मणिद्वीप वर्णन - 1 (देवी भागवतम्)
Devi · पारंपरिक भक्ति पाठ
(shreedeveebhaagavatam, dvaadasha skandham, dashamo'dhyaayah, , manidveepa varnana - 1)
vyaasa uvaacha
– brahmalokaadoordhvabhaage sarvaloko'sti yah shrutah । manidveepah sa evaasti yatra devee viraajate ॥ 1
sarvasmaadadhiko yasmaatsarvalokastatah smritah । puraa paraambayaivaayam kalpito manasechchayaa ॥ 2 ॥
sarvaadau nijavaasaartham prakrityaa moolabhootayaa । kailaasaadadhiko loko vaikunthaadapi chottamah ॥ 3 ॥
golokaadapi sarvasmaatsarvaloko'dhikah smritah । naitatsamam trilokyaam tu sundaram vidyate kvachit ॥ 4 ॥
chhatreebhootam trijagato bhavasantaapanaashakam । chhaayaabhootam tadevaasti brahmaandaanaam tu sattama ॥ 5 ॥
bahuyojanavisteerno gambheerastaavadeva hi । manidveepasya parito vartate tu sudhodadhih ॥ 6 ॥
marutsanghattanotkeernataranga shatasankulah । ratnaachchavaalukaayukto jhashashankhasamaakulah ॥ 7 ॥
veechisangharshasanjaatalahareekanasheetalah । naanaadhvajasamaayuktaa naanaapotagataagataih ॥ 8 ॥
viraajamaanah paritasteeraratnadrumo mahaan । taduttaramayodhaatunirmito gagane tatah ॥ 9 ॥
saptayojanavisteernah praakaaro vartate mahaan । naanaashastrapraharanaa naanaayuddhavishaaradaah ॥ 10 ॥
rakshakaa nivasantyatra modamaanaah samantatah । chaturdvaarasamaayukto dvaarapaalashataanvitah ॥ 11 ॥
naanaaganaih parivrito deveebhaktiyutairnripa । darshanaartham samaayaanti ye devaa jagadeeshituh ॥ 12 ॥
teshaam ganaa vasantyatra vaahanaani cha tatra hi । vimaanashatasangharshaghantaasvanasamaakulah ॥ 13 ॥
hayaheshaakhuraaghaatabadhireekritadimmukhah । ganaih kilakilaaraavairvetrahastaishcha taaditaah ॥ 14 ॥
sevakaa devasangaanaam bhraajante tatra bhoomipa । tasminkolaahale raajannashabdah kenachitkvachit ॥ 15 ॥
kasyachichchrooyate'tyantam naanaadhvanisamaakule । pade pade mishtavaariparipoornasaraansi cha ॥ 16 ॥
vaatikaa vividhaa raajan ratnadrumaviraajitaah । taduttaram mahaasaaradhaatunirmitamandalah ॥ 17 ॥
saalo'paro mahaanasti gaganasparshi yachchhirah । tejasaa syaachchatagunah poorvasaalaadayam parah ॥ 18 ॥
gopuradvaarasahito bahuvrikshasamanvitah । yaa vrikshajaatayah santi sarvaastaastatra santi cha ॥ 19 ॥
nirantaram pushpayutaah sadaa phalasamanvitaah । navapallavasamyuktaah parasaurabhasankulaah ॥ 20 ॥
panasaa bakulaa lodhraah karnikaaraashcha shimshapaah । devadaarukaanchanaaraa aamraashchaiva sumeravah ॥ 21 ॥
likuchaa hingulaashchailaa lavangaah katphalaastathaa । paatalaa muchukundaashcha phalinyo jaghanephalaah ॥ 22 ॥
taalaastamaalaah saalaashcha kankolaa naagabhadrakaah । punnaagaah peelavah saalvakaa vai karpoorashaakhinah ॥ 23 ॥
ashvakarnaa hastikarnaastaalaparnaashcha daadimaah । ganikaa bandhujeevaashcha jambeeraashcha kurandakaah ॥ 24 ॥
chaampeyaa bandhujeevaashcha tathaa vai kanakadrumaah । kaalaagurudrumaashchaiva tathaa chandanapaadapaah ॥ 25 ॥
kharjooraa yoothikaastaalaparnyashchaiva tathekshavah । ksheeravrikshaashcha khadiraashchinchaabhallaatakaastathaa ॥ 26 ॥
ruchakaah kutajaa vrikshaa bilvavrikshaastathaiva cha । tulaseenaam vanaanyevam mallikaanaam tathaiva cha ॥ 27 ॥
ityaaditarujaateenaam vanaanyupavanaani cha । naanaavaapeeshatairyuktaanyevam santi dharaadhipa ॥ 28 ॥
kokilaaraavasamyuktaa gunjadbhramarabhooshitaah । niryaasasraavinah sarve snigdhachchaayaastaroottamaah ॥ 29 ॥
naanaaritubhavaa vrikshaa naanaapakshisamaakulaah । naanaarasasraavineebhirnadeebhiratishobhitaah ॥ 30 ॥
paaraavatashukavraatasaarikaapakshamaarutaih । hamsapakshasamudbhoota vaatavraataishchaladdrumam ॥ 31 ॥
sugandhagraahipavanapooritam tadvanottamam । sahitam harineeyoothairdhaavamaanairitastatah ॥ 32 ॥
nrityadbarhikadambasya kekaaraavaih sukhapradaih । naaditam tadvanam divyam madhusraavi samantatah ॥ 33 ॥
kaamsyasaalaaduttare tu taamrasaalah prakeertitah । chaturasrasamaakaara unnatyaa saptayojanah ॥ 34 ॥
dvayostu saalayormadhye samproktaa kalpavaatikaa । yeshaam taroonaam pushpaani kaanchanaabhaani bhoomipa ॥ 35 ॥
patraani kaanchanaabhaani ratnabeejaphalaani cha । dashayojanagandho hi prasarpati samantatah ॥ 36 ॥
tadvanam rakshitam raajanvasantenartunaanisham । pushpasimhaasanaaseenah pushpachchatraviraajitah ॥ 37 ॥
pushpabhooshaabhooshitashcha pushpaasavavighoornitah । madhushreermaadhavashreeshcha dve bhaarye tasya sammate ॥ 38 ॥
kreedatah smeravadane sumastabakakandukaih । ateeva ramyam vipinam madhusraavi samantatah ॥ 39 ॥
dashayojanaparyantam kusumaamodavaayunaa । pooritam divyagandharvaih saanganairgaanalolupaih ॥ 40 ॥
shobhitam tadvanam divyam mattakokilanaaditam । vasantalakshmeesamyuktam kaamikaamapravardhanam ॥ 41 ॥
taamrasaalaaduttaratra seesasaalah prakeertitah । samuchchraayah smrito'pyasya saptayojanasankhyayaa ॥ 42 ॥
santaanavaatikaamadhye saalayostu dvayornripa । dashayojanagandhastu prasoonaanaam samantatah ॥ 43 ॥
hiranyaabhaani kusumaanyutphullaani nirantaram । amritadravasamyuktaphalaani madhuraani cha ॥ 44 ॥
greeshmarturnaayakastasyaa vaatikaayaa nripottama । shukrashreeshcha shuchishreeshcha dve bhaarye tasya sammate ॥ 45 ॥
santaapatrastalokaastu vrikshamooleshu samsthitaah । naanaasiddhaih parivrito naanaadevaih samanvitah ॥ 46 ॥
vilaasineenaam brindaistu chandanadravapankilaih । pushpamaalaabhooshitaistu taalavrintakaraambujaih ॥ 47 ॥
[paathabhedah- praakaarah] prakaarah shobhito ejachcheetalaambunishevibhih । seesasaalaaduttaratraapyaarakootamayah shubhah ॥ 48 ॥
praakaaro vartate raajanmuniyojanadairghyavaan । harichandanavrikshaanaam vaatee madhye tayoh smritaa ॥ 49 ॥
saalayoradhinaathastu varsharturmeghavaahanah । vidyutpingalanetrashcha jeemootakavachah smritah ॥ 50 ॥
vajranirghoshamukharashchendradhanvaa samantatah । sahasrasho vaaridhaaraa munchannaaste ganaavritah ॥ 51 ॥
nabhah shreeshcha nabhasyashreeh svarasyaa rasyamaalinee । ambaa dulaa niratnishchaabhramantee meghayantikaa ॥ 52 ॥
varshayantee chibunikaa vaaridhaaraa cha sammataah । varshartordvaadasha proktaah shaktayo madavihvalaah ॥ 53 ॥
navapallavavrikshaashcha naveenalatikaanvitaah । haritaani trinaanyeva veshtitaa yairdharaa'khilaa ॥ 54 ॥
nadeenadapravaahaashcha pravahanti cha vegatah । saraamsi kalushaambooni raagichittasamaani cha ॥ 55 ॥
vasanti devaah siddhaashcha ye deveekarmakaarinah । vaapeekoopatadaagaashcha ye devyartham samarpitaah ॥ 56 ॥
te ganaa nivasantyatra savilaasaashcha saanganaah । aarakootamayaadagre saptayojanadairghyavaan ॥ 57 ॥
panchalohaatmakah saalo madhye mandaaravaatikaa । naanaapushpalataakeernaa naanaapallavashobhitaa ॥ 58 ॥
adhishthaataa'tra samproktah sharadrituranaamayah । ishalakshmeeroorjalakshmeerdve bhaarye tasya sammate ॥ 59 ॥
naanaasiddhaa vasantyatra saanganaah saparichchadaah । panchalohamayaadagre saptayojanadairghyavaan ॥ 60 ॥
deepyamaano mahaashringairvartate raupyasaalakah । paarijaataataveemadhye prasoonastabakaanvitaa ॥ 61 ॥
dashayojanagandheeni kusumaani samantatah । modayanti ganaansarvaanye deveekarmakaarinah ॥ 62 ॥
tatraadhinaathah samprokto hemantarturmahojjvalah । saganah saayudhah sarvaan raagino ranjayannapah ॥ 63 ॥
sahashreeshcha sahasyashreerdve bhaarye tasya sammate । vasanti tatra siddhaashcha ye deveevratakaarinah ॥ 64 ॥
raupyasaalamayaadagre saptayojanadairghyavaan । sauvarnasaalah samproktastaptahaatakakalpitah ॥ 65 ॥
madhye kadambavaatee tu pushpapallavashobhitaa । kadambamadiraadhaaraah pravartante sahasrashah ॥ 66 ॥
yaabhirnipeetapeetaabhirnijaanando'nubhooyate । tatraadhinaathah samproktah shaishirarturmahodayah ॥ 67 ॥
tapahshreeshcha tapasyashreerdve bhaarye tasya sammate । modamaanah sahaitaabhyaam vartate shishiraakritih ॥ 68 ॥
naanaavilaasasamyukto naanaaganasamaavritah । nivasanti mahaasiddhaa ye deveedaanakaarinah ॥ 69 ॥
naanaabhogasamutpannamahaanandasamanvitaah । saanganaah parivaaraistu sanghashah parivaaritaah ॥ 70 ॥
svarnasaalamayaadagre muniyojanadairghyavaan । pushparaagamayah saalah kunkumaarunavigrahah ॥ 71 ॥
pushparaagamayee bhoomirvanaanyupavanaani cha । ratnavrikshaalavaalaashcha pushparaagamayaah smritaah ॥ 72 ॥
praakaaro yasya ratnasya tadratnarachitaa drumaah । vanabhooh pakshinashchaiva ratnavarnajalaani cha ॥ 73 ॥
mandapaa mandapastambhaah saraansi kamalaani cha । praakaare tatra yadyatsyaattatsarvam tatsamam bhavet ॥ 74 ॥
paribhaasheyamuddishtaa ratnasaalaadishu prabho । tejasaa syaallakshagunah poorvasaalaatparo nripa ॥ 75 ॥
dikpaalaa nivasantyatra pratibrahmaandavartinaam । dikpaalaanaam samashtyaatmaroopaah sphoorjadvaraayudhaah ॥ 76 ॥
poorvaashaayaam samuttungashringaa pooramaraavatee । naanopavanasamyuktaa mahendrastatra raajate ॥ 77 ॥
svargashobhaa cha yaa svarge yaavatee syaattato'dhikaa । samashtishatanetrasya sahasragunatah smritaa ॥ 78 ॥
airaavatasamaaroodho vajrahastah prataapavaan । devasenaaparivrito raajate'tra shatakratuh ॥ 79 ॥
devaanganaaganayutaa shachee tatra viraajate । vahnikone vahnipuree vahnipooh sadrishee nripa ॥ 80 ॥
svaahaasvadhaasamaayukto vahnistatra viraajate । nijavaahanabhooshaadhyo nijadevaganairvritah ॥ 81 ॥
yaamyaashaayaam yamapuree tatra dandadharo mahaan । svabhatairveshtito raajan chitraguptapurogamaih ॥ 82 ॥
nijashaktiyuto bhaasvattanayo'sti yamo mahaan । nairrityaam dishi raakshasyaam raakshasaih parivaaritah ॥ 83 ॥
khadgadhaaree sphurannaaste nirritirnijashaktiyuk । vaarunyaam varuno raajaa paashadhaaree prataapavaan ॥ 84 ॥
mahaajhashasamaaroodho vaaruneemadhuvihvalah । nijashaktisamaayukto nijayaadoganaanvitah ॥ 85 ॥
samaaste vaarune loke varunaaneerataakulah । vaayukone vaayuloko vaayustatraadhitishthati ॥ 86 ॥
vaayusaadhanasamsiddhayogibhih parivaaritah । dhvajahasto vishaalaaksho mrigavaahanasamsthitah ॥ 87 ॥
marudganaih parivrito nijashaktisamanvitah । uttarasyaam dishi mahaanyakshaloko'sti bhoomipa ॥ 88 ॥
yakshaadhiraajastatraa''ste vriddhiriddhyaadishaktibhih । navabhirnidhibhiryuktastundilo dhananaayakah ॥ 89 ॥
manibhadrah poornabhadro manimaanmanikandharah । manibhoosho manisragvee manikaarmukadhaarakah ॥ 90 ॥
ityaadiyakshasenaaneesahito nijashaktiyuk । eeshaanakone samprokto rudraloko mahattarah ॥ 91 ॥
anarghyaratnakhachito yatra rudro'dhidaivatam । manyumaandeeptanayano baddhaprishthamaheshudhih ॥ 92 ॥
sphoorjaddhanurvaamahasto'dhijyadhanvabhiraavritah । svasamaanairasankhyaatarudraih shoolavaraayudhaih ॥ 93 ॥
vikritaasyaih karaalaasyairvamadvahnibhiraasyatah । dashahastaih shatakaraih sahasrabhujasamyutaih ॥ 94 ॥
dashapaadairdashagreevaistrinetrairugramoortibhih । antarikshacharaa ye cha ye cha bhoomicharaah smritaah ॥ 95 ॥
rudraadhyaaye smritaa rudraastaih sarvaishcha samaavritah । rudraaneekotisahito bhadrakaalyaadimaatribhih ॥ 96 ॥
naanaashaktisamaavishtadaamaryaadiganaavritah । veerabhadraadisahito rudro raajanviraajate ॥ 97 ॥
mundamaalaadharo naagavalayo naagakandharah । vyaaghracharmapareedhaano gajacharmottareeyakah ॥ 98 ॥
chitaabhasmaangaliptaangah pramathaadiganaavritah । ninadaddamarudhvaanairbadhireekritadimmukhah ॥ 99 ॥
attahaasaasphotashabdaih santraasitanabhastalah । bhootasanghasamaavishto bhootaavaaso maheshvarah ॥ 100 ॥
eeshaanadikpatih so'yam naamnaa cheshaana eva cha ॥ 101 ॥
iti shreedeveebhaagavate mahaapuraane dvaadashaskandhe manidveepavarnanam naama dashamo'dhyaayah ॥
मणिद्वीप वर्णन - 1 (देवी भागवतम्) के बारे में
Manidweepa Varnana describes Manidvipa, the "Jewel Island", the supreme abode of the Divine Mother beyond all the worlds. Surrounded by an ocean of nectar, it is enclosed by walls of different metals and gems, one within another, with gardens, rivers and attendants, and at its centre the Goddess on her throne.
स्रोत: Devi Bhagavata Purana, 12th skandha, chapter 10
कब पढ़ें: During Navaratri, on Fridays and in Devi worship; the Telugu song version is often sung at home gatherings.
क्या आप जानते हैं?
- In the Devi Bhagavatam, Manidvipa is higher than even Vaikuntha and Kailasa, the place from which the Goddess creates and sustains all the worlds.
- The walls are described one by one, from iron and bronze to gold, gems and finally precious stones of every kind.
- Each region has a guardian deity; this chapter ends naming Ishana as the lord of the north-east.
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
What is Manidweepa?
The "Jewel Island", the supreme abode of the Divine Mother described in the Devi Bhagavata Purana.
Where is it described?
In the 12th skandha of the Devi Bhagavata Purana, chapters 10 to 12.
When is Manidweepa Varnana recited?
During Navaratri, on Fridays and in Devi worship gatherings.
उपासना और अध्ययन के लिए प्रस्तुत, भविष्यवाणी के रूप में नहीं। गैर-व्यावसायिक।
और भक्ति पाठ