MuhurtaNow

భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - వైరాగ్య శతకం

Bhartruhari Shataka Trishati · సాంప్రదాయ భక్తి గ్రంథం

choodottamsitachandrachaarukalikaachanchachchikhaabhaasvaro leelaadagdhavilolakaamashalabhah shreyodashaagre sphuran । antahsphoorjadapaaramohatimirapraagbhaaram uchchaatayan shvetahsadmani yoginaam vijayate jnaanapradeepo harah ॥ 3.1 ॥

bhraantam desham anekadurgavishamam praaptam na kinchitphalam tyaktvaa jaatikulaabhimaanam uchitam sevaa kritaa nishphalaa । bhuktam maanavivarjitam paragriheshvaashankayaa kaakavat trishne jrimbhasi paapakarmapishune naadyaapi santushyasi ॥ 3.2 ॥

utkhaatam nidhishankayaa kshititalam dhmaataa girerdhaatavo nisteernah saritaam patirnripatayo yatnena santoshitaah । mantraaraadhanatatparena manasaa neetaah shmashaane nishaah praaptah kaanavaraatako'pi na mayaa trishne sakaamaa bhava ॥ 3.3 ॥

khalaalaapaah saudhaah katham api tadaaraadhanaparairnigrihyaantar baashpam hasitam api shoonyena manasaa । krito vittastambhapratihatadhiyaam anjalirapi tvam aashe moghaashe kima aparam ato nartayasi maam ॥ 3.4 ॥

ameeshaam praanaanaam tulitavisineepatrapayasaam krite kim naasmaabhirvigalitavivekairvyavasitam । yadaadhyaanaam agre dravinamadanihsanjnamanasaam kritam maavavreedairnijagunakathaapaatakam api ॥ 3.5 ॥

kshaantam na kshamayaa grihochitasukham tyaktam na santoshatah sodho duhsahasheetataapapavanaklesho na taptam tapah । dhyaatam vittam aharnisham nityamitapraanairna shambhoh padam tattatkarma kritam yadeva munibhistaistaih phalairvanchitaah ॥ 3.6 ॥

bhogaa na bhuktaa vayam eva bhuktaas tapo na taptam vayam eva taptaah । kaalo na yaato vayam eva yaataastrishnaa na jeernaa vayam eva jeernaah ॥ 3.7 ॥

balibhirmukham aakraantam palitenaankitam shirah । gaatraani shithilaayante trishnaikaa tarunaayate ॥ 3.8 ॥

vivekavyaakoshe vidadhati same shaamyati trishaa parishvange tunge prasaratitaraam saa parinataa । jaraajeernaishvaryagrasanagahanaakshepakripanastrishaapaatram yasyaam bhavati marutaam apyadhipatih ॥ 3.8.1 ॥

nivrittaa bhogechchaa purushabahumaano'pi galitah samaanaah svaryaataah sapadi suhrido jeevitasamaah । shanairyashtyutthaanam ghanatimiraruddhe cha nayane aho moodhah kaayastadapi maranaapaayachakitah ॥ 3.9 ॥

aashaa naama nadee manorathajalaa trishnaatarangaakulaa raagagraahavatee vitarkavihagaa dhairyadrumadhvamsinee । mohaavartasudustaraatigahanaa prottungachintaatatee tasyaah paragataa vishuddham alaso nandanti yogeeshvaraah ॥ 3.10 ॥

na samsaarotpannam charitam anupashyaami kushalam vipaakah punyaanaam janayati bhayam me vimrishatah । mahadbhih punyaughaishchiraparigriheetaashcha vishayaa mahaanto jaayante vyasanam iva daatum vishayinaam ॥ 3.11 ॥

avashyam yaataarashchirataram ushitvaapi vishayaa viyoge ko bhedastyajati na jano yatsvayam amoon । vrajantah svaatantryaadatulaparitaapaaya manasah svayam tyaktaa hyete shamasukham anantam vidadhati ॥ 3.12 ॥

brahmajnaanavivekanirmaladhiyah kurvantyaho dushkaram yanmunchantyupabhogabhaanjyapi dhanaanyekaantato nihsprihaah । sampraataanna puraa na samprati na cha praaptau dridhapratyayaan vaanchhaamaatraparigrahaanapi param tyaktum na shaktaa vayam ॥ 3.13 ॥

dhanyaanaam girikandareshu vasataam jyotih param dhyaayataamaanandaashru jalam pibanti shakunaa nihshankam ankeshayaah । asmaakam tu manorathoparachitapraasaadavaapeetatakreedaa kaananakelikautukajushaam aayuh param ksheeyate ॥ 3.14 ॥

bhikshaashatam tadapi neerasam ekabaaram shayyaa cha bhooh parijano nijadehamaatram । vastram visheernashatakhandamayee cha kanthaa haa haa tathaapi vishayaa na parityajanti ॥ 3.15 ॥

stanau maamsagranthee kanakakalashaavityupamitee mukham shleshmaagaaram tadapi cha shashaankena tulitam । sravanmootraklinnam karivarashiraspardhi jaghanam muhurnindyam roopam kavijanavisheshairgurukritam ॥ 3.16 ॥

eko raagishu raajate priyatamaadehaardhahaaree haro neeraageshu jano vimuktalalanaasango na yasmaatparah । durvaarasmarabaanapannagavishavyaabiddhamugdho janah sheshah kaamavidambitaanna vishayaanbhoktum na moktum kshamah ॥ 3.17 ॥

ajaanandaahaatmyam patatu shalabhasteevradahane sa meeno'pyajnaanaadbadishayutam ashnaatu pishitam । vijaananto'pyete vayam iha viyajjaalajatilaan na munchaamah kaanaam ahaha gahano mohamahimaa ॥ 3.18 ॥

trishaa shushyatyaasye pibati salilam sheetamadhuram kshudhaartah shaalyannam kavalayati maamsaadikalitam । pradeepte kaamaagnau sudridhataram aalingati vadhoom prateekaaram vyaadhah sukham iti viparyasyati janah ॥ 3.19 ॥

tungam veshma sutaah sataam abhimataah sankhyaatigaah sampadah kalyaanee dayitaa vayashcha navam ityajnaanamoodho janah । matvaa vishvam anashvaram nivishate samsaarakaaraagrihe sandrishya kshanabhanguram tadakhilam dhanyastu sannyasyati ॥ 3.20 ॥

deenaa deenamukhaih sadaiva shishukairaakrishtajeernaambaraa kroshadbhih kshudhitairnirannavidhuraa drishyaa na chedgehinee । yaachnaabhangabhayena gadgadagalatrutyadvileenaaksharam ko deheeti vadetsvadagdhajatharasyaarthe manasvee pumaan ॥ 3.21 ॥

abhimatamahaamaanagranthiprabhedapateeyasee gurutaragunagraamaabhojasphutojjvalachandrikaa । vipulavilallajjaavalleevitaanakuthaarikaa jatharapitharee duspureyam karoti vidambanam ॥ 3.22 ॥

punye graame vane vaa mahati sitapatachchannapaalee kapaalim hyaadaaya nyaayagarbhadvijahutahutabhugdhoomadhoomropakanthe । dvaaram dvaaram pravishto varam udaradareepooranaaya kshudhaarto maanee praanaih sanaatho na punaranudinam tulyakulyesu deenah ॥ 3.23 ॥

gangaatarangakanasheekarasheetalaani vidyaadharaadhyushitachaarushilaatalaani । sthaanaani kim himavatah pralayam gataani yatsaavamaanaparapindarataa manushyaah ॥ 3.24 ॥

kim kandaah kandarebhyah pralayam upagataa nirjharaa vaa giribhyah pradhvastaa vaa tarubhyah sarasagalabhrito valkalinyashcha shaakhaah । veekshyante yanmukhaani prasabham apagataprashrayaanaam khalaanaam duhkhaaptasvalpavittasmayapavanavashaanartitabhroolataani ॥ 3.25 ॥

punyairmoolaphalaistathaa pranayineem vrittim kurushvaadhunaa bhooshayyaam navapallavairakripanairuttishtha yaavo vanam । kshudraanaam avivekamoodhamanasaam yatreshvaraanaam sadaa vittavyaadhivikaaravihvalagiraam naamaapi na shrooyate ॥ 3.26 ॥

phalam svechchaalabhyam prativanam akhedam kshitiruhaam payah sthaane sthaane shishiramadhuram punyasaritaam । mridusparshaa shayyaa sulalitalataapallavamayee sahante santaapam tadapi dhaninaam dvaari kripanaah ॥ 3.27 ॥

ye vartante dhanapatipurah praarthanaaduhkhabhaajo ye chaalpatvam dadhati vishayaakshepaparyaaptabuddheh । teshaam antahsphuritahasitam vaasaraani smareyam dhyaanachchede shikharikuharagraavashayyaanishannah ॥ 3.28 ॥

ye santoshanirantarapramuditasteshaam na bhinnaa mudo ye tvanye dhanalubdhasankaladhiyastesaam na trishnaahataa । ittham kasya krite kutah sa vidhinaa keedrikpadam sampadaam svaatmanyeva samaaptahemamahimaa merurna me rochate ॥ 3.29 ॥

bhikshaahaaram adainyam apratisukham bheetichchidam sarvato durmaatsaryamadaabhimaanamathanam duhkhaughavidhvamsanam । sarvatraanvaham aprayatnasulabham saadhupriyam paavanam shambhoh satram avaayam akshayanidhim shamsanti yogeeshvaraah ॥ 3.30 ॥

bhoge rogabhayam kule chyutibhayam vitte nripaalaadbhayam maane dainyabhayam bale ripubhayam roope jaraayaa bhayam । shaastre vaadibhayam gune khalabhayam kaaye kritaantaadbhayam sarvam vastu bhayaanvitam bhuvi nrinaam vairaagyamevaabhayam ॥ 3.31 ॥

aakraantam maranena janma jarasaa chaatyujjvalam yauvanam santosho dhanalipsayaa shamasukham praudhaanganaavibhramaih । lokairmatsaribhirgunaa vanabhuvo vyaalairnripaa durjanair asthairyena vibhootayo'pyapahataa grastam na kim kena vaa ॥ 3.32 ॥

aadhivyaadhishatairjanasya vividhairaarogyam unmoolyate lakshmeeryatra patanti tatra vivritadvaaraa iva vyaapadah । jaatam jaatam avashyam aashu vivasham mrityuh karotyaatmasaat tatkim tena nirankushena vidhinaa yannirmitam susthiram ॥ 3.33 ॥

bhogaastungatarangabhangataralaah praanaah kshanadhvamsinah stokaanyeva dinaani yauvanasukham sphoortih priyaasu sthitaa । tatsamsaaram asaaram eva nikhilam buddhvaa budhaa bodhakaa lokaanugrahapeshalena manasaa yatnah samaadheeyataam ॥ 3.34 ॥

bhogaa meghavitaanamadhyavilasatsaudaamineechanchalaa aayurvaayuvighattitaabjapataleeleenaambuvadbhanguram । leelaa yauvanalaalasaastanubhritaam ityaakalayya drutam yoge dhairyasamaadhisiddhisulabhe buddhim vidadhvam budhaah ॥ 3.35 ॥

aayuh kallolalolam katipayadivasasthaayinee yauvanashreeh arthaah sankalpakalpaa ghanasamayatadidvibhramaa bhogapoogaah । kanthaashleshopagoodham tadapi cha na chiram yatpriyaabhih praneetam brahmanyaasaktachittaa bhavata bhavabhayaambhodhipaaram tareetum ॥ 3.36 ॥

krichchrenaamedhyamadhye niyamitatanubhih stheeyate garbhavaase kaantaavishleshaduhkhavyatikaravishamo yauvane chopabhogah । vaamaaksheenaam avajnaavihasitavasatirvriddhabhaavo'nyasaadhuh samsaare re manushyaa vadata yadi sukham svalpam apyasti kinchit ॥ 3.37 ॥

vyaaghreeva tishthati jaraa paritarjayantee rogaashcha shatrava iva praharanti deham । aayuh parisravanti bhinnaghataadivaambho lokastathaapyahitam aacharateeti chitram ॥ 3.38 ॥

bhogaa bhanguravrittayo bahuvidhaastaireva chaayam bhavastat kasyeha krite paribhramata re lokaah kritam cheshtataih । aashaapaashashataapashaantivishadam chetahsamaadheeyataam kaamotpattivashaatsvadhaamani yadi shraddeyam asmadvachah ॥ 3.39 ॥

sakhe dhanyaah kechittrutitabhavabandhavyatikaraa vanaante chittaantarvisham avishayaasheetvishagataah । sharachchandrajyotsnaadhavalagaganaabhogasubhagaam nayante ye raatrim sukritachayachintaikasharanaah ॥ 3.39.1 ॥

brahmendraadimarudganaamstrinakanaanyatra sthito manyate yatsvaadaadvirasaa bhavanti vibhavaastrailokyaraajyaadayah । bhogah ko'pi sa eva eka paramo nityodito jrimbhate bhoh saadho kshanabhangure taditare bhoge ratim maa krithaah ॥ 3.40 ॥

saa ramyaa nagaree mahaansa nripatih saamantachakram cha tat paarshve tasya cha saa vidagdhaparishattaashchandrabimbaananaah । udvrittah sa raajaputranivahaste vandinastaah kathaah sarvam yasya vashaadagaatsmritipatham kaalaaya tasmai namah ॥ 3.41 ॥

yatraanekah kvachidapi grihe tatra tishthatyathaiko yatraapyekastadanu bahavastatra naiko'pi chaante । ittham neyau rajanidivasau lolayandvaavivaakshau kaalah kalyo bhuvanaphalake kreedati praanishaaraih ॥ 3.42 ॥

aadityasya gataagatairaharahah sanksheeyate jeevitam vyaapaarairbahukaaryabhaaragurubhih kaalo'pi na jnaayate । drishtvaa janmajaraavipattimaranam traasashcha notpadyate peetvaa mohamayeem pramaadamadiraam unmattabhootam jagat ॥ 3.43 ॥

raatrih saiva punah sa eva divaso matvaa mudhaa jantavo dhaavantyudyaminastathaiva nibhritapraarabdhatattatkriyaah । vyaapaaraih punaruktabhootavishayairittham vidhenaamunaa samsaarena kadarthitaa vayam aho mohaanna lajjaamahe ॥ 3.44 ॥

na dhyaanam padam eeshvarasya vidhivatsamsaaravichchittaye svargadvaarakapaatapaatanapaturdharmo'pi nopaarjitah । naareepeenapayodharoruyugalam svapne'pi naalingitam maatuh kevalam eva yauvanavanachchede kuthaaraa vayam ॥ 3.45 ॥

naabhyastaa prativaadivrindadamanee vidyaa vineetochitaa khadgaagraih karikumbhapeethadalanairnaakam na neetam yashah । kaantaakaumalapallavaadhararasah peeto na chandrodaye taarunyam gatam eva nishphalam aho shoonyaalaye deepavat ॥ 3.46 ॥

vidyaa naadhigataa kalankarahitaa vittam cha nopaarjitam shushrooshaapi samaahitena manasaa pitrorna sampaaditaa । aalolaayatalochanaah priyatamaah svapne'pi naalingitaah kaalo'yam parapindalolupatayaa kaakairiva preryate ॥ 3.47 ॥

vayam yebhyo jaataashchiraparigataa eva khalu te samam yaih samvriddhaah smritivishayataam te'pi gamitaah । idaaneem ete smah pratidivasam aasannapatanaa gataastulyaavasthaam sikatilanadeeteeratarubhih ॥ 3.48 ॥

aayurvarshashatam nrinaam parimitam raatrau tadardham gatam tasyaardhasya parasya chaardham aparam baalatvavriddhatvayoh । shesham vyaadhiviyogaduhkhasahitam sevaadibhirneeyate jeeve vaaritarangachanchalatare saukhyam kutah praaninaam ॥ 3.49 ॥

kshanam baalo bhootvaa kshanam api yuvaa kaamarasikah kshanam vittairheenah kshanam api cha sampoornavibhavah । jaraajeernairangairnata iva baleemanditatanoor narah samsaaraante vishati yamadhaaneeyavanikaam ॥ 3.50 ॥

tvam raajaa vayam apyupaasitaguruprajnaabhimaanonnataah khyaatastvam vibhavairyashaamsi kavayo dikshu pratanvanti nah । ittham maanadhanaatidooram ubhayorapyaavayorantaram yadyasmaasu paraanmukho'si vayam apyekaantato nihsprihaa ॥ 3.51 ॥

arthaanaam eeshishe tvam vayam api cha giraam eeshmahe yaavadartham shoorastvam vaadidarpavyupashamanavidhaavakshayam paatavam nah । sevante tvaam dhanaadhyaa matimalahataye maam api shrotukaamaah । mayyapyaasthaa na te chettvayi mama nitaraam eva raajannanaasthaa ॥ 3.52 ॥

vayam iha paritushtaa valkalaistvam dukoolaih sama iha paritosho nirvishesho visheshah । sa tu bhavatu daridro yasya trishnaa vishaalaa manasi cha paritushte ko'rthavaanko daridrah ॥ 3.53 ॥

phalam alam ashanaaya svaadu paanaaya toyam kshitirapi shayanaartham vaasase valkalam cha । navadhanamadhupaanabhraantasarvendriyaanaam avinayam anumantum notsahe durjanaanaam ॥ 3.54 ॥

ashneemahi vayam bhikshaam aashaavaaso vaseemahi । shayeemahi maheeprishthe kurveemahi kim eeshvaraih ॥ 3.55 ॥

na nataa naa vitaa na gaayakaa na cha sabhyetaravaadachunchavah । nripam eekshitum atra ke vayam stanabhaaraanamitaa na yoshitah ॥ 3.56 ॥

vipulahridayaireeshairetajjagajjanitam puraa vidhritam aparairdattam chaanyairvijitya trinam yathaa । iha hi bhuvanaanyanyairdheeraashchaturdasha bhunjate katipayapurasvaamye pumsaam ka esha madajvarah ॥ 3.57 ॥

abhuktaayaam yasyaam kshanam api na yaatam nripashatair bhuvastasyaa laabhe ka iva bahumaanah kshitibhritaam । tadamshasyaapyamshe tadavayaleshe'pi patayo vishaade kartavye vidadhati jadaah pratyuta mudam ॥ 3.58 ॥

mritpindo jalarekhayaa valayitah sarvo'pyayam nanvanuh svaamsheekritya sa eva sangarashatai raajnaam ganaa bhunjate । ye dadyurdadato'thavaa kim aparam kshudraa daridram bhrisham dhigdhiktaanpurushaadhamaandhanakanaanvaanchhanti tebhyo'pi ye ॥ 3.59 ॥

sa jaatah ko'pyaaseenmadanaripunaa moordhni dhavalam kapaalam yasyochchairvinihitam alankaaravidhaye । nribhih praanatraanapravanamatibhih kaishchidadhunaa namadbhih kah pumsaam ayam atuladarpajvarabharah ॥ 3.60 ॥

pareshaam chetaamsi pratidivasam aaraadhya bahudhaa prasaadam kim netum vishasi hridaya kleshakalitam । prasanne tvayyantahsavayamuditachintaamanigano viviktah sankalpah kim abhilashitam pushyati na te ॥ 3.61 ॥

satyaam eva trilokeesariti harashirashchumbineevachchataayaam sadvrittim kalpayantyaam batavitapabhavairvalkalaih satphalaishcha । ko'yam vidvaanvipattijvarajanitarujaateevaduhkhaasikaanaam vaktram veeksheta duhsthe yadi hi na vibhriyaatsve kutumbe'nukampaam ॥ 3.61.1 ॥

paribhramasi kim mudhaa kvachana chitta vishraamyataam svayam bhavati yadyathaa bhavati tattathaa naanyathaa । ateetam ananusmarannapi cha bhaavyasankalpayannatarkita samaagamaanubhavaami bhoganaaham ॥ 3.62 ॥

etasmaadviramendriyaarthagahanaadaayaasakaadaashrayashreyo maargam asheshaduhkhashamanavyaapaaradaksham kshanaat । svaatmeebhaavam upaihi santyaja nijaam kallolalolam gatim maa bhooyo bhaja bhanguraam bhavaratim chetah praseedaadhunaa ॥ 3.63 ॥

moham maarjaya taam upaarjaya ratim chandraardhachoodaamanau chetah svargatarangineetatabhuvaam aasangam angeekuru । ko vaa veechishu budbudeshu cha tadillekhaasu cha shreeshu cha jvaalaagreshu cha pannageshu saridvegeshu cha chapratyayah ॥ 3.64 ॥

chetashchintaya maa ramaam sakridimaam asthaayineem aasthayaa bhoopaalabhrukuteekuteeviharanavyaapaarapanyaanganaam । kanthaakanchukinah pravishya bhavanadvaaraani vaaraanaseerathyaa panktishu paanipaatrapatitaam bhikshaam apekshaamahe ॥ 3.65 ॥

agre geetam sarasakavayah paarshvayordaakshinaatyaah pashchaalleelaavalayaranitam chaamaragraahineenaam । yadyastyevam kuru bhavarasaasvaadane lampatatvam no chechchetah pravisha sahasaa nirvikalpe samaadhau ॥ 3.66 ॥

praaptaah shriyah sakalakaamadudhaastatah kim nyastam padam shirasi vidvishataam tatah kim । sampaaditaah pranayino vibhavaistatah kim kalpam sthitaastanubhritaam tanavastatah kim ॥ 3.67 ॥

bhaktirbhave maranajanmabhayam hridistham sneho na bandhushu na manmathajaa vikaaraah । samsarja dosharahitaa vijayaa vanaantaa vairaagyam asti kim itah paramarthaneeyam ॥ 3.68 ॥

tasmaadanantam ajaram paramam vikaasi tadbrahma chintaya kim ebhirasadvikalpaih । yasyaanushangina ime bhuvanaadhipatyabhogaadayah kripanalokamataa bhavanti ॥ 3.69 ॥

paataalam aavishasi yaasi nabho vilanghya dinmandalam bhramasi maanasa chaapalena । bhraantyaapi jaatu vimalam katham aatmaneenam na brahma samsarasi nirvritim eshi yena ॥ 3.70 ॥

kim vedaih smritibhih puraanapathanaih shaastrairmahaavistaraih svargagraamakuteenivaasaphaladaih karmakriyaavibhramaih । muktvaikam bhavaduhkhabhaararachanaavidhvamsakaalaanalam svaatmaanandapadapraveshakalanam shesairvaanigvrittibhih ॥ 3.71 ॥

naayam te samayo rahasyam adhunaa nidraati naatho yadi sthitvaa drakshyati kupyati prabhuriti dvaareshu yeshaam vachah । chetastaanapahaaya yaahi bhavanam devasya vishveshitur nirdauvaarikanirdayoktyaparusham nihsaumasharmapradam ॥ 3.71.1 ॥

yato meruh shreemaannipatati yugaantaagnivalitah samudraah shushyanti prachuramakaragraahanilayaah । dharaa gachchhatyantam dharanidharapaadairapi dhritaa shareere kaa vaartaa karikalabhakarnaagrachapale ॥ 3.72 ॥

gaatram sankuchitam gatirvigalitaa bhrashtaa cha dantaavalir drishtirnakshyati vardhate badhirataa vaktram cha laalaayate । vaakyam naadriyate cha baandhavajano bhaaryaa na shushrooshate haa kashtam purushasya jeernavayasah putro'pyamitraayate ॥ 3.73 ॥

varnam sitam shirasi veekshya shiroruhaanaam sthaanam jaraaparibhavasya tadaa pumaamsam । aaropitaamsthishatakam parihritya yaanti chandaalakoopam iva doorataram tarunyah ॥ 3.74 ॥

yaavatsvastham idam shareeram arujam yaavachcha doore jaraa yaavachchendriyashaktirapratihataa yaavatkshayo naayushah । aatmashreyasi taavadeva vidushaa kaaryah prayatno mahaan sandeepte bhavane tu koopakhananam pratyudyamah keedrishah ॥ 3.75 ॥

tapasyantah santah kim adhinivasaamah suranadeem gunodaaraandaaraanuta paricharaamah savinayam । pibaamah shaastraughaanutavividhakaavyaamritarasaan na vidmah kim kurmah katipayanimeshaayushi jane ॥ 3.76 ॥

duraaraadhyaashchaamee turagachalachittaah kshitibhujo vayam tu sthoolechchaah sumahati phale baddhamanasah । jaraa deham mrityurharati dayitam jeevitam idam sakhe naanyachchreyo jagati vidushe'nyatra tapasah ॥ 3.77 ॥

maane mlaayini khandite cha vasuni vyarthe prayaate'rthini ksheene bandhujane gate parijane nashte shanairyauvane । yuktam kevalam etadeva sudhiyaam yajjahnukanyaapayahpootaagraava gireendrakandaratateekunje nivaasah kvachit ॥ 3.78 ॥

ramyaashchandramareechayastrinavatee ramyaa vanaantasthalee ramyam saadhusamaagamaagatasukham kaavyeshu ramyaah kathaah । kopopaahitabaashpabindutaralam ramyam priyaayaa mukham sarvam ramyam anityataam upagate chitte na kinchitpunah ॥ 3.79 ॥

ramyam harmyatalam na kim vasataye shravyam na geyaadikam kim vaa praanasamaasamaagamasukham naivaadhikapreetaye । kintu bhraantapatangakshapavanavyaaloladeepaankurachchaayaa chanchalam aakalayya sakalam santo vanaantam gataah ॥ 3.80 ॥

aa samsaaraattribhuvanam idam chinvataam taattaadrinnaivaasmaakam nayanapadaveem shrotramaargam gato vaa । yo'yam dhatte vishayakarino gaadhagoodhaabhimaanaksheevasyaantah karanakarinah samyamaalaanaleelaam ॥ 3.81 ॥

yadetatsvachchandam viharanam akaarpanyam ashanam sahaaryaih samvaasah shrutam upashamaikavrataphalam । mano mandaspandam bahirapi chirasyaapi vimrishanna jaane kasyaishaa parinatirudaarasya tapasah ॥ 3.82 ॥

jeernaa eva manorathaashcha hridaye yaatam cha tadyauvanam hantaangeshu gunaashbandhyaphalataam yaataa gunajnairvinaa । kim yuktam sahasaabhyupaiti balavaankaalah kritaanto'kshamee haa jnaatam madanaantakaanghriyugalam muktvaasti naanyo gatih ॥ 3.83 ॥

maheshvare vaa jagataam adheeshvare janaardane vaa jagadantaraatmani । na vastubhedapratipattirasti me tathaapi bhaktistarunendushekhare ॥ 3.84 ॥

sphuratsphaarajyotsnaadhavalitatale kvaapi puline sukhaaseenaah shaantadhvantisu rajaneeshu dyusaritah । bhavaabhogodvignaah shiva shiva shivetyuchchavachasah kadaa yaasyaamo'targatabahulabaashpaakuladashaam ॥ 3.85 ॥

mahaadevo devah saridapi cha saishaa surasaridguhaa evaagaaram vasanam api taa eva haritah । suhridaa kaalo'yam vratam idam adainyavratam idam kiyadvaa vakshyaamo vatavitapa evaastu dayitaa ॥ 3.85.1 ॥

viteerne sarvasve tarunakarunaapoornahridayaah smarantah samsaare vigunaparinaamaam vidhigatim । vayam punyaaranye parinatasharachchandrakiranaas triyaamaa nesyaamo haracharanachintaikasharanaah ॥ 3.86 ॥

kadaa vaaraanasyaam amaratatineerodhasi vasan vasaanah kaupeenam shirasi nidadhaano'njaliputam । aye gaureenaatha tripurahara shambho trinayana praseedetyaakroshannimisham iva neshyaami divasaan ॥ 3.87 ॥

udyaaneshu vichitrabhojanavidhisteevraatiteevram tapah kaupeenaavaranam suvastram amitam bhikshaatanam mandanam । aasannam maranam cha mangalasamam yasyaam samutpadyate taam kaasheem parihritya hanta vibudhairanyatra kim stheeyate ॥ 3.87.1 ॥

snaatvaa gaangaih payobhih shuchikusumaphalairarchayitvaa vibho tvaa dhyeye dhyaanam niveshya kshitidharakuharagraavaparyankamoole । aatmaaraamah phalaashee guruvachanaratastvatprasaadaatsmaraare duhkham mokshye kadaaham samakaracharane pumsi sevaasamuttham ॥ 3.88 ॥

ekaakee nihsprihah shaantah paanipaatro digambarah । kadaa shambho bhavishyaami karmanirmoolanakshamah ॥ 3.89 ॥

paanim paatrayataam nisargashuchinaa bhaikshena santushyataam yatra kvaapi nisheedataam bahutrinam vishvam muhuh pashyataam । atyaage'pi tanorakhandaparamaanandaavabodhasprishaa madhvaa ko'pi shivaprasaadasulabhah sampatsyate yoginaam ॥ 3.90 ॥

kaupeenam shatakhandajarjarataram kanthaa punastaadrishee naishchintyam nirapekshabhaikshyam ashanam nidraa shmashaane vane । svaatantryena nirankusham viharanam svaantam prashaantam sadaa sthairyam yogamahotsave'pi cha yadi trailokyaraajyena kim ॥ 3.91 ॥

brahmaandam mandaleemaatram kim lobhaaya manasvinah । shaphareesphurtenaabdhih kshubdho na khalu jaayate ॥ 3.92 ॥

maatarlakshmi bhajasva kanchidaparam matkaankshinee maa sma bhoor bhogeshu sprihayaalavastava vashe kaa nihsprihaanaam asi । sadyah syootapalaashapatraputikaapaatraih pavitreekritair bhikshaavastubhireva samprati vayam vrittim sameehaamahe ॥ 3.93 ॥

mahaashayyaa prithvee vipulam upadhaanam bhujalataam vitaanam chaakaasham vyajanam anukoolo'yam anilah । sharachchandro deepo virativanitaasangamuditah sukhee shaantah shete muniratanubhootirnripa iva ॥ 3.94 ॥

bhikshaasee janamadhyasangarahitah svaayattacheshtah sadaa haanaadaanaviraktamaarganiratah kashchittapasvee sthitah । rathyaakeernavisheernajeernavasanah sampraaptakanthaasano nirmaano nirahankritih shamasukhaabhogaikabaddhasprihah ॥ 3.95 ॥

chandaalah kim ayam dvijaatirathavaa shoodro'tha kim taapasah kim vaa tattvavivekapeshalamatiryogeeshvarah ko'pi kim । ityutpannavikalpajalpamukharairaabhaashyamaanaa janair na kruddhaah pathi naiva tushtamanaso yaanti svayam yoginah ॥ 3.96 ॥

himsaashoonyam ayatnalabhyam ashanam dhaatraa marutkalpitam vyaalaanam pashavastrinaankurabhujastushtaah sthaleeshaayinah । samsaaraarnavalanghanakshamadhiyaam vrittih kritaa saa nrinaam taam anveshayataam prayaanti satatam sarvam samaaptim gunaah ॥ 3.97 ॥

gangaateere himagirishilaabaddhapadmaasanasya brahmadhyaanaabhyasanavidhinaa yoganidraam gatasya । kim tairbhaavyam mama sudivasairyatra te nirvishankaah kandooyante jarathaharinaah svaangam ange madeeye ॥ 3.98 ॥

jeernaah kanthaa tatah kim sitam amalapatam pattasootram tatah kim ekaa bhaaryaa tatah kim hayakarisuganairaavrito vaa tatah kim । bhaktam bhuktam tatah kim kadashanam athavaa vaasaraante tatah kim vyaktajyotirna vaantarmathitabhavabhayam vaibhavam vaa tatah kim ॥ 3.98.1 ॥

paanih paatram pavitram bhramanaparigatam bhaikshyam akshayyam annam visteernam vastram aashaadashakam achapalam talpam asvalpam urveem । yeshaam nihsangataangeekaranaparinatasvaantasantoshinaste dhanyaah sannyastadainyavyatikaranikaraah karma nirmoolayanti ॥ 3.99 ॥

trailokyaadhipatitvam eva virasam yasminmahaashaasane tallabdhvaasanavastramaanaghatane bhoge ratim maa krithaah । bhogah ko'pi sa eka eva paramo nityoditaa jrimbhane yatsvaadaadvirasaa bhavanti visayaastrailokyaraajyaadayah ॥ 3.99.1 ॥

maatarmedini taata maaruti sakhe tejah subandho jala bhraatarvyauma nibaddha esha bhavataam antyah pranaamaanjalih । yushmatsangavashopajaatasukritasphaarasphurannirmalajnaanaapaasta samastamohamahimaa leene parabrahmani ॥ 3.100 ॥

shayyaa shailashilaagriham giriguhaa vastram tarunaam tvachah saarangaah suhrido nanu kshitiruhaam vrittih phalaih kaumalaih । yesaam nirjharam ambupaanam uchitam ratyai tu vidyaanganaa manye te parameshvaraah shirasi yari baddho na sevaanjalih ॥ 3.101 ॥

dhairyam yasya pitaa kshamaa cha jananee shaantishchiram gehinee satyam mitram idam dayaa cha bhaginee bhraataa manahsamyamah । shayyaa bhoomitalam disho'pi vasanam jnaanaamritam bhojanam hyete yasya kutumbino vada sakhe kasmaadbhayam yoginah ॥ 3.102 ॥

aho vaa haare vaa balavati ripau vaa suhridi vaa manau vaa loshthe vaa kusumashayane vaa drishadi vaa । trine vaa straine vaa mama samadrisho yaanti divasaah kvachitpunyaaranye shiva shiva shiveti pralapatah ॥ 3.103 ॥

భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - వైరాగ్య శతకం గురించి

The Vairagya Shatakam, "a hundred verses on dispassion", is the third of Bhartrihari's three Shatakas, after the Niti (conduct) and Shringara (love) Shatakas. In vivid, often biting verses it shows the restlessness of desire, the humiliation of serving the rich, the passing of youth and the certainty of time, and turns at last to Shiva and the peace of the forest.

రచయిత: Bhartrihari

ఎప్పుడు పఠించాలి: For reading and reflection, at any time, and especially in later life.

మీకు తెలుసా?

  • Its opening verse salutes Shiva, crowned with the crescent moon, who burnt Kama like a moth, the lamp that dispels the darkness of delusion.
  • A famous verse ends with the wish to spend one's days in a sacred forest with equal vision toward snake or garland, friend or foe, jewel or clod, a bed of flowers or a stone.
  • Tradition holds Bhartrihari to be a king of Ujjain who renounced his throne.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

What does "Vairagya Shatakam" mean?

"A hundred verses on dispassion".

Who wrote it?

Bhartrihari, traditionally a king of Ujjain who became an ascetic.

What are the three Shatakas?

Niti (conduct), Shringara (love) and Vairagya (dispassion).

ఆరాధన, అధ్యయనం కోసం అందించబడింది, జోస్యంగా కాదు. వాణిజ్యేతరం.

మరిన్ని భక్తి గ్రంథాలు