureeshaabhyaam sthoolam nindyamidam vapuh ॥ 87॥

pancheekritebhyo bhootebhyah sthoolebhyah poorvakarmanaa । samutpannamidam sthoolam bhogaayatanamaatmanah । avasthaa jaagarastasya sthoolaarthaanubhavo yatah ॥ 88॥

baahyendriyaih sthoolapadaarthasevaam srakchandanastryaadivichitraroopaam । karoti jeevah svayametadaatmanaa tasmaatprashastirvapusho'sya jaagare ॥ 89॥

sarvo'pi baahyasamsaarah purushasya yadaashrayah । viddhi dehamidam sthoolam grihavadgrihamedhinah ॥ 90॥

sthoolasya sambhavajaraamaranaani dharmaah sthaulyaadayo bahuvidhaah shishutaadyavasthaah । varnaashramaadiniyamaa bahudhaa''mayaah syuh poojaavamaanabahumaanamukhaa visheshaah ॥ 91॥

buddheendriyaani shravanam tvagakshi ghraanam cha jihvaa vishayaavabodhanaat । vaakpaanipaadaa gudamapyupasthah (paathabhedah - upastham) karmendriyaani pravanena karmasu ॥ 92॥ (paathabhedah - pravanaani) nigadyate'ntahkaranam manodheeh ahankritishchittamiti svavrittibhih । manastu sankalpavikalpanaadibhih buddhih padaarthaadhyavasaayadharmatah ॥ 93॥

atraabhimaanaadahamityahankritih । svaarthaanusandhaanagunena chittam ॥ 94॥

praanaapaanavyaanodaanasamaanaa bhavatyasau praanah । svayameva vrittibhedaadvikritibhedaatsuvarnasalilaadivat ॥ 95॥ (paathabhedah - vikriterbhedaatsuvarnasalilamiva)

vaagaadi pancha shravanaadi pancha praanaadi panchaabhramukhaani pancha । buddhyaadyavidyaapi cha kaamakarmanee puryashtakam sookshmashareeramaahuh ॥ 96॥

idam shareeram sharinu sookshmasanjnitam lingam tvapancheekritabhootasambhavam । savaasanam karmaphalaanubhaavakam svaajnaanato'naadirupaadhiraatmanah ॥ 97॥

svapno bhavatyasya vibhaktyavasthaa svamaatrasheshena vibhaati yatra । svapne tu buddhih svayameva jaagrat kaaleenanaanaavidhavaasanaabhih ॥ 98॥

kartraadibhaavam pratipadya raajate yatra svayam bhaati hyayam paraatmaa । (paathabhedah - svayanjyotirayam) dheemaatrakopaadhirasheshasaakshee na lipyate tatkritakarmaleshaih । karmalepaih yasmaadasangastata eva karmabhih na lipyate kinchidupaadhinaa kritaih ॥ 99॥

sarvavyaapritikaranam lingamidam syaachchidaatmanah pumsah । vaasyaadikamiva takshnastenaivaatmaa bhavatyasango'yam ॥ 100॥

andhatvamandatvapatutvadharmaah saugunyavaigunyavashaaddhi chakshushah । baadhiryamookatvamukhaastathaiva shrotraadidharmaa na tu vetturaatmanah ॥ 101॥

uchchvaasanihshvaasavijrimbhanakshu- tprasyandanaadyutkramanaadikaah kriyaah । (paathabhedah - praspandanaady) praanaadikarmaani vadanti tajnaah (paathabhedah - tajjnaah) praanasya dharmaavashanaapipaase ॥ 102॥

antahkaranameteshu chakshuraadishu varshmani । ahamityabhimaanena tishthatyaabhaasatejasaa ॥ 103॥

ahankaarah sa vijneyah kartaa bhoktaabhimaanyayam । sattvaadigunayogena chaavasthaatrayamashnute ॥ 104॥ (paathabhedah - yogenaavasthaatritayamshnute)

vishayaanaamaanukoolye sukhee duhkhee viparyaye । sukham duhkham cha taddharmah sadaanandasya naatmanah ॥ 105॥

aatmaarthatvena hi preyaanvishayo na svatah priyah । svata eva hi sarveshaamaatmaa priyatamo yatah । tata aatmaa sadaanando naasya duhkham kadaachana ॥ 106॥

yatsushuptau nirvishaya aatmaanando'nubhooyate । shrutih pratyakshamaitihyamanumaanam cha jaagrati ॥ 107॥

avyaktanaamnee parameshashaktih anaadyavidyaa trigunaatmikaa paraa । kaaryaanumeyaa sudhiyaiva maayaa yayaa jagatsarvamidam prasooyate ॥ 108॥

sannaapyasannaapyubhayaatmikaa no bhinnaapyabhinnaapyubhayaatmikaa no । saangaapyanangaa hyubhayaatmikaa no (paathabhedah - anangaapyubhayaatmikaa) mahaadbhutaa'nirvachaneeyaroopaa ॥ 109॥

shuddhaadvayabrahmavibodhanaashyaa sarpabhramo rajjuvivekato yathaa । rajastamahsattvamiti prasiddhaa gunaastadeeyaah prathitaih svakaaryaih ॥ 110॥

vikshepashaktee rajasah kriyaatmikaa yatah pravrittih prasritaa puraanee । raagaadayo'syaah prabhavanti nityam duhkhaadayo ye manaso vikaaraah ॥ 111॥

kaamah krodho lobhadambhaadyasooyaa (paathabhedah - lobhadambhaabhyasooyaa) ahankaarershyaamatsaraadyaastu ghoraah । dharmaa ete raajasaah pumpravritti- ryasmaadeshaa tadrajo bandhahetuh ॥ 112॥ (paathabhedah - yasmaadetattadrajo)

eshaa''vritirnaama tamogunasya shaktirmayaa vastvavabhaasate'nyathaa । shaktiryayaa saishaa nidaanam purushasya samsriteh vikshepashakteh pravanasya hetuh ॥ 113॥ (paathabhedah - prasarasya)

prajnaavaanapi pandito'pi chaturo'pyatyantasookshmaatmadrig- (paathabhedah - sookshmaarthadrig) vyaaleedhastamasaa na vetti bahudhaa sambodhito'pi sphutam । bhraantyaaropitameva saadhu kalayatyaalambate tadgunaan hantaasau prabalaa durantatamasah shaktirmahatyaavritih ॥ 114॥

abhaavanaa vaa vipareetabhaavanaa'- (paathabhedah - vipareetabhaavanaa) sambhaavanaa vipratipattirasyaah । samsargayuktam na vimunchati dhruvam vikshepashaktih kshapayatyajasram ॥ 115॥

ajnaanamaalasyajadatvanidraa- pramaadamoodhatvamukhaastamogunaah । etaih prayukto na hi vetti kinchit nidraaluvatstambhavadeva tishthati ॥ 116॥

sattvam vishuddham jalavattathaapi taabhyaam militvaa saranaaya kalpate । yatraatmabimbah pratibimbitah san prakaashayatyarka ivaakhilam jadam ॥ 117॥

mishrasya sattvasya bhavanti dharmaah tvamaanitaadyaa niyamaa yamaadyaah । shraddhaa cha bhaktishcha mumukshutaa cha daivee cha sampattirasannivrittih ॥ 118॥

vishuddhasattvasya gunaah prasaadah svaatmaanubhootih paramaa prashaantih । triptih praharshah paramaatmanishthaa yayaa sadaanandarasam samrichchhati ॥ 119॥

avyaktametattrigunairniruktam tatkaaranam naama shareeramaatmanah । sushuptiretasya vibhaktyavasthaa praleenasarvendriyabuddhivrittih ॥ 120॥

sarvaprakaarapramitiprashaantih beejaatmanaavasthitireva buddheh । sushuptiretasya kila prateetih (paathabhedah - sushuptiratraasya) kinchinna vedmeeti jagatprasiddheh ॥ 121॥

dehendriyapraanamano'hamaadayah sarve vikaaraa vishayaah sukhaadayah । vyomaadibhootaanyakhilam cha vishvam avyaktaparyantamidam hyanaatmaa ॥ 122॥

maayaa maayaakaaryam sarvam mahadaadidehaparyantam । asadidamanaatmatattvam viddhi tvam marumareechikaakalpam ॥ 123॥

atha te sampravakshyaami svaroopam paramaatmanah । yadvijnaaya naro bandhaanmuktah kaivalyamashnute ॥ 124॥

asti kashchitsvayam nityamahampratyayalambanah । avasthaatrayasaakshee sanpanchakoshavilakshanah ॥ 125॥

yo vijaanaati sakalam jaagratsvapnasushuptishu । buddhitadvrittisadbhaavamabhaavamahamityayam ॥ 126॥

yah pashyati svayam sarvam yam na pashyati kashchana । (paathabhedah - kinchana) yashchetayati buddhyaadi na tadyam chetayatyayam ॥ 127॥

yena vishvamidam vyaaptam yam na vyaapnoti kinchana । aabhaaroopamidam sarvam yam bhaantamanubhaatyayam ॥ 128॥

yasya sannidhimaatrena dehendriyamanodhiyah । vishayeshu svakeeyeshu vartante preritaa iva ॥ 129॥

ahankaaraadidehaantaa vishayaashcha sukhaadayah । vedyante ghatavadyena nityabodhasvaroopinaa ॥ 130॥

esho'ntaraatmaa purushah puraano nirantaraakhandasukhaanubhootih । sadaikaroopah pratibodhamaatro yeneshitaa vaagasavashcharanti ॥ 131॥

atraiva sattvaatmani dheeguhaayaam avyaakritaakaasha ushatprakaashah । (paathabhedah - uruprakaashah) aakaasha uchchai ravivatprakaashate svatejasaa vishvamidam prakaashayan ॥ 132॥

jnaataa mano'hankritivikriyaanaam dehendriyapraanakritakriyaanaam । ayo'gnivattaananuvartamaano na cheshtate no vikaroti kinchana ॥ 133॥

na jaayate no mriyate na vardhate na ksheeyate no vikaroti nityah । vileeyamaane'pi vapushyamushmi- nna leeyate kumbha ivaambaram svayam ॥ 134॥

prakritivikritibhinnah shuddhabodhasvabhaavah sadasadidamashesham bhaasayannirvisheshah । vilasati paramaatmaa jaagradaadishvavasthaa- svahamahamiti saakshaatsaakshiroopena buddheh ॥ 135॥

niyamitamanasaamum tvam svamaatmaanamaatma- nyayamahamiti saakshaadviddhi buddhiprasaadaat । janimaranatarangaapaarasamsaarasindhum pratara bhava kritaartho brahmaroopena samsthah ॥ 136॥

atraanaatmanyahamiti matirbandha esho'sya pumsah praapto'jnaanaajjananamaranakleshasampaatahetuh । yenaivaayam vapuridamasatsatyamityaatmabuddhyaa pushyatyukshatyavati vishayaistantubhih koshakridvat ॥ 137॥

atasmimstadbuddhih prabhavati vimoodhasya tamasaa vivekaabhaavaadvai sphurati bhujage rajjudhishanaa । tato'narthavraato nipatati samaadaaturadhikah tato yo'sadgraahah sa hi bhavati bandhah sharinu sakhe ॥ 138॥

akhandanityaadvayabodhashaktyaa sphurantamaatmaanamanantavaibhavam । samaavrinotyaavritishaktireshaa tamomayee raahurivaarkabimbam ॥ 139॥

tirobhoote svaatmanyamalataratejovati pumaan anaatmaanam mohaadahamiti shareeram kalayati । tatah kaamakrodhaprabhritibhiramum bandhanagunaih (paathabhedah - bandhakagunaih) param vikshepaakhyaa rajasa urushaktirvyathayati ॥ 140॥

mahaamohagraahagrasanagalitaatmaavagamano dhiyo naanaavasthaam svayamabhinayamstadgunatayaa । (paathabhedah - naanaavasthaah) apaare samsaare vishayavishapoore jalanidhau nimajyonmajyaayam bhramati kumatih kutsitagatih ॥ 141॥

bhaanuprabhaasanjanitaabhrapanktih bhaanum tirodhaaya vijrimbhate yathaa । aatmoditaahankritiraatmatattvam tathaa tirodhaaya vijrimbhate svayam ॥ 142॥

kavalitadinanaathe durdine saandrameghaih vyathayati himajhanjhaavaayurugro yathaitaan । aviratatamasaa''tmanyaavrite moodhabuddhim kshapayati bahuduhkhaisteevravikshepashaktih ॥ 143॥

etaabhyaameva shaktibhyaam bandhah pumsah samaagatah । yaabhyaam vimohito deham matvaa''tmaanam bhramatyayam ॥ 144॥

beejam samsritibhoomijasya tu tamo dehaatmadheerankuro raagah pallavamambu karma tu vapuh skandho'savah shaakhikaah । agraaneendriyasamhatishcha vishayaah pushpaani duhkham phalam naanaakarmasamudbhavam bahuvidham bhoktaatra jeevah khagah ॥ 145॥

ajnaanamoolo'yamanaatmabandho naisargiko'naadirananta eeritah । janmaapyayavyaadhijaraadiduhkha- pravaahapaatam janayatyamushya ॥ 146॥

naastrairna shastrairanilena vahninaa chhettum na shakyo na cha karmakotibhih । vivekavijnaanamahaasinaa vinaa dhaatuh prasaadena shitena manjunaa ॥ 147॥

shrutipramaanaikamateh svadharma nishthaa tayaivaatmavishuddhirasya । vishuddhabuddheh paramaatmavedanam tenaiva samsaarasamoolanaashah ॥ 148॥

koshairannamayaadyaih panchabhiraatmaa na samvrito bhaati । nijashaktisamutpannaih shaivaalapatalairivaambu vaapeestham ॥ 149॥

tachchhaivaalaapanaye samyak salilam prateeyate shuddham । trishnaasantaapaharam sadyah saukhyapradam param pumsah ॥ 150॥

panchaanaamapi koshaanaamapavaade vibhaatyayam shuddhah । nityaanandaikarasah pratyagroopah parah svayanjyotih ॥ 151॥

aatmaanaatmavivekah kartavyo bandhamuktaye vidushaa । tenaivaanandee bhavati svam vijnaaya sachchidaanandam ॥ 152॥

munjaadisheekaamiva drishyavargaat pratyanchamaatmaanamasangamakriyam । vivichya tatra pravilaapya sarvam tadaatmanaa tishthati yah sa muktah ॥ 153॥

deho'yamannabhavano'nnamayastu kosha- (paathabhedah - kosho) shchaannena jeevati vinashyati tadviheenah । (paathabhedah - hyannena) tvakcharmamaamsarudhiraasthipureesharaashi- rnaayam svayam bhavitumarhati nityashuddhah ॥ 154॥

poorvam janeradhimriterapi naayamasti (paathabhedah - janerapimriteratha) jaatakshanah kshanaguno'niyatasvabhaavah । naiko jadashcha ghatavatparidrishyamaanah svaatmaa katham bhavati bhaavavikaaravettaa ॥ 155॥

paanipaadaadimaandeho naatmaa vyange'pi jeevanaat । tattachchhakteranaashaachcha na niyamyo niyaamakah ॥ 156॥

dehataddharmatatkarmatadavasthaadisaakshinah । sata eva svatahsiddham tadvailakshanyamaatmanah ॥ 157॥

shalyaraashirmaamsalipto malapoorno'tikashmalah । katham bhavedayam vettaa svayametadvilakshanah ॥ 158॥

tvanmaamsamedo'sthipureesharaashaa- vahammatim moodhajanah karoti । vilakshanam vetti vichaarasheelo nijasvaroopam paramaarthabhootam ॥ 159॥

deho'hamityeva jadasya buddhih dehe cha jeeve vidushastvahandheeh । vivekavijnaanavato mahaatmano brahmaahamityeva matih sadaatmani ॥ 160॥

atraatmabuddhim tyaja moodhabuddhe tvanmaamsamedo'sthipureesharaashau । sarvaatmani brahmani nirvikalpe kurushva shaantim paramaam bhajasva ॥ 161॥

dehendriyaadaavasati bhramoditaam vidvaanahantaam na jahaati yaavat । taavanna tasyaasti vimuktivaartaa- pyastvesha vedaantanayaantadarshee ॥ 162॥

chhaayaashareere pratibimbagaatre yatsvapnadehe hridi kalpitaange । yathaatmabuddhistava naasti kaachi- jjeevachchhareere cha tathaiva maa'stu ॥ 163॥

dehaatmadheereva nrinaamasaddhiyaam janmaadiduhkhaprabhavasya beejam । yatastatastvam jahi taam prayatnaat tyakte tu chitte na punarbhavaashaa ॥ 164॥

karmendriyaih panchabhiranchito'yam praano bhavetpraanamayastu koshah ॥

yenaatmavaanannamayo'nupoornah pravartate'sau sakalakriyaasu ॥ 165॥

naivaatmaapi praanamayo vaayuvikaaro (paathabhedah - naivaatmaayam) gantaa''gantaa vaayuvadantarbahireshah । yasmaatkinchitkvaapi na vetteeshtamanishtam svam vaanyam vaa kinchana nityam paratantrah ॥ 166॥

jnaanendriyaani cha manashcha manomayah syaat kosho mamaahamiti vastuvikalpahetuh । sanjnaadibhedakalanaakalito baleeyaam- statpoorvakoshamabhipoorya vijrimbhate yah ॥ 167॥ (paathabhedah - anupoorya) panchendriyaih panchabhireva hotribhih pracheeyamaano vishayaajyadhaarayaa । jaajvalyamaano bahuvaasanendhanaih manomayaagnirdahati prapancham ॥ 168॥ (paathabhedah - manomayo'gnirdahati)

na hyastyavidyaa manaso'tiriktaa mano hyavidyaa bhavabandhahetuh । tasminvinashte sakalam vinashtam vijrimbhite'sminsakalam vijrimbhate ॥ 169॥

svapne'rthashoonye srijati svashaktyaa bhoktraadivishvam mana eva sarvam । tathaiva jaagratyapi no visheshah tatsarvametanmanaso vijrimbhanam ॥ 170॥

sushuptikaale manasi praleene naivaasti kinchitsakalaprasiddheh । ato manahkalpita eva pumsah samsaara etasya na vastuto'sti ॥ 171॥

vaayunaa''neeyate meghah punastenaiva neeyate । (paathabhedah - vaayunaa neeyate meghah punastenaiva leeyate) manasaa kalpyate bandho mokshastenaiva kalpyate ॥ 172॥

dehaadisarvavishaye parikalpya raagam badhnaati tena purusham pashuvadgunena । vairasyamatra vishavat suvidhaaya pashchaad enam vimochayati tanmana eva bandhaat ॥ 173॥

tasmaanmanah kaaranamasya jantoh bandhasya mokshasya cha vaa vidhaane । bandhasya heturmalinam rajogunaih mokshasya shuddham virajastamaskam ॥ 174॥

vivekavairaagyagunaatirekaa- chchhuddhatvamaasaadya mano vimuktyai । bhavatyato buddhimato mumuksho- staabhyaam dridhaabhyaam bhavitavyamagre ॥ 175॥

mano naama mahaavyaaghro vishayaaranyabhoomishu । charatyatra na gachchhantu saadhavo ye mumukshavah ॥ 176॥

manah prasoote vishayaanasheshaan sthoolaatmanaa sookshmatayaa cha bhoktuh । shareeravarnaashramajaatibhedaan gunakriyaahetuphalaani nityam ॥ 177॥

asangachidroopamamum vimohya dehendriyapraanagunairnibaddhya । ahammameti bhramayatyajasram manah svakrityeshu phalopabhuktishu ॥ 178॥

adhyaasadoshaatpurushasya samsritih (paathabhedah - adhyaasayogaat) adhyaasabandhastvamunaiva kalpitah । rajastamodoshavato'vivekino janmaadiduhkhasya nidaanametat ॥ 179॥

atah praahurmano'vidyaam panditaastattvadarshinah । yenaiva bhraamyate vishvam vaayunevaabhramandalam ॥ 180॥

tanmanahshodhanam kaaryam prayatnena mumukshunaa । vishuddhe sati chaitasminmuktih karaphalaayate ॥ 181॥

mokshaikasaktyaa vishayeshu raagam nirmoolya sannyasya cha sarvakarma । sachchhraddhayaa yah shravanaadinishtho rajahsvabhaavam sa dhunoti buddheh ॥ 182॥

manomayo naapi bhavetparaatmaa hyaadyantavattvaatparinaamibhaavaat । duhkhaatmakatvaadvishayatvahetoh drashtaa hi drishyaatmatayaa na drishtah ॥ 183॥

buddhirbuddheendriyaih saardham savrittih kartrilakshanah । vijnaanamayakoshah syaatpumsah samsaarakaaranam ॥ 184॥

anuvrajachchitpratibimbashaktih vijnaanasanjnah prakritervikaarah । jnaanakriyaavaanahamityajasram dehendriyaadishvabhimanyate bhrisham ॥ 185॥

anaadikaalo'yamahamsvabhaavo jeevah samastavyavahaaravodhaa । karoti karmaanyapi poorvavaasanah (paathabhedah - karmaanyanu) punyaanyapunyaani cha tatphalaani ॥ 186॥

bhunkte vichitraasvapi yonishu vraja- nnaayaati niryaatyadha oordhvameshah । asyaiva vijnaanamayasya jaagrat- svapnaadyavasthaah sukhaduhkhabhogah ॥ 187॥

dehaadinishthaashramadharmakarma- gunaabhimaanah satatam mameti । vijnaanakosho'yamatiprakaashah prakrishtasaannidhyavashaatparaatmanah । ato bhavatyesha upaadhirasya yadaatmadheeh samsarati bhramena ॥ 188॥

yo'yam vijnaanamayah praaneshu hridi sphuratyayam jyotih । (paathabhedah - sphuratsvayanjyotih) kootasthah sannaatmaa kartaa bhoktaa bhavatyupaadhisthah ॥ 189॥

svayam parichchhedamupetya buddheh taadaatmyadoshena param mrishaatmanah । sarvaatmakah sannapi veekshate svayam svatah prithaktvena mrido ghataaniva ॥ 190॥

upaadhisambandhavashaatparaatmaa hyupaadhidharmaananubhaati tadgunah । (paathabhedah - 'pyupaadhi) ayovikaaraanavikaarivahnivat sadaikaroopo'pi parah svabhaavaat ॥ 191॥

shishya uvaacha

bhramenaapyanyathaa vaa'stu jeevabhaavah paraatmanah । tadupaadheranaaditvaannaanaadernaasha ishyate ॥ 192

ato'sya jeevabhaavo'pi nityaa bhavati samsritih । na nivarteta tanmokshah katham me shreeguro vada ॥ 193॥

shreegururuvaacha

samyakprishtam tvayaa vidvansaavadhaanena tachchhrinu । praamaanikee na bhavati bhraantyaa mohitakalpanaa ॥ 194

bhraantim vinaa tvasangasya nishkriyasya niraakriteh । na ghatetaarthasambandho nabhaso neelataadivat ॥ 195॥

svasya drashturnirgunasyaakriyasya pratyagbodhaanandaroopasya buddheh । bhraantyaa praapto jeevabhaavo na satyo mohaapaaye naastyavastusvabhaavaat ॥ 196॥

yaavadbhraantistaavadevaasya sattaa mithyaajnaanojjrimbhitasya pramaadaat । rajjvaam sarpo bhraantikaaleena eva bhraanternaashe naiva sarpo'pi tadvat ॥ 197॥ (paathabhedah - sarpo'sti)

anaaditvamavidyaayaah kaaryasyaapi tatheshyate । utpannaayaam tu vidyaayaamaavidyakamanaadyapi ॥ 198॥

prabodhe svapnavatsarvam sahamoolam vinashyati । anaadyapeedam no nityam praagabhaava iva sphutam ॥ 199॥

anaaderapi vidhvamsah praagabhaavasya veekshitah । yadbuddhyupaadhisambandhaatparikalpitamaatmani ॥ 200॥

jeevatvam na tato'nyastu svaroopena vilakshanah । (paathabhedah - tato'nyattu) sambandhastvaatmano buddhyaa mithyaajnaanapurahsarah ॥ 201॥ (paathabhedah - sambandhah svaatmano)

vinivrittirbhavettasya samyagjnaanena naanyathaa । brahmaatmaikatvavijnaanam samyagjnaanam shrutermatam ॥ 202॥

tadaatmaanaatmanoh samyagvivekenaiva sidhyati । tato vivekah kartavyah pratyagaatmasadaatmanoh ॥ 203॥ (paathabhedah - pratyagaatmaasadaatmanoh)

jalam pankavadatyantam pankaapaaye jalam sphutam । (paathabhedah - pankavadaspashtam) yathaa bhaati tathaatmaapi doshaabhaave sphutaprabhah ॥ 204॥

asannivrittau tu sadaatmanaa sphutam prateetiretasya bhavetprateechah । tato niraasah karaneeya eva sadaatmanah saadhvahamaadivastunah ॥ 205॥ (paathabhedah - asadaatmanah)

ato naayam paraatmaa syaadvijnaanamayashabdabhaak । vikaaritvaajjadatvaachcha parichchhinnatvahetutah । drishyatvaadvyabhichaaritvaannaanityo nitya ishyate ॥ 206॥

aanandapratibimbachumbitatanurvrittistamojrimbhitaa syaadaanandamayah priyaadigunakah sveshtaarthalaabhodayah । punyasyaanubhave vibhaati kritinaamaanandaroopah svayam sarvo nandati yatra saadhu tanubhrinmaatrah prayatnam vinaa ॥ 207॥ (paathabhedah - bhootvaa nandati)

aanandamayakoshasya sushuptau sphoortirutkataa । svapnajaagarayoreeshadishtasandarshanaadinaa ॥ 208॥

naivaayamaanandamayah paraatmaa sopaadhikatvaatprakritervikaaraat । kaaryatvahetoh sukritakriyaayaa vikaarasanghaatasamaahitatvaat ॥ 209॥

panchaanaamapi koshaanaam nishedhe yuktitah shruteh । (paathabhedah - yuktitah krite) tannishedhaavadhi saakshee bodharoopo'vashishyate ॥ 210॥ (paathabhedah - tannishedhaavadhih)

yo'yamaatmaa svayanjyotih panchakoshavilakshanah । avasthaatrayasaakshee sannirvikaaro niranjanah । sadaanandah sa vijneyah svaatmatvena vipashchitaa ॥ 211॥

shishya uvaacha

mithyaatvena nishiddheshu kosheshveteshu panchasu । sarvaabhaavam vinaa kinchinna pashyaamyatra he guro । vijneyam kimu vastvasti svaatmanaa''tmavipashchitaa ॥ 212॥ (paathabhedah - svaatmanaatra vipashchitaa)

shreegururuvaacha

satyamuktam tvayaa vidvannipuno'si vichaarane । ahamaadivikaaraaste tadabhaavo'yamapyanu ॥ 213॥ (paathabhedah - 'yamapyatha)

sarve yenaanubhooyante yah svayam naanubhooyate । tamaatmaanam veditaaram viddhi buddhyaa susookshmayaa ॥ 214॥

tatsaakshikam bhavettattadyadyadyenaanubhooyate । kasyaapyananubhootaarthe saakshitvam nopayujyate ॥ 215॥ (paathabhedah - nopapadyate)

asau svasaakshiko bhaavo yatah svenaanubhooyate । atah param svayam saakshaatpratyagaatmaa na chetarah ॥ 216॥

jaagratsvapnasushuptishu sphutataram yo'sau samujjrimbhate pratyagroopatayaa sadaahamahamityantah sphurannaikadhaa । (paathabhedah - sphurannekadhaa) naanaakaaravikaarabhaagina imaan pashyannahandheemukhaan (paathabhedah - bhaajina) nityaanandachidaatmanaa sphurati tam viddhi svametam hridi ॥ 217॥

ghatodake bimbitamarkabimba- maalokya moodho ravimeva manyate । tathaa chidaabhaasamupaadhisamstham bhraantyaahamityeva jado'bhimanyate ॥ 218॥

ghatam jalam tadgatamarkabimbam vihaaya sarvam vinireekshyate'rkah । (paathabhedah - divi veekshyate'rkah) tatastha etattritayaavabhaasakah (paathabhedah - tatasthitah tattri) svayamprakaasho vidushaa yathaa tathaa ॥ 219॥

deham dhiyam chitpratibimbamevam (paathabhedah - chitpratibimbametam) visrijya buddhau nihitam guhaayaam । drashtaaramaatmaanamakhandabodham sarvaprakaasham sadasadvilakshanam ॥ 220॥

nityam vibhum sarvagatam susookshmam antarbahihshoonyamananyamaatmanah । vijnaaya samyannijaroopametat pumaan vipaapmaa virajo vimrityuh ॥ 221॥

vishoka aanandaghano vipashchit svayam kutashchinna bibheti kashchit । naanyo'sti panthaa bhavabandhamukteh vinaa svatattvaavagamam mumukshoh ॥ 222॥

brahmaabhinnatvavijnaanam bhavamokshasya kaaranam । yenaadviteeyamaanandam brahma sampadyate budhaih ॥ 223॥ (paathabhedah - sampadyate budhah)

brahmabhootastu samsrityai vidvaannaavartate punah । vijnaatavyamatah samyagbrahmaabhinnatvamaatmanah ॥ 224॥

satyam jnaanamanantam brahma vishuddham param svatahsiddham । nityaanandaikarasam pratyagabhinnam nirantaram jayati ॥ 225॥

sadidam paramaadvaitam svasmaadanyasya vastuno'bhaavaat । na hyanyadasti kinchit samyak paramaarthatattvabodhadashaayaam ॥ 226॥ (paathabhedah - paratattvabodhasudashaayaam)

yadidam sakalam vishvam naanaaroopam prateetamajnaanaat । tatsarvam brahmaiva pratyastaasheshabhaavanaadosham ॥ 227॥

mritkaaryabhooto'pi mrido na bhinnah kumbho'sti sarvatra tu mritsvaroopaat । na kumbharoopam prithagasti kumbhah kuto mrishaa kalpitanaamamaatrah ॥ 228॥

kenaapi mridbhinnatayaa svaroopam ghatasya sandarshayitum na shakyate । ato ghatah kalpita eva mohaa- nmrideva satyam paramaarthabhootam ॥ 229॥

sadbrahmakaaryam sakalam sadevam (paathabhedah - sadaiva) tanmaatrametanna tato'nyadasti । (paathabhedah - sanmaatrametanna) asteeti yo vakti na tasya moho vinirgato nidritavatprajalpah ॥ 230॥

brahmaivedam vishvamityeva vaanee shrautee broote'tharvanishthaa varishthaa । tasmaadetadbrahmamaatram hi vishvam naadhishthaanaadbhinnataa''ropitasya ॥ 231॥

satyam yadi syaajjagadetadaatmano' nantattvahaanirnigamaapramaanataa । asatyavaaditvamapeeshituh syaa- nnaitattrayam saadhu hitam mahaatmanaam ॥ 232॥

eeshvaro vastutattvajno na chaaham teshvavasthitah । na cha matsthaani bhootaaneetyevameva vyacheeklripat ॥ 233॥ (paathabhedah - vyacheekathat)

yadi satyam bhavedvishvam sushuptaavupalabhyataam । yannopalabhyate kinchidato'satsvapnavanmrishaa ॥ 234॥

atah prithannaasti jagatparaatmanah prithakprateetistu mrishaa gunaadivat । gunaahivat aaropitasyaasti kimarthavattaa'- dhishthaanamaabhaati tathaa bhramena ॥ 235॥

bhraantasya yadyadbhramatah prateetam brahmaiva tattadrajatam hi shuktih । idantayaa brahma sadaiva roopyate (paathabhedah - sadeva) tvaaropitam brahmani naamamaatram ॥ 236॥

atah param brahma sadadviteeyam vishuddhavijnaanaghanam niranjanam । prashaantamaadyantaviheenamakriyam nirantaraanandarasasvaroopam ॥ 237॥

nirastamaayaakritasarvabhedam nityam sukham nishkalamaprameyam । (paathabhedah - nityam dhruvam) aroopamavyaktamanaakhyamavyayam jyotih svayam kinchididam chakaasti ॥ 238॥

jnaatrijneyajnaanashoonyamanantam nirvikalpakam । kevalaakhandachinmaatram param tattvam vidurbudhaah ॥ 239॥

aheyamanupaadeyam manovaachaamagocharam । aprameyamanaadyantam brahma poornamaham mahah ॥ 240॥ (paathabhedah - poornam mahanmahah)

tattvampadaabhyaamabhidheeyamaanayoh brahmaatmanoh shodhitayoryadeettham । (paathabhedah - shodhitayoryadittham) shrutyaa tayostattvamaseeti samyag ekatvameva pratipaadyate muhuh ॥ 241-

ekyam tayorlakshitayorna vaachyayoh nigadyate'nyonyaviruddhadharminoh । khadyotabhaanvoriva raajabhrityayoh koopaamburaashyoh paramaanumervoh ॥ 242॥

tayorvirodho'yamupaadhikalpito na vaastavah kashchidupaadhireshah । eeshasya maayaa mahadaadikaaranam jeevasya kaaryam sharinu panchakosham ॥ 243॥ (paathabhedah - panchakoshaah)

etaavupaadhee parajeevayostayoh samyanniraase na paro na jeevah । raajyam narendrasya bhatasya khetak- stayorapohe na bhato na raajaa ॥ 244॥

athaata aadesha iti shrutih svayam nishedhati brahmani kalpitam dvayam । shrutipramaanaanugriheetabodhaa- (paathabhedah - pramaanaanugriheetayuktyaa) ttayorniraasah karaneeya eva ॥ 245॥

nedam nedam kalpitatvaanna satyam rajjudrishtavyaalavatsvapnavachcha । (paathabhedah - rajjau) ittham drishyam saadhuyuktyaa vyapohya jneyah pashchaadekabhaavastayoryah ॥ 246॥

tatastu tau lakshanayaa sulakshyau tayorakhandaikarasatvasiddhaye । naalam jahatyaa na tathaa'jahatyaa kintoobhayaarthaatmikayaiva bhaavyam ॥ 247॥ (paathabhedah - bhayaarthaikatayaiva)

sa devadatto'yamiteeha chaikataa viruddhadharmaamshamapaasya kathyate । yathaa tathaa tattvamaseetivaakye viruddhadharmaanubhayatra hitvaa ॥ 248॥

samlakshya chinmaatratayaa sadaatmanoh akhandabhaavah paricheeyate budhaih । evam mahaavaakyashatena kathyate brahmaatmanoraikyamakhandabhaavah ॥ 249॥

asthoolamityetadasannirasya siddham svato vyomavadapratarkyam । ato mrishaamaatramidam prateetam jaheehi yatsvaatmatayaa griheetam । brahmaahamityeva vishuddhabuddhyaa viddhi svamaatmaanamakhandabodham ॥ 250॥

mritkaaryam sakalam ghataadi satatam mrinmaatramevaahitam (paathabhedah - mrinmaatramevaabhitah) tadvatsajjanitam sadaatmakamidam sanmaatramevaakhilam । yasmaannaasti satah param kimapi tatsatyam sa aatmaa svayam tasmaattattvamasi prashaantamamalam brahmaadvayam yatparam ॥ 251॥

nidraakalpitadeshakaalavishayajnaatraadi sarvam yathaa mithyaa tadvadihaapi jaagrati jagatsvaajnaanakaaryatvatah । yasmaadevamidam shareerakaranapraanaahamaadyapyasat tasmaattattvamasi prashaantamamalam brahmaadvayam yatparam ॥ 252॥

yatra bhraantyaa kalpitam tadviveke (paathabhedah - yadviveke) tattanmaatram naiva tasmaadvibhinnam । svapne nashtam svapnavishvam vichitram svasmaadbhinnam kinnu drishtam prabodhe ॥ 253॥

jaatineetikulagotradooragam naamaroopagunadoshavarjitam । deshakaalavishayaativarti yad brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 254॥

yatparam sakalavaagagocharam gocharam vimalabodhachakshushah । shuddhachidghanamanaadi vastu yad brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 255॥

shadbhiroormibhirayogi yogihrid- bhaavitam na karanairvibhaavitam । buddhyavedyamanavadyamasti yad (paathabhedah - bhooti yad) brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 256॥

bhraantikalpitajagatkalaashrayam svaashrayam cha sadasadvilakshanam । nishkalam nirupamaanavaddhi yad (paathabhedah - nirupamaanamriddhimat) brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 257॥

janmavriddhiparinatyapakshaya- vyaadhinaashanaviheenamavyayam । vishvasrishtyavavighaatakaaranam (paathabhedah - vanaghaatakaaranam) brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 258॥

astabhedamanapaastalakshanam nistarangajalaraashinishchalam । nityamuktamavibhaktamoorti yad brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 259॥

ekameva sadanekakaaranam kaaranaantaraniraasyakaaranam । (paathabhedah - sakaaranam) kaaryakaaranavilakshanam svayam brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 260॥

nirvikalpakamanalpamaksharam yatksharaaksharavilakshanam param । nityamavyayasukham niranjanam brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 261॥

yadvibhaati sadanekadhaa bhramaa- nnaamaroopagunavikriyaatmanaa । hemavatsvayamavikriyam sadaa brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 262॥

yachchakaastyanaparam paraatparam pratyagekarasamaatmalakshanam । satyachitsukhamanantamavyayam brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 263॥

uktamarthamimamaatmani svayam bhaavayetprathitayuktibhirdhiyaa । (paathabhedah - bhaavaya prathita) samshayaadirahitam karaambuvat tena tattvanigamo bhavishyati ॥ 264॥

sambodhamaatram parishuddhatattvam (paathabhedah - svam bodhamaatram) vijnaaya sanghe nripavachcha sainye । tadaashrayah svaatmani sarvadaa sthito (paathabhedah - tadaatmanaivaatmani) vilaapaya brahmani vishvajaatam ॥ 265॥ (paathabhedah - drishyajaatam)

buddhau guhaayaam sadasadvilakshanam brahmaasti satyam paramadviteeyam । tadaatmanaa yo'tra vasedguhaayaam punarna tasyaangaguhaapraveshah ॥ 266॥

jnaate vastunyapi balavatee vaasanaa'naadireshaa kartaa bhoktaapyahamiti dridhaa yaa'sya samsaarahetuh । pratyagdrishtyaa''tmani nivasataa saapaneyaa prayatnaa- nmuktim praahustadiha munayo vaasanaataanavam yat ॥ 267॥

aham mameti yo bhaavo dehaakshaadaavanaatmani । adhyaaso'yam nirastavyo vidushaa svaatmanishthayaa ॥ 268॥

jnaatvaa svam pratyagaatmaanam buddhitadvrittisaakshinam । so'hamityeva sadvrittyaa'naatmanyaatmamatim jahi ॥ 269॥

lokaanuvartanam tyaktvaa tyaktvaa dehaanuvartanam । shaastraanuvartanam tyaktvaa svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 270॥

lokavaasanayaa jantoh shaastravaasanayaapi cha । dehavaasanayaa jnaanam yathaavannaiva jaayate ॥ 271

samsaarakaaraagrihamokshamichchho- rayomayam paadanibandhasharinkhalam । (paathabhedah - nibaddha) vadanti tajjnaah patu vaasanaatrayam yo'smaadvimuktah samupaiti muktim ॥ 272॥

jalaadisamsargavashaatprabhoota- (paathabhedah - jalaadisamparkavashaat) durgandhadhootaa'garudivyavaasanaa । sangharshanenaiva vibhaati samya- gvidhooyamaane sati baahyagandhe ॥ 273॥

antahshritaanantadurantavaasanaa- dhooleeviliptaa paramaatmavaasanaa । prajnaatisangharshanato vishuddhaa prateeyate chandanagandhavat sphutam ॥ 274॥ (paathabhedah - sphutaa)

anaatmavaasanaajaalaistirobhootaatmavaasanaa । nityaatmanishthayaa teshaam naashe bhaati svayam sphutam ॥ 275॥ (paathabhedah - sphutaa)

yathaa yathaa pratyagavasthitam manah tathaa tathaa munchati baahyavaasanaam । (paathabhedah - baahyavaasanaah) nihsheshamokshe sati vaasanaanaam aatmaanubhootih pratibandhashoonyaa ॥ 276॥

svaatmanyeva sadaa sthitvaa mano nashyati yoginah । (paathabhedah - sthityaa) vaasanaanaam kshayashchaatah svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 277॥

tamo dvaabhyaam rajah sattvaatsattvam shuddhena nashyati । tasmaatsattvamavashtabhya svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 278॥

praarabdham pushyati vapuriti nishchitya nishchalah । dhairyamaalambya yatnena svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 279॥

naaham jeevah param brahmetyatadvyaavrittipoorvakam । vaasanaavegatah praaptasvaadhyaasaapanayam kuru ॥ 280॥

shrutyaa yuktyaa svaanubhootyaa jnaatvaa saarvaatmyamaatmanah । kvachidaabhaasatah praaptasvaadhyaasaapanayam kuru ॥ 281॥

anaadaanavisargaabhyaameeshannaasti kriyaa muneh । (paathabhedah - annaadaanavisargaa) tadekanishthayaa nityam svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 282॥

tattvamasyaadivaakyotthabrahmaatmaikatvabodhatah । brahmanyaatmatvadaardhyaaya svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 283॥

ahambhaavasya dehe'sminnihsheshavilayaavadhi । saavadhaanena yuktaatmaa svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 284॥

prateetirjeevajagatoh svapnavadbhaati yaavataa । taavannirantaram vidvansvaadhyaasaapanayam kuru ॥ 285॥

nidraayaa lokavaartaayaah shabdaaderapi vismriteh । kvachinnaavasaram dattvaa chintayaatmaanamaatmani ॥ 286॥

maataapitrormalodbhootam malamaamsamayam vapuh । tyaktvaa chaandaalavaddooram brahmeebhooya kritee bhava ॥ 287॥

ghataakaasham mahaakaasha ivaatmaanam paraatmani । vilaapyaakhandabhaavena tooshnee bhava sadaa mune ॥ 288॥ (paathabhedah - tooshneem)

svaprakaashamadhishthaanam svayambhooya sadaatmanaa । brahmaandamapi pindaandam tyajyataam malabhaandavat ॥ 289॥

chidaatmani sadaanande dehaaroodhaamahandhiyam । niveshya lingamutsrijya kevalo bhava sarvadaa ॥ 290॥

yatraisha jagadaabhaaso darpanaantah puram yathaa । tadbrahmaahamiti jnaatvaa kritakrityo bhavishyasi ॥ 291॥

yatsatyabhootam nijaroopamaadyam chidadvayaanandamaroopamakriyam । tadetya mithyaavapurutsrijeta (paathabhedah - srijaita) shailooshavadveshamupaattamaatmanah ॥ 292॥

sarvaatmanaa drishyamidam mrishaiva naivaahamarthah kshanikatvadarshanaat । jaanaamyaham sarvamiti prateetih kuto'hamaadeh kshanikasya sidhyet ॥ 293॥

ahampadaarthastvahamaadisaakshee nityam sushuptaavapi bhaavadarshanaat । broote hyajo nitya iti shrutih svayam tatpratyagaatmaa sadasadvilakshanah ॥ 294॥

vikaarinaam sarvavikaaravettaa nityaavikaaro bhavitum samarhati । (paathabhedah - nityo'vikaaro) manorathasvapnasushuptishu sphutam punah punardrishtamasattvametayoh ॥ 295॥

ato'bhimaanam tyaja maamsapinde pindaabhimaaninyapi buddhikalpite । kaalatrayaabaadhyamakhandabodham jnaatvaa svamaatmaanamupaihi shaantim ॥ 296॥

tyajaabhimaanam kulagotranaama- roopaashrameshvaardrashavaashriteshu । lingasya dharmaanapi kartritaadeem- styaktvaa bhavaakhandasukhasvaroopah ॥ 297॥

santyanye pratibandhaah pumsah samsaarahetavo drishtaah । teshaamevam moolam prathamavikaaro bhavatyahankaarah ॥ 298॥ (paathabhedah - teshaameshaam)

yaavatsyaatsvasya sambandho'hankaarena duraatmanaa । taavanna leshamaatraapi muktivaartaa vilakshanaa ॥ 299॥

ahankaaragrahaanmuktah svaroopamupapadyate । chandravadvimalah poornah sadaanandah svayamprabhah ॥ 300॥

yo vaa pure so'hamiti prateeto (paathabhedah - puraisho'hamiti) buddhyaa praklriptastamasaa'timoodhayaa । (paathabhedah - buddhyaa'viviktastamasaa) tasyaiva nihsheshatayaa vinaashe brahmaatmabhaavah pratibandhashoonyah ॥ 301॥

brahmaanandanidhirmahaabalavataa'hankaaraghoraahinaa samveshtyaatmani rakshyate gunamayaishchandestribhirmastakaih (paathabhedah - chandai) vijnaanaakhyamahaasinaa shrutimataa vichchhidya sheershatrayam (paathabhedah - dyutimataa) nirmoolyaahimimam nidhim sukhakaram dheero'nubhoktunkshamah ॥ 302॥

yaavadvaa yatkinchidvishadoshasphoortirasti cheddehe । kathamaarogyaaya bhavettadvadahantaapi yogino muktyai ॥ 303॥

ahamo'tyantanivrittyaa tatkritanaanaavikalpasamhrityaa । pratyaktattvavivekaadidamahamasmeeti vindate tattvam ॥ 304॥ (paathabhedah - vivekaadayam)

ahankaare kartaryahamiti matim muncha sahasaa (paathabhedah - ahankartaryasminnahamiti) vikaaraatmanyaatmapratiphalajushi svasthitimushi । yadadhyaasaatpraaptaa janimritijaraaduhkhabahulaa prateechashchinmoortestava sukhatanoh samsritiriyam ॥ 305॥

sadaikaroopasya chidaatmano vibho- raanandamoorteranavadyakeerteh । naivaanyathaa kvaapyavikaarinaste vinaahamadhyaasamamushya samsritih ॥ 306॥

tasmaadahankaaramimam svashatrum bhokturgale kantakavatprateetam । vichchhidya vijnaanamahaasinaa sphutam bhunkshvaatmasaamraajyasukham yatheshtam ॥ 307॥

tato'hamaadervinivartya vrittim santyaktaraagah paramaarthalaabhaat । tooshneem samaassvaatmasukhaanubhootyaa poornaatmanaa brahmani nirvikalpah ॥ 308॥

samoolakritto'pi mahaanaham punah vyullekhitah syaadyadi chetasaa kshanam । sanjeevya vikshepashatam karoti nabhasvataa praavrishi vaarido yathaa ॥ 309॥

nigrihya shatrorahamo'vakaashah kvachinna deyo vishayaanuchintayaa । sa eva sanjeevanaheturasya praksheenajambeeratarorivaambu ॥ 310॥

dehaatmanaa samsthita eva kaamee vilakshanah kaamayitaa katham syaat । ato'rthasandhaanaparatvameva bhedaprasaktyaa bhavabandhahetuh ॥ 311॥

kaaryapravardhanaadbeejapravriddhih paridrishyate । kaaryanaashaadbeejanaashastasmaatkaaryam nirodhayet ॥ 312॥

vaasanaavriddhitah kaaryam kaaryavriddhyaa cha vaasanaa । vardhate sarvathaa pumsah samsaaro na nivartate ॥ 313॥

samsaarabandhavichchhittyai tad dvayam pradahedyatih । vaasanaavriddhiretaabhyaam chintayaa kriyayaa bahih ॥ 314॥ (paathabhedah - vaasanaa preryate hyantah)

taabhyaam pravardhamaanaa saa soote samsritimaatmanah । trayaanaam cha kshayopaayah sarvaavasthaasu sarvadaa ॥ 315॥

sarvatra sarvatah sarvabrahmamaatraavalokanaih । (paathabhedah - maatraavalokanam) sadbhaavavaasanaadaardhyaattattrayam layamashnute ॥ 316॥

kriyaanaashe bhavechchintaanaasho'smaadvaasanaakshayah । vaasanaaprakshayo mokshah saa jeevanmuktirishyate ॥ 317॥ (paathabhedah - sa)

sadvaasanaasphoortivijrimbhane sati hyasau vileenaapyahamaadivaasanaa । (paathabhedah - vileenaa tvahamaadivaasanaa) atiprakrishtaapyarunaprabhaayaam vileeyate saadhu yathaa tamisraa ॥ 318॥

tamastamahkaaryamanarthajaalam na drishyate satyudite dineshe । tathaa'dvayaanandarasaanubhootau naivaasti bandho na cha duhkhagandhah ॥ 319॥

drishyam prateetam pravilaapayansan (paathabhedah - pravilaapayansvayam) sanmaatramaanandaghanam vibhaavayan । samaahitah sanbahirantaram vaa kaalam nayethaah sati karmabandhe ॥ 320॥

pramaado brahmanishthaayaam na kartavyah kadaachana । pramaado mrityurityaaha bhagavaanbrahmanah sutah ॥ 321॥

na pramaadaadanartho'nyo jnaaninah svasvaroopatah । tato mohastato'handheestato bandhastato vyathaa ॥ 322॥

vishayaabhimukham drishtvaa vidvaamsamapi vismritih । vikshepayati dheedoshairyoshaa jaaramiva priyam ॥ 323॥

yathaapakrishtam shaivaalam kshanamaatram na tishthati । aavrinoti tathaa maayaa praajnam vaapi paraanmukham ॥ 324॥

lakshyachyutam chedyadi chittameeshad bahirmukham sannipatettatastatah । pramaadatah prachyutakelikandukah sopaanapanktau patito yathaa tathaa ॥ 325॥

vishayeshvaavishachchetah sankalpayati tadgunaan । samyaksankalpanaatkaamah kaamaatpumsah pravartanam ॥ 326॥

atah pramaadaanna paro'sti mrityuh vivekino brahmavidah samaadhau । samaahitah siddhimupaiti samyak samaahitaatmaa bhava saavadhaanah ॥ 327॥

tatah svaroopavibhramsho vibhrashtastu patatyadhah । patitasya vinaa naasham punarnaaroha eekshyate ॥ 328॥

sankalpam varjayettasmaatsarvaanarthasya kaaranam । apathyaani hi vastooni vyaadhigrasto yathotsrije । jeevato yasya kaivalyam videhe sa cha kevalah । yatkinchit pashyato bhedam bhayam broote yajuhshrutih ॥ 329॥

yadaa kadaa vaapi vipashchidesha brahmanyanante'pyanumaatrabhedam । pashyatyathaamushya bhayam tadaiva yadveekshitam bhinnatayaa pramaadaat ॥ 330॥ (paathabhedah - yadeekshitam)

shrutismritinyaayashatairnishiddhe drishye'tra yah svaatmamatim karoti । upaiti duhkhopari duhkhajaatam nishiddhakartaa sa malimlucho yathaa ॥ 331॥

satyaabhisandhaanarato vimukto mahattvamaatmeeyamupaiti nityam । mithyaabhisandhaanaratastu nashyed drishtam tadetadyadachaurachaurayoh ॥ 332॥ (paathabhedah - chorachorayoh)

yatirasadanusandhim bandhahetum vihaaya svayamayamahamasmeetyaatmadrishtyaiva tishthet sukhayati nanu nishthaa brahmani svaanubhootyaa harati paramavidyaakaaryaduhkham prateetam ॥ 333॥

baahyaanusandhih parivardhayetphalam (paathabhedah - baahyaabhisandhih) durvaasanaameva tatastato'dhikaam । jnaatvaa vivekaih parihritya baahyam svaatmaanusandhim vidadheeta nityam ॥ 334॥

baahye niruddhe manasah prasannataa manahprasaade paramaatmadarshanam । tasminsudrishte bhavabandhanaasho bahirnirodhah padavee vimukteh ॥ 335॥

kah panditah sansadasadvivekee shrutipramaanah paramaarthadarshee । jaananhi kuryaadasato'valambam svapaatahetoh shishuvanmumukshuh ॥ 336॥

dehaadisamsaktimato na muktih muktasya dehaadyabhimatyabhaavah । suptasya no jaagaranam na jaagratah svapnastayorbhinnagunaashrayatvaat ॥ 337॥

antarbahih svam sthirajangameshu jnaatvaa''tmanaadhaaratayaa vilokya । (paathabhedah - jnaanaatman) tyaktaakhilopaadhirakhandaroopah poornaatmanaa yah sthita esha muktah ॥ 338॥

sarvaatmanaa bandhavimuktihetuh sarvaatmabhaavaanna paro'sti kashchit । drishyaagrahe satyupapadyate'sau sarvaatmabhaavo'sya sadaatmanishthayaa ॥ 339॥

drishyasyaagrahanam katham nu ghatate dehaatmanaa tishthato baahyaarthaanubhavaprasaktamanasastattatkriyaam kurvatah । sannyastaakhiladharmakarmavishayairnityaatmanishthaaparaih tattvajnaih karaneeyamaatmani sadaanandechchhubhiryatnatah ॥ 340॥

sarvaatmasiddhaye bhikshoh kritashravanakarmanah । (paathabhedah - saarvaatmya) samaadhim vidadhaatyeshaa shaanto daanta iti shrutih ॥ 341॥

aaroodhashakterahamo vinaashah kartunna shakya sahasaapi panditaih । (paathabhedah - kartum na) ye nirvikalpaakhyasamaadhinishchalaah taanantaraa'nantabhavaa hi vaasanaah ॥ 342॥

ahambuddhyaiva mohinyaa yojayitvaa''vriterbalaat । vikshepashaktih purusham vikshepayati tadgunaih ॥ 343॥

vikshepashaktivijayo vishamo vidhaatum nihsheshamaavaranashaktinivrittyabhaave । drigdrishyayoh sphutapayojalavadvibhaage nashyettadaavaranamaatmani cha svabhaavaat । nihsamshayena bhavati pratibandhashoonyo vikshepanam na hi tadaa yadi chenmrishaarthe ॥ 344॥ (paathabhedah - nikshepanam)

samyagvivekah sphutabodhajanyo vibhajya drigdrishyapadaarthatattvam । chhinatti maayaakritamohabandham yasmaadvimuktastu punarna samsritih ॥ 345॥ (paathabhedah - vimuktasya)

paraavaraikatvavivekavahnih dahatyavidyaagahanam hyashesham । kim syaatpunah samsaranasya beejam advaitabhaavam samupeyusho'sya ॥ 346॥

aavaranasya nivrittirbhavati hi samyakpadaarthadarshanatah । mithyaajnaanavinaashastadvikshepajanitaduhkhanivrittih ॥ 347॥

etattritayam drishtam samyagrajjusvaroopavijnaanaat । tasmaadvastusatattvam jnaatavyam bandhamuktaye vidushaa ॥ 348॥

ayo'gniyogaadiva satsamanvayaan maatraadiroopena vijrimbhate dheeh । tatkaaryametaddvitayam yato mrishaa (paathabhedah - tatkaaryameva tritayam) drishtam bhramasvapnamanoratheshu ॥ 349॥

tato vikaaraah prakriterahammukhaa dehaavasaanaa vishayaashcha sarve । kshane'nyathaabhaavitayaa hyameeshaa- (paathabhedah - bhaavina esha aatmaa) masattvamaatmaa tu kadaapi naanyathaa ॥ 350॥ (paathabhedah - masattvamaatmaa tu kadaapi)

nityaadvayaakhandachidekaroopo buddhyaadisaakshee sadasadvilakshanah । ahampadapratyayalakshitaarthah pratyak sadaanandaghanah paraatmaa ॥ 351॥

ittham vipashchitsadasadvibhajya nishchitya tattvam nijabodhadrishtyaa । jnaatvaa svamaatmaanamakhandabodham tebhyo vimuktah svayameva shaamyati ॥ 352॥

ajnaanahridayagranthernihsheshavilayastadaa । samaadhinaa'vikalpena yadaa'dvaitaatmadarshanam ॥ 353॥

tvamahamidamiteeyam kalpanaa buddhidoshaat prabhavati paramaatmanyadvaye nirvisheshe । pravilasati samaadhaavasya sarvo vikalpo vilayanamupagachchhedvastutattvaavadhrityaa ॥ 354॥

shaanto daantah paramuparatah kshaantiyuktah samaadhim kurvannityam kalayati yatih svasya sarvaatmabhaavam । tenaavidyaatimirajanitaansaadhu dagdhvaa vikalpaan brahmaakrityaa nivasati sukham nishkriyo nirvikalpah ॥ 355॥

samaahitaa ye pravilaapya baahyam shrotraadi chetah svamaham chidaatmani । ta eva muktaa bhavapaashabandhaih naanye tu paarokshyakathaabhidhaayinah ॥ 356॥

upaadhibhedaatsvayameva bhidyate (paathabhedah - yogaatsvayameva) chopaadhyapohe svayameva kevalah । tasmaadupaadhervilayaaya vidvaan vasetsadaa'kalpasamaadhinishthayaa ॥ 357॥

sati sakto naro yaati sadbhaavam hyekanishthayaa । keetako bhramaram dhyaayan bhramaratvaaya kalpate ॥ 358॥

kriyaantaraasaktimapaasya keetako dhyaayannalitvam hyalibhaavamrichchhati । (paathabhedah - dhyaayanyathaalim) tathaiva yogee paramaatmatattvam dhyaatvaa samaayaati tadekanishthayaa ॥ 359॥

ateeva sookshmam paramaatmatattvam na sthooladrishtyaa pratipattumarhati । samaadhinaatyantasusookshmavrittyaa jnaatavyamaaryairatishuddhabuddhibhih ॥ 360॥

yathaa suvarnam putapaakashodhitam tyaktvaa malam svaatmagunam samrichchhati । tathaa manah sattvarajastamomalam dhyaanena santyajya sameti tattvam ॥ 361॥

nirantaraabhyaasavashaattadittham pakvam mano brahmani leeyate yadaa । tadaa samaadhih savikalpavarjitah (paathabhedah - sa vikalpavarjitah) svato'dvayaanandarasaanubhaavakah ॥ 362॥

samaadhinaa'nena samastavaasanaa- granthervinaasho'khilakarmanaashah । antarbahih sarvata eva sarvadaa svaroopavisphoortirayatnatah syaat ॥ 363॥

shruteh shatagunam vidyaanmananam mananaadapi । nididhyaasam lakshagunamanantam nirvikalpakam ॥ 364॥

nirvikalpakasamaadhinaa sphutam brahmatattvamavagamyate dhruvam । naanyathaa chalatayaa manogateh pratyayaantaravimishritam bhavet ॥ 365॥

atah samaadhatsva yatendriyah san nirantaram shaantamanaah prateechi । vidhvamsaya dhvaantamanaadyavidyayaa kritam sadekatvavilokanena ॥ 366॥

yogasya prathamadvaaram vaannirodho'parigrahah । (paathabhedah - prathamam dvaaram) niraashaa cha nireehaa cha nityamekaantasheelataa ॥ 367॥

ekaantasthitirindriyoparamane heturdamashchetasah samrodhe karanam shamena vilayam yaayaadahamvaasanaa । tenaanandarasaanubhootirachalaa braahmee sadaa yoginah tasmaachchittanirodha eva satatam kaaryah prayatno muneh ॥ 368॥ prayatnaanmuneh vaacham niyachchhaatmani tam niyachchha buddhau dhiyam yachchha cha buddhisaakshini । tam chaapi poornaatmani nirvikalpe vilaapya shaantim paramaam bhajasva ॥ 369॥

dehapraanendriyamanobuddhyaadibhirupaadhibhih । yairyairvrittehsamaayogastattadbhaavo'sya yoginah ॥ 370॥

tannivrittyaa muneh samyak sarvoparamanam sukham । sandrishyate sadaanandarasaanubhavaviplavah ॥ 371॥

antastyaago bahistyaago viraktasyaiva yujyate । tyajatyantarbahihsangam viraktastu mumukshayaa ॥ 372॥

bahistu vishayaih sangam tathaantarahamaadibhih । (paathabhedah - sangah) virakta eva shaknoti tyaktum brahmani nishthitah ॥ 373॥

vairaagyabodhau purushasya pakshivat pakshau vijaaneehi vichakshana tvam । vimuktisaudhaagralataadhirohanam taabhyaam vinaa naanyatarena sidhyati ॥ 374॥

atyantavairaagyavatah samaadhih samaahitasyaiva dridhaprabodhah । prabuddhatattvasya hi bandhamuktih muktaatmano nityasukhaanubhootih ॥ 375॥

vairaagyaanna param sukhasya janakam pashyaami vashyaatmanah tachchechchhuddhataraatmabodhasahitam svaaraajyasaamraajyadhuk । etaddvaaramajasramuktiyuvateryasmaattvamasmaatparam sarvatraasprihayaa sadaatmani sadaa prajnaam kuru shreyase ॥ 376॥

aashaam chhinddhi vishopameshu vishayeshveshaiva mrityoh kriti- (paathabhedah - mrityoh sriti) styaktvaa jaatikulaashrameshvabhimatim munchaatidooraatkriyaah । dehaadaavasati tyajaatmadhishanaam prajnaam kurushvaatmani tvam drashtaasyamano'si nirdvayaparam brahmaasi yadvastutah ॥ 377॥ (paathabhedah - drashtaasyamalo)

lakshye brahmani maanasam dridhataram samsthaapya baahyendriyam svasthaane viniveshya nishchalatanushchopekshya dehasthitim । brahmaatmaikyamupetya tanmayatayaa chaakhandavrittyaa'nisham brahmaanandarasam pibaatmani mudaa shoonyaih kimanyairbhrisham ॥ 378॥ (paathabhedah - kimanyairbhramaih)

anaatmachintanam tyaktvaa kashmalam duhkhakaaranam । chintayaatmaanamaanandaroopam yanmuktikaaranam ॥ 379॥

esha svayanjyotirasheshasaakshee vijnaanakosho vilasatyajasram । vijnaanakoshe lakshyam vidhaayainamasadvilakshana- makhandavrittyaa''tmatayaa'nubhaavaya ॥ 380॥

etamachchhinnayaa vrittyaa pratyayaantarashoonyayaa । ullekhayanvijaaneeyaatsvasvaroopatayaa sphutam ॥ 381॥

atraatmatvam dridheekurvannahamaadishu santyajan । udaaseenatayaa teshu tishthetsphutaghataadivat ॥ 382॥ (paathabhedah - tishthedghatapataadivat)

vishuddhamantahkaranam svaroope niveshya saakshinyavabodhamaatre । shanaih shanairnishchalataamupaanayan poornam svamevaanuvilokayettatah ॥ 383॥ (paathabhedah - poornatvamevaanu)

dehendriyapraanamano'hamaadibhih svaajnaanaklriptairakhilairupaadhibhih । vimuktamaatmaanamakhandaroopam poornam mahaakaashamivaavalokayet ॥ 384॥

ghatakalashakusoolasoochimukhyaih gaganamupaadhishatairvimuktamekam । bhavati na vividham tathaiva shuddham paramahamaadivimuktamekameva ॥ 385॥

brahmaadistambaparyantaa mrishaamaatraa upaadhayah । (paathabhedah - brahmaadyaah stamba) tatah poornam svamaatmaanam pashyedekaatmanaa sthitam ॥ 386॥

yatra bhraantyaa kalpitam tadviveke (paathabhedah - yadviveke) tattanmaatram naiva tasmaadvibhinnam । bhraanternaashe bhaati drishtaahitattvam (paathabhedah - bhraantidrishtaa) rajjustadvadvishvamaatmasvaroopam ॥ 387॥

svayam brahmaa svayam vishnuh svayamindrah svayam shivah । svayam vishvamidam sarvam svasmaadanyanna kinchana ॥ 388॥

antah svayam chaapi bahih svayam cha svayam purastaat svayameva pashchaat । svayam hyaavaachyaam svayamapyudeechyaam (paathabhedah - hyavaachyaam) tathoparishtaatsvayamapyadhastaat ॥ 389॥

tarangaphenabhramabudbudaadi sarvam svaroopena jalam yathaa tathaa । chideva dehaadyahamantametat sarvam chidevaikarasam vishuddham ॥ 390॥

sadevedam sarvam jagadavagatam vaanmanasayoh sato'nyannaastyeva prakritiparaseemni sthitavatah । prithak kim mritsnaayaah kalashaghatakumbhaadyavagatam vadatyesha bhraantastvamahamiti maayaamadirayaa ॥ 391॥

kriyaasamabhihaarena yatra naanyaditi shrutih । braveeti dvaitaraahityam mithyaadhyaasanivrittaye ॥ 392॥

aakaashavannirmalanirvikalpam (paathabhedah - nirvikalpa) nihseemanihspandananirvikaaram । antarbahihshoonyamananyamadvayam svayam param brahma kimasti bodhyam ॥ 393॥

vaktavyam kimu vidyate'tra bahudhaa brahmaiva jeevah svayam brahmaitajjagadaatatam nu sakalam brahmaadviteeyam shrutih । (paathabhedah - jagadaaparaanu sakalam) brahmaivaahamiti prabuddhamatayah santyaktabaahyaah sphutam brahmeebhooya vasanti santatachidaanandaatmanaitaddhruvam ॥ 394॥ (paathabhedah - aanandaatmanaiva dhruvam)

jahi malamayakoshe'handhiyotthaapitaashaam prasabhamanilakalpe lingadehe'pi pashchaat । nigamagaditakeertim nityamaanandamoortim svayamiti paricheeya brahmaroopena tishtha ॥ 395॥

shavaakaaram yaavadbhajati manujastaavadashuchih parebhyah syaatklesho jananamaranavyaadhinilayah । (paathabhedah - vyaadhinirayaah) yadaatmaanam shuddham kalayati shivaakaaramachalam tadaa tebhyo mukto bhavati hi tadaaha shrutirapi ॥ 396॥

svaatmanyaaropitaasheshaabhaasavastuniraasatah । svayameva param brahma poornamadvayamakriyam ॥ 397॥

samaahitaayaam sati chittavrittau paraatmani brahmani nirvikalpe । na drishyate kashchidayam vikalpah prajalpamaatrah parishishyate yatah ॥ 398॥ (paathabhedah - tatah)

asatkalpo vikalpo'yam vishvamityekavastuni । nirvikaare niraakaare nirvisheshe bhidaa kutah ॥ 399॥

drashtudarshanadrishyaadibhaavashoonyaikavastuni । (paathabhedah - drashtridarshana) nirvikaare niraakaare nirvisheshe bhidaa kutah ॥ 400॥

kalpaarnava ivaatyantaparipoornaikavastuni । nirvikaare niraakaare nirvisheshe bhidaa kutah ॥ 401॥

tejaseeva tamo yatra praleenam bhraantikaaranam । (paathabhedah - yatra vileenam) adviteeye pare tattve nirvisheshe bhidaa kutah ॥ 402॥

ekaatmake pare tattve bhedavaartaa katham vaset । (paathabhedah - katham bhavet) sushuptau sukhamaatraayaam bhedah kenaavalokitah ॥ 403॥

na hyasti vishvam paratattvabodhaat sadaatmani brahmani nirvikalpe । kaalatraye naapyahireekshito gune na hyambubindurmrigatrishnikaayaam ॥ 404॥

maayaamaatramidam dvaitamadvaitam paramaarthatah । iti broote shrutih saakshaatsushuptaavanubhooyate ॥ 405॥

ananyatvamadhishthaanaadaaropyasya nireekshitam । panditai rajjusarpaadau vikalpo bhraantijeevanah ॥ 406॥

chittamoolo vikalpo'yam chittaabhaave na kashchana । atashchittam samaadhehi pratyagroope paraatmani ॥ 407॥

kimapi satatabodham kevalaanandaroopam nirupamamativelam nityamuktam nireeham । niravadhigaganaabham nishkalam nirvikalpam hridi kalayati vidvaan brahma poornam samaadhau ॥ 408॥

prakritivikritishoonyam bhaavanaateetabhaavam samarasamasamaanam maanasambandhadooram । nigamavachanasiddham nityamasmatprasiddham hridi kalayati vidvaan brahma poornam samaadhau ॥ 409॥

ajaramamaramastaabhaavavastusvaroopam (paathabhedah - bhaasavastu) stimitasalilaraashiprakhyamaakhyaaviheenam । shamitagunavikaaram shaashvatam shaantamekam hridi kalayati vidvaan brahma poornam samaadhau ॥ 410॥

samaahitaantahkaranah svaroope vilokayaatmaanamakhandavaibhavam । vichchhinddhi bandham bhavagandhagandhitam (paathabhedah - gandhagandhilam) yatnena pumstvam saphaleekurushva ॥ 411-

sarvopaadhivinirmuktam sachchidaanandamadvayam । bhaavayaatmaanamaatmastham na bhooyah kalpase'dhvane ॥ 412॥

chhaayeva pumsah paridrishyamaana- maabhaasaroopena phalaanubhootyaa । shareeramaaraachchhavavannirastam punarna sandhatta idam mahaatmaa ॥ 413॥

satatavimalabodhaanandaroopam sametya (paathabhedah - svametya) tyaja jadamalaroopopaadhimetam sudoore । atha punarapi naisha smaryataam vaantavastu (paathabhedah - punarapi naiva) smaranavishayabhootam kalpate kutsanaaya ॥ 414॥

samoolametatparidaahya vahnau (paathabhedah - paridahya) sadaatmani brahmani nirvikalpe । tatah svayam nityavishuddhabodhaa- nandaatmanaa tishthati vidvarishthah ॥ 415॥

praarabdhasootragrathitam shareeram prayaatu vaa tishthatu goriva srak । na tatpunah pashyati tattvavettaa- ''nandaatmani brahmani leenavrittih ॥ 416॥

akhandaanandamaatmaanam vijnaaya svasvaroopatah । kimichchhan kasya vaa hetordeham pushnaati tattvavit ॥ 417॥

samsiddhasya phalam tvetajjeevanmuktasya yoginah । bahirantah sadaanandarasaasvaadanamaatmani ॥ 418॥

vairaagyasya phalam bodho bodhasyoparatih phalam । svaanandaanubhavaachchhaantireshaivoparateh phalam ॥ 419॥

yadyuttarottaraabhaavah poorvapoorvantu nishphalam । nivrittih paramaa triptiraanando'nupamah svatah ॥ 420॥

drishtaduhkheshvanudvego vidyaayaah prastutam phalam । yatkritam bhraantivelaayaam naanaa karma jugupsitam । pashchaannaro vivekena tatkatham kartumarhati ॥ 421॥

vidyaaphalam syaadasato nivrittih pravrittirajnaanaphalam tadeekshitam । tajjnaajnayoryanmrigatrishnikaadau nochedvidaam drishtaphalam kimasmaat ॥ 422॥ (paathabhedah - nochedvido)

ajnaanahridayagranthervinaasho yadyasheshatah । anichchhorvishayah kim nu pravritteh kaaranam svatah ॥ 423॥ (paathabhedah - vidushah kim)

vaasanaanudayo bhogye vairaagyasya tadaavadhih । ahambhaavodayaabhaavo bodhasya paramaavadhih । leenavrittairanutpattirmaryaadoparatestu saa ॥ 424॥ (paathabhedah - vrittera)

brahmaakaaratayaa sadaa sthitatayaa nirmuktabaahyaarthadhee- ranyaaveditabhogyabhogakalano nidraaluvadbaalavat । svapnaalokitalokavajjagadidam pashyankvachillabdhadhee- raaste kashchidanantapunyaphalabhugdhanyah sa maanyo bhuvi ॥ 425॥

sthitaprajno yatirayam yah sadaanandamashnute । brahmanyeva vileenaatmaa nirvikaaro vinishkriyah ॥ 426॥

brahmaatmanoh shodhitayorekabhaavaavagaahinee । nirvikalpaa cha chinmaatraa vrittih prajneti kathyate । susthitaa'sau bhavedyasya sthitaprajnah sa uchyate ॥ 427॥

yasya sthitaa bhavetprajnaa yasyaanando nirantarah । prapancho vismritapraayah sa jeevanmukta ishyate ॥ 428॥

leenadheerapi jaagarti jaagraddharmavivarjitah । bodho nirvaasano yasya sa jeevanmukta ishyate ॥ 429॥

shaantasamsaarakalanah kalaavaanapi nishkalah । yasya chittam vinishchintam sa jeevanmukta ishyate ॥ 430॥ (paathabhedah - yah sachitto'pi nishchittah)

vartamaane'pi dehe'sminchaayaavadanuvartini । ahantaamamataa'bhaavo jeevanmuktasya lakshanam ॥ 431॥

ateetaananusandhaanam bhavishyadavichaaranam । audaaseenyamapi praaptam jeevanmuktasya lakshanam ॥ 432॥ (paathabhedah - praapte)

gunadoshavishishte'sminsvabhaavena vilakshane । sarvatra samadarshitvam jeevanmuktasya lakshanam ॥ 433॥

ishtaanishtaarthasampraaptau samadarshitayaa''tmani । ubhayatraavikaaritvam jeevanmuktasya lakshanam ॥ 434॥

brahmaanandarasaasvaadaasaktachittatayaa yateh । antarbahiravijnaanam jeevanmuktasya lakshanam ॥ 435॥

dehendriyaadau kartavye mamaahambhaavavarjitah । audaaseenyena yastishthetsa jeevanmuktalakshanah ॥ 436॥ (paathabhedah - sa jeevanmukta ishyate)

vijnaata aatmano yasya brahmabhaavah shruterbalaat । bhavabandhavinirmuktah sa jeevanmuktalakshanah ॥ 437॥ (paathabhedah - sa jeevanmukta ishyate)

dehendriyeshvahambhaava idambhaavastadanyake । yasya no bhavatah kvaapi sa jeevanmukta ishyate ॥ 438॥

jeeveshobhayasamsaararoopadurvaasanojjhitaa । saa sarvadaa bhavedyasya sa jeevanmukta ishyate ॥

na pratyagbrahmanorbhedam kadaapi brahmasargayoh । prajnayaa yo vijaaniti sa jeevanmuktalakshanah ॥ 439॥ (paathabhedah - sa jeevanmukta ishyate) saadhubhih poojyamaane'sminpeedyamaane'pi durjanaih । samabhaavo bhavedyasya sa jeevanmuktalakshanah ॥ 440॥ (paathabhedah - sa jeevanmukta ishyate)

yatra pravishtaa vishayaah pareritaa nadeepravaahaa iva vaariraashau । linanti sanmaatratayaa na vikriyaam utpaadayantyesha yatirvimuktah ॥ 441॥

vijnaatabrahmatattvasya yathaapoorvam na samsritih । asti chenna sa vijnaatabrahmabhaavo bahirmukhah ॥ 442॥

praacheenavaasanaavegaadasau samsarateeti chet । na sadekatvavijnaanaanmandee bhavati vaasanaa ॥ 443॥

atyantakaamukasyaapi vrittih kunthati maatari । tathaiva brahmani jnaate poornaanande maneeshinah ॥ 444॥

nididhyaasanasheelasya baahyapratyaya eekshyate । braveeti shrutiretasya praarabdham phaladarshanaat ॥ 445॥

sukhaadyanubhavo yaavattaavatpraarabdhamishyate । phalodayah kriyaapoorvo nishkriyo na hi kutrachit ॥ 446॥

aham brahmeti vijnaanaatkalpakotishataarjitam । sanchitam vilayam yaati prabodhaatsvapnakarmavat ॥ 447॥

yatkritam svapnavelaayaam punyam vaa paapamulbanam । suptotthitasya kintatsyaatsvargaaya narakaaya vaa ॥ 448॥

svamasangamudaaseenam parijnaaya nabho yathaa । na shlishyati cha yatkinchitkadaachidbhaavikarmabhih ॥ 449॥ (paathabhedah - shlishyate yatih kinchit)

na nabho ghatayogena suraagandhena lipyate । tathaatmopaadhiyogena taddharmairnaiva lipyate ॥ 450॥

jnaanodayaatpuraarabdham karmajnaanaanna nashyati । adatvaa svaphalam lakshyamuddishyotsrishtabaanavat ॥ 451॥

vyaaghrabuddhyaa vinirmukto baanah pashchaattu gomatau । na tishthati chhinatyeva lakshyam vegena nirbharam ॥ 452॥

praarabdham balavattaram khalu vidaam bhogena tasya kshayah samyagjnaanahutaashanena vilayah praaksanchitaagaaminaam । brahmaatmaikyamavekshya tanmayatayaa ye sarvadaa samsthitaah teshaam tattritayam nahi kvachidapi brahmaiva te nirgunam ॥ 453॥

upaadhitaadaatmyaviheenakevala- brahmaatmanaivaatmani tishthato muneh । praarabdhasadbhaavakathaa na yuktaa svapnaarthasambandhakatheva jaagratah ॥ 454॥

na hi prabuddhah pratibhaasadehe dehopayoginyapi cha prapanche । karotyahantaam mamataamidantaam kintu svayam tishthati jaagarena ॥ 455॥

na tasya mithyaarthasamarthanechchhaa na sangrahastajjagato'pi drishtah । tatraanuvrittiryadi chenmrishaarthe na nidrayaa mukta iteeshyate dhruvam ॥ 456॥

tadvatpare brahmani vartamaanah sadaatmanaa tishthati naanyadeekshate । smritiryathaa svapnavilokitaarthe tathaa vidah praashanamochanaadau ॥ 457॥

karmanaa nirmito dehah praarabdham tasya kalpyataam । naanaaderaatmano yuktam naivaatmaa karmanirmitah ॥ 458॥

ajo nityah shaashvata iti broote shrutiramoghavaak । (paathabhedah - ajo nitya iti broote shrutireshaa tvamoghavaak) tadaatmanaa tishthato'sya kutah praarabdhakalpanaa ॥ 459॥

praarabdham sidhyati tadaa yadaa dehaatmanaa sthitih । dehaatmabhaavo naiveshtah praarabdham tyajyataamatah ॥ 460॥

shareerasyaapi praarabdhakalpanaa bhraantireva hi । adhyastasya kutah sattvamasatyasya kuto janih । (paathabhedah - sattvamasattvasya) ajaatasya kuto naashah praarabdhamasatah kutah ॥ 461॥

jnaanenaajnaanakaaryasya samoolasya layo yadi । tishthatyayam katham deha iti shankaavato jadaan ॥ 462॥

samaadhaatum baahyadrishtyaa praarabdham vadati shrutih । na tu dehaadisatyatvabodhanaaya vipashchitaam । yatah shruterabhipraayah paramaarthaikagocharah ॥ 463॥

paripoornamanaadyantamaprameyamavikriyam । ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 464॥

sadghanam chidghanam nityamaanandaghanamakriyam । ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 465॥

pratyagekarasam poornamanantam sarvatomukham । ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 466॥

aheyamanupaadeyamanaadeyamanaashrayam । manaadheyamanaa ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 467॥

nirgunam nishkalam sookshmam nirvikalpam niranjanam । ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 468॥

aniroopya svaroopam yanmanovaachaamagocharam । ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 469॥

satsamriddham svatahsiddham shuddham buddhamaneedrisham । ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 470॥

nirastaraagaa vinirastabhogaah (paathabhedah - nirapaastabhogaah) shaantaah sudaantaa yatayo mahaantah । vijnaaya tattvam parametadante praaptaah paraam nirvritimaatmayogaat ॥ 471॥

bhavaanapeedam paratattvamaatmanah svaroopamaanandaghanam vichaarya । (paathabhedah - nichaayya) vidhooya moham svamanahprakalpitam muktah kritaartho bhavatu prabuddhah ॥ 472॥

samaadhinaa saadhuvinishchalaatmanaa (paathabhedah - sunishchalaatmanaa) pashyaatmatattvam sphutabodhachakshushaa । nihsamshayam samyagavekshitashche- chchhrutah padaartho na punarvikalpyate ॥ 473॥ (paathabhedah - punarvikalpate)

svasyaavidyaabandhasambandhamokshaa- tsatyajnaanaanandaroopaatmalabdhau । shaastram yuktirdeshikoktih pramaanam chaantahsiddhaa svaanubhootih pramaanam ॥ 474॥

bandho mokshashcha triptishcha chintaa''rogyakshudhaadayah । svenaiva vedyaa yajjnaanam pareshaamaanumaanikam ॥ 475॥

tatasthitaa bodhayanti guravah shrutayo yathaa । prajnayaiva taredvidvaaneeshvaraanugriheetayaa ॥ 476॥

svaanubhootyaa svayam jnaatvaa svamaatmaanamakhanditam । samsiddhah sammukham tishthennirvikalpaatmanaa''tmani ॥ 477॥ (paathabhedah - susukham tishthen) vedaantasiddhaantaniruktireshaa brahmaiva jeevah sakalam jagachcha । akhandaroopasthitireva moksho brahmaadviteeye shrutayah pramaanam ॥ 478॥ (paathabhedah - brahmaadviteeyam)

iti guruvachanaachchhrutipramaanaat paramavagamya satattvamaatmayuktyaa । prashamitakaranah samaahitaatmaa kvachidachalaakritiraatmanishthato'bhoot ॥ 479॥ (paathabhedah - aatmanishthito)

kinchitkaalam samaadhaaya pare brahmani maanasam । (paathabhedah - kanchitkaalam) utthaaya paramaanandaadidam vachanamabraveet ॥ 480॥ (paathabhedah - vyutthaaya)

buddhirvinashtaa galitaa pravrittih brahmaatmanorekatayaa'dhigatyaa । idam na jaane'pyanidam na jaane kim vaa kiyadvaa sukhamastyapaaram ॥ 481॥ (paathabhedah - sukhamasya paaram)

vaachaa vaktumashakyameva manasaa mantum na vaa shakyate svaanandaamritapoorapooritaparabrahmaambudhervaibhavam । ambhoraashivisheernavaarshikashilaabhaavam bhajanme mano yasyaamshaamshalave vileenamadhunaa''nandaatmanaa nirvritam ॥ 482॥

kva gatam kena vaa neetam kutra leenamidam jagat । adhunaiva mayaa drishtam naasti kim mahadadbhutam ॥ 483॥

kim heyam kimupaadeyam kimanyatkim vilakshanam । akhandaanandapeeyooshapoorne brahmamahaarnave ॥ 484॥

na kinchidatra pashyaami na sharinomi na vedmyaham । svaatmanaiva sadaanandaroopenaasmi vilakshanah ॥ 485॥

namo namaste gurave mahaatmane vimuktasangaaya saduttamaaya । nityaadvayaanandarasasvaroopine bhoomne sadaa'paaradayaambudhaamne ॥ 486॥

yatkataakshashashisaandrachandrikaa- paatadhootabhavataapajashramah । praaptavaanahamakhandavaibhavaa- nandamaatmapadamakshayam kshanaat ॥ 487॥

dhanyo'ham kritakrityo'ham vimukto'ham bhavagrahaat । nityaanandasvaroopo'ham poorno'ham tvadanugrahaat ॥ 488॥

asango'hamanango'hamalingo'hamabhangurah । prashaanto'hamananto'hamamalo'ham chirantanah ॥ 489॥ (paathabhedah - 'hamataanto'ham)

akartaahamabhoktaahamavikaaro'hamakriyah । shuddhabodhasvaroopo'ham kevalo'ham sadaashivah ॥ 490॥

drashtuh shroturvaktuh karturbhokturvibhinna evaaham । nityanirantaranishkriyanihseemaasangapoornabodhaatmaa ॥ 491॥

naahamidam naahamado'pyubhayoravabhaasakam param shuddham । baahyaabhyantarashoonyam poornam brahmaadviteeyamevaaham ॥ 492॥

nirupamamanaaditattvam tvamahamidamada iti kalpanaadooram । nityaanandaikarasam satyam brahmaadviteeyamevaaham ॥ 493॥

naaraayano'ham narakaantako'ham puraantako'ham purusho'hameeshah । akhandabodho'hamasheshasaakshee nireeshvaro'ham niraham cha nirmamah ॥ 494॥

sarveshu bhooteshvahameva samsthito jnaanaatmanaa'ntarbahiraashrayah san । bhoktaa cha bhogyam svayameva sarvam yadyatprithagdrishtamidantayaa puraa ॥ 495॥

mayyakhandasukhaambhodhau bahudhaa vishvaveechayah । utpadyante vileeyante maayaamaarutavibhramaat ॥ 496॥

sthulaadibhaavaa mayi kalpitaa bhramaa- daaropitaanusphuranena lokaih । kaale yathaa kalpakavatsaraaya- nartvaadayo nishkalanirvikalpe ॥ 497॥

aaropitam naashrayadooshakam bhavet kadaapi moodhairatidoshadooshitaih । moodhairmati naardreekarotyoosharabhoomibhaagam mareechikaavaari mahaapravaahah ॥ 498॥

aakaashavallepavidoorago'ham (paathabhedah - aakaashavat kalpavi) aadityavadbhaasyavilakshano'ham । ahaaryavannityavinishchalo'ham ambhodhivatpaaravivarjito'ham ॥ 499॥

na me dehena sambandho megheneva vihaayasah । atah kuto me taddharmaa jaagratsvapnasushuptayah ॥ 500॥

upaadhiraayaati sa eva gachchhati sa eva karmaani karoti bhunkte । sa eva jeeryan mriyate sadaaham (paathabhedah - eva jeevan) kulaadrivannishchala eva samsthitah ॥ 501॥

na me pravrittirna cha me nivrittih sadaikaroopasya niramshakasya । ekaatmako yo nivido nirantaro (paathabhedah - nibido) vyomeva poornah sa katham nu cheshtate ॥ 502॥

punyaani paapaani nirindriyasya nishchetaso nirvikriterniraakriteh । kuto mamaakhandasukhaanubhooteh broote hyananvaagatamityapi shrutih ॥ 503॥

chhaayayaa sprishtamushnam vaa sheetam vaa sushthu duhshthu vaa । na sprishatyeva yatkinchitpurusham tadvilakshanam ॥ 504॥

na saakshinam saakshyadharmaah samsprishanti vilakshanam । avikaaramudaaseenam grihadharmaah pradeepavat । dehendriyamanodharmaa naivaatmaanam sprishantyaho ॥ 505॥ extra

raveryathaa karmani saakshibhaavo vahneryathaa daahaniyaamakatvam । (paathabhedah - vaa'yasi daahakatvam) rajjoryathaa''ropitavastusangah tathaiva kootasthachidaatmano me ॥ 506॥

kartaapi vaa kaarayitaapi naaham bhoktaapi vaa bhojayitaapi naaham । drashtaapi vaa darshayitaapi naaham so'ham svayanjyotiraneedrigaatmaa ॥ 507॥

chalatyupaadhau pratibimbalaulya- maupaadhikam moodhadhiyo nayanti । svabimbabhootam ravivadvinishkriyam kartaasmi bhoktaasmi hato'smi heti ॥ 508॥

jale vaapi sthale vaapi luthatvesha jadaatmakah । naaham vilipye taddharmairghatadharmairnabho yathaa ॥ 509॥

kartritvabhoktritvakhalatvamattataa- jadatvabaddhatvavimuktataadayah । buddhervikalpaa na tu santi vastutah svasminpare brahmani kevale'dvaye ॥ 510॥

santu vikaaraah prakriterdashadhaa shatadhaa sahasradhaa vaapi । kim me'sangachitastairna ghanah kvachidambaram sprishati ॥ 511॥ (paathabhedah - taih kim me'sangachiterna hyambudadambaro'mbaram)

avyaktaadisthoolaparyantametat vishvam yatraabhaasamaatram prateetam । vyomaprakhyam sookshmamaadyantaheenam brahmaadvaitam yattadevaahamasmi ॥ 512॥

sarvaadhaaram sarvavastuprakaasham sarvaakaaram sarvagam sarvashoonyam । nityam shuddham nishchalam nirvikalpam (paathabhedah - nishkalam) brahmaadvaitam yattadevaahamasmi ॥ 513॥

yatpratyastaasheshamaayaavishesham pratyagroopam pratyayaagamyamaanam । satyajnaanaanantamaanandaroopam brahmaadvaitam yattadevaahamasmi ॥ 514॥

nishkriyo'smyavikaaro'smi nishkalo'smi niraakritih । nirvikalpo'smi nityo'smi niraalambo'smi nirdvayah ॥ 515॥

sarvaatmako'ham sarvo'ham sarvaateeto'hamadvayah । kevalaakhandabodho'hamaanando'ham nirantarah ॥ 516॥

svaaraajyasaamraajyavibhootireshaa bhavatkripaashreemahimaprasaadaat । praaptaa mayaa shreegurave mahaatmane namo namaste'stu punarnamo'stu ॥ 517॥

mahaasvapne maayaakritajanijaraamrityugahane bhramantam klishyantam bahulatarataapairanudinam । (paathabhedah - ranukalam) ahankaaravyaaghravyathitamimamatyantakripayaa prabodhya prasvaapaatparamavitavaanmaamasi guro ॥ 518॥

namastasmai sadaikasmai kasmaichinmahase namah । (paathabhedah - sadekasmai namashchinmahase muhuh) yadetadvishvaroopena raajate gururaaja te ॥ 519॥

iti natamavalokya shishyavaryam samadhigataatmasukham prabuddhatattvam । pramuditahridayam sa deshikendrah (paathabhedah - hridayah) punaridamaaha vachah param mahaatmaa ॥ 520॥

brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvatah (paathabhedah - satsarvatah) pashyaadhyaatmadrishaa prashaantamanasaa sarvaasvavasthaasvapi । roopaadanyadavekshitam kimabhitashchakshushmataam drishyate (paathabhedah - vidyate) tadvadbrahmavidah satah kimaparam buddhervihaaraaspadam ॥ 521॥

kastaam paraanandarasaanubhooti- mritsrijya shoonyeshu rameta vidvaan । (paathabhedah - mutsrijya chandre mahaahlaadini deepyamaane) chitrendumaalokayitum ka ichchhet ॥ 522॥

asatpadaarthaanubhavena kinchin na hyasti triptirna cha duhkhahaanih । tadadvayaanandarasaanubhootyaa triptah sukham tishtha sadaatmanishthayaa ॥ 523॥

svameva sarvathaa pashyanmanyamaanah svamadvayam । (paathabhedah - sarvatah) svaanandamanubhunjaanah kaalam naya mahaamate ॥ 524॥

akhandabodhaatmani nirvikalpe vikalpanam vyomni puraprakalpanam । tadadvayaanandamayaatmanaa sadaa shaantim paraametya bhajasva maunam ॥ 525॥

tooshneemavasthaa paramopashaantih buddherasatkalpavikalpahetoh । brahmaatmano brahmavido mahaatmano yatraadvayaanandasukham nirantaram ॥ 526॥

naasti nirvaasanaanmaunaatparam sukhakriduttamam । vijnaataatmasvaroopasya svaanandarasapaayinah ॥ 527॥

gachchhamstishthannupavishanchhayaano vaa'nyathaapi vaa । yathechchhayaa vasedvidvaanaatmaaraamah sadaa munih ॥ 528॥

na deshakaalaasanadigyamaadi- lakshyaadyapekshaa'pratibaddhavritteh । (paathabhedah - pratibaddha samsiddhatattvasya mahaatmano'sti) svavedane kaa niyamaadyavasthaa ॥ 529॥

ghato'yamiti vijnaatum niyamah ko'nvavekshate । (paathabhedah - apekshyate) vinaa pramaanasushthutvam yasminsati padaarthadheeh ॥ 530॥

ayamaatmaa nityasiddhah pramaane sati bhaasate । na desham naapi vaa kaalam na shuddhim vaapyapekshate ॥ 531॥

devadatto'hamityetadvijnaanam nirapekshakam । tadvadbrahmavido'pyasya brahmaahamiti vedanam ॥ 532॥

bhaanuneva jagatsarvam bhaasate yasya tejasaa । anaatmakamasattuchchham kim nu tasyaavabhaasakam ॥ 533॥

vedashaastrapuraanaani bhootaani sakalaanyapi । yenaarthavanti tam kinnu vijnaataaram prakaashayet ॥ 534॥

esha svayanjyotiranantashaktih aatmaa'prameyah sakalaanubhootih । yameva vijnaaya vimuktabandho jayatyayam brahmaviduttamottamah ॥ 535॥

na khidyate no vishayaih pramodate na sajjate naapi virajyate cha । svasminsadaa kreedati nandati svayam nirantaraanandarasena triptah ॥ 536॥

kshudhaam dehavyathaam tyaktvaa baalah kreedati vastunih । (paathabhedah - vastuni) tathaiva vidvaan ramate nirmamo niraham sukhee ॥ 537॥

chintaashoonyamadainyabhaikshamashanam paanam saridvaarishu svaatantryena nirankushaa sthitirabheernidraa shmashaane vane । vastram kshaalanashoshanaadirahitam digvaastu shayyaa mahee sanchaaro nigamaantaveethishu vidaam kreedaa pare brahmani ॥ 538॥

vimaanamaalambya shareerametad bhunaktyasheshaanvishayaanupasthitaan । parechchhayaa baalavadaatmavettaa yo'vyaktalingo'nanushaktabaahyah ॥ 539॥

digambaro vaapi cha saambaro vaa tvagambaro vaapi chidambarasthah । unmattavadvaapi cha baalavadvaa pishaachavadvaapi charatyavanyaam ॥ 540॥

kaamaannishkaamaroopee samshcharatyekacharo munih । (paathabhedah - kaamaannee kaamaroopee) svaatmanaiva sadaa tushtah svayam sarvaatmanaa sthitah ॥ 541॥

kvachinmoodho vidvaan kvachidapi mahaaraajavibhavah kvachidbhraantah saumyah kvachidajagaraachaarakalitah । kvachitpaatreebhootah kvachidavamatah kvaapyaviditah charatyevam praajnah satataparamaanandasukhitah ॥ 542॥

nirdhano'pi sadaa tushto'pyasahaayo mahaabalah । nityatripto'pyabhunjaano'pyasamah samadarshanah ॥ 543॥

api kurvannakurvaanashchaabhoktaa phalabhogyapi । shareeryapyashareeryesha parichchhinno'pi sarvagah ॥ 544॥

ashareeram sadaa santamimam brahmavidam kvachit । priyaapriye na sprishatastathaiva cha shubhaashubhe ॥ 545॥

sthoolaadisambandhavato'bhimaaninah sukham cha duhkham cha shubhaashubhe cha । vidhvastabandhasya sadaatmano muneh kutah shubham vaa'pyashubham phalam vaa ॥ 546॥

tamasaa grastavadbhaanaadagrasto'pi ravirjanaih । grasta ityuchyate bhraantyaam hyajnaatvaa vastulakshanam ॥ 547॥ (paathabhedah - bhraantyaa) tadvaddehaadibandhebhyo vimuktam brahmavittamam । pashyanti dehivanmoodhaah shareeraabhaasadarshanaat ॥ 548॥

ahirnirlvayaneem vaayam muktvaa deham tu tishthati । (paathabhedah - ahini) itastatashchaalyamaano yatkinchitpraanavaayunaa ॥ 549॥

strotasaa neeyate daaru yathaa nimnonnatasthalam । daivena neeyate deho yathaakaalopabhuktishu ॥ 550॥

praarabdhakarmaparikalpitavaasanaabhih samsaarivachcharati bhuktishu muktadehah । siddhah svayam vasati saakshivadatra tooshneem chakrasya moolamiva kalpavikalpashoonyah ॥ 551॥

naivendriyaani vishayeshu niyunkta esha naivaapayunkta upadarshanalakshanasthah । naiva kriyaaphalamapeeshadavekshate sa (paathabhedah - apeeshadapekshate sah) svaanandasaandrarasapaanasumattachittah ॥ 552॥

lakshyaalakshyagatim tyaktvaa yastishthetkevalaatmanaa । shiva eva svayam saakshaadayam brahmaviduttamah ॥ 553॥

jeevanneva sadaa muktah kritaartho brahmavittamah । upaadhinaashaadbrahmaiva san brahmaapyeti nirdvayam ॥ 554॥

shailoosho veshasadbhaavaabhaavayoshcha yathaa pumaan । tathaiva brahmavichchhreshthah sadaa brahmaiva naaparah ॥ 555॥

yatra kvaapi visheernam satparnamiva tarorvapuh patataat । (paathabhedah - visheernam parnamiva) brahmeebhootasya yateh praageva tachchidagninaa dagdham ॥ 556॥

sadaatmani brahmani tishthato muneh poornaa'dvayaanandamayaatmanaa sadaa । na deshakaalaadyuchitaprateekshaa tvanmaamsavitpindavisarjanaaya ॥ 557॥

dehasya moksho no moksho na dandasya kamandaloh । avidyaahridayagranthimoksho moksho yatastatah ॥ 558॥

kulyaayaamatha nadyaam vaa shivakshetre'pi chatvare । parnam patati chettena taroh kim nu shubhaashubham ॥ 559॥

patrasya pushpasya phalasya naashavad- dehendriyapraanadhiyaam vinaashah । naivaatmanah svasya sadaatmakasyaa- nandaakritervrikshavadasti chaishah ॥ 560॥ (paathabhedah - vadaasta eshah)

prajnaanaghana ityaatmalakshanam satyasoochakam । anoodyaupaadhikasyaiva kathayanti vinaashanam ॥ 561॥

avinaashee vaa are'yamaatmeti shrutiraatmanah । prabraveetyavinaashitvam vinashyatsu vikaarishu ॥ 562॥

paashaanavrikshatrinadhaanyakadankaraadyaa (paathabhedah - kataambaraadyaa) dagdhaa bhavanti hi mrideva yathaa tathaiva । dehendriyaasumana aadi samastadrishyam jnaanaagnidagdhamupayaati paraatmabhaavam ॥ 563॥

vilakshanam yathaa dhvaantam leeyate bhaanutejasi । tathaiva sakalam drishyam brahmani pravileeyate ॥ 564॥

ghate nashte yathaa vyoma vyomaiva bhavati sphutam । tathaivopaadhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam ॥ 565॥

ksheeram ksheere yathaa kshiptam tailam taile jalam jale । samyuktamekataam yaati tathaa''tmanyaatmavinmunih ॥ 566॥

evam videhakaivalyam sanmaatratvamakhanditam । brahmabhaavam prapadyaisha yatirnaavartate punah ॥ 567॥

sadaatmaikatvavijnaanadagdhaavidyaadivarshmanah । amushya brahmabhootatvaad brahmanah kuta udbhavah ॥ 568॥

maayaaklriptau bandhamokshau na stah svaatmani vastutah । yathaa rajjau nishkriyaayaam sarpaabhaasavinirgamau ॥ 569॥

aavriteh sadasattvaabhyaam vaktavye bandhamokshane । naavritirbrahmanah kaachidanyaabhaavaadanaavritam । yadyastyadvaitahaanih syaad dvaitam no sahate shrutih ॥ 570॥

bandhancha mokshancha mrishaiva moodhaa buddhergunam vastuni kalpayanti । drigaavritim meghakritaam yathaa ravau yato'dvayaa'sangachidetadaksharam ॥ 571॥ (paathabhedah - chidekamaksharam)

asteeti pratyayo yashcha yashcha naasteeti vastuni । buddhereva gunaavetau na tu nityasya vastunah ॥ 572॥

atastau maayayaa klriptau bandhamokshau na chaatmani । nishkale nishkriye shaante niravadye niranjane । adviteeye pare tattve vyomavatkalpanaa kutah ॥ 573॥

na nirodho na chotpattirna baddho na cha saadhakah । na mumukshurna vai mukta ityeshaa paramaarthataa ॥ 574॥

sakalanigamachoodaasvaantasiddhaantaroopam paramidamatiguhyam darshitam te mayaadya । apagatakalidosham kaamanirmuktabuddhim (paathabhedah - buddhih) svasutavadasakrittvaam bhaavayitvaa mumukshum ॥ 575॥

iti shrutvaa gurorvaakyam prashrayena kritaanatih । sa tena samanujnaato yayau nirmuktabandhanah ॥ 576॥

gurureva sadaanandasindhau nirmagnamaanasah । (paathabhedah - gururesha) paavayanvasudhaam sarvaam vichachaara nirantarah ॥ 577॥

ityaachaaryasya shishyasya samvaadenaatmalakshanam । niroopitam mumukshoonaam sukhabodhopapattaye ॥ 578॥

hitamidamupadeshamaadriyantaam vihitanirastasamastachittadoshaah । bhavasukhavirataah prashaantachittaah (paathabhedah - sukhavimukhaah) shrutirasikaa yatayo mumukshavo ye ॥ 579॥

samsaaraadhvani taapabhaanukiranaprodbhootadaahavyathaa- khinnaanaam jalakaankshayaa marubhuvi bhraantyaa paribhraamyataam । atyaasannasudhaambudhim sukhakaram brahmaadvayam darshaya- tyeshaa shankarabhaaratee vijayate nirvaanasandaayinee ॥ 580॥

॥ iti shankaraachaaryavirachitam vivekachoodaamanih ॥

॥ om tatsat ॥

വിവേക ചൂഡാമണി - ഒരു പരിചയം

The Viveka Chudamani, "the crest jewel of discrimination", is a classic work of Advaita Vedanta in nearly six hundred verses, traditionally attributed to Adi Shankaracharya. It opens by bowing to Govinda, the teacher, and says that a human birth, a desire for liberation and the care of a great soul are rare gifts. In the form of a dialogue between a teacher and a disciple, it teaches the four qualifications of a seeker, discrimination between the real and the unreal, the five sheaths and three bodies, and the realisation that the Self is Brahman.

രചയിതാവ്: Traditionally attributed to Adi Shankaracharya

എപ്പോൾ ജപിക്കാം: In Vedanta study, satsangs, and daily reading by spiritual seekers.

നിങ്ങൾക്കറിയാമോ?

  • Its third verse names three rare things: human birth, longing for liberation, and the shelter of a great soul.
  • The four qualifications it teaches (sadhana chatushtaya) are discrimination, dispassion, the six virtues such as calm and self-control, and longing for liberation.

പതിവ് ചോദ്യങ്ങൾ

What does "Viveka Chudamani" mean?

"The crest jewel of discrimination".

Who is it attributed to?

Traditionally to Adi Shankaracharya.

What form does it take?

A dialogue between a teacher and a disciple.

ആരാധനയ്ക്കും പഠനത്തിനുമായി നൽകുന്നു, പ്രവചനമായല്ല. വാണിജ്യേതരം.