వివేక చూడామణి
Vishnu · సాంప్రదాయ భక్తి గ్రంథం
sarvavedaantasiddhaantagocharam tamagocharam । govindam paramaanandam sadgurum pranato'smyaham ॥ 1॥
jantoonaam narajanma durlabhamatah pumstvam tato viprataa tasmaadvaidikadharmamaargaparataa vidvattvamasmaatparam । aatmaanaatmavivechanam svanubhavo brahmaatmanaa samsthitih muktirno shatajanmakotisukritaih punyairvinaa labhyate ॥ 2॥ (paathabhedah - shatakotijanmasu kritaih)
durlabham trayamevaitaddevaanugrahahetukam । manushyatvam mumukshutvam mahaapurushasamshrayah ॥ 3॥
labdhvaa kathanchinnarajanma durlabham (paathabhedah - kathanchin) tatraapi pumstvam shrutipaaradarshanam । yastvaatmamuktau na yateta moodhadheeh sa hyaatmahaa svam vinihantyasadgrahaat ॥ 4॥ (paathabhedah - aatmahaa svam)
itah ko nvasti moodhaatmaa yastu svaarthe pramaadyati । durlabham maanusham deham praapya tatraapi paurusham ॥ 5॥
vadantu shaastraani yajantu devaan (paathabhedah - pathantu) kurvantu karmaani bhajantu devataah । aatmaikyabodhena vinaapi mukti- (paathabhedah - vinaa vimuktih na) rna sidhyati brahmashataantare'pi ॥ 6॥
amritattvasya naashaasti vittenetyeva hi shrutih । braveeti karmano mukterahetutvam sphutam yatah ॥ 7॥
ato vimuktyai prayateta vidvaan sannyastabaahyaarthasukhasprihah san । santam mahaantam samupetya deshikam tenopadishtaarthasamaahitaatmaa ॥ 8॥
uddharedaatmanaa''tmaanam magnam samsaaravaaridhau । yogaaroodhatvamaasaadya samyagdarshananishthayaa ॥ 9॥
sannyasya sarvakarmaani bhavabandhavimuktaye । yatyataam panditairdheerairaatmaabhyaasa upasthitaih ॥ 10॥
chittasya shuddhaye karma na tu vastoopalabdhaye । vastusiddhirvichaarena na kinchitkarmakotibhih ॥ 11॥
samyagvichaaratah siddhaa rajjutattvaavadhaaranaa । bhraantoditamahaasarpabhayaduhkhavinaashinee ॥ 12॥ (paathabhedah - bhraantyo) arthasya nishchayo drishto vichaarena hitoktitah । na snaanena na daanena praanaayaamashatena vaa ॥ 13॥
adhikaarinamaashaaste phalasiddhirvisheshatah । upaayaa deshakaalaadyaah santyasminsahakaarinah ॥ 14॥ (paathabhedah - santyasyaam) ato vichaarah kartavyo jijnaasoraatmavastunah ॥
samaasaadya dayaasindhum gurum brahmaviduttamam ॥ 15॥
medhaavee purusho vidvaanoohaapohavichakshanah । adhikaaryaatmavidyaayaamuktalakshanalakshitah ॥ 16॥
vivekino viraktasya shamaadigunashaalinah । mumukshoreva hi brahmajijnaasaayogyataa mataa ॥ 17॥
saadhanaanyatra chatvaari kathitaani maneeshibhih । yeshu satsveva sannishthaa yadabhaave na sidhyati ॥ 18॥
aadau nityaanityavastuvivekah pariganyate । ihaamutraphalabhogaviraagastadanantaram । shamaadishatkasampattirmumukshutvamiti sphutam ॥ 19॥
brahma satyam jaganmithyetyevamroopo vinishchayah । so'yam nityaanityavastuvivekah samudaahritah ॥ 20॥
tadvairaagyam jihaasaa yaa darshanashravanaadibhih । (paathabhedah - jugupsaa yaa) dehaadibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni ॥ 21॥ (paathabhedah - bhogyavastuni) virajya vishayavraataaddoshadrishtyaa muhurmuhuh । svalakshye niyataavasthaa manasah shama uchyate ॥ 22॥
vishayebhyah paraavartya sthaapanam svasvagolake । ubhayeshaamindriyaanaam sa damah parikeertitah । baahyaanaalambanam vrittereshoparatiruttamaa ॥ 23॥
sahanam sarvaduhkhaanaamaprateekaarapoorvakam । chintaavilaaparahitam saa titikshaa nigadyate ॥ 24॥
shaastrasya guruvaakyasya satyabuddhyavadhaaranam । (paathabhedah - satyabuddhyaavadhaaranaa) saa shraddhaa kathitaa sadbhiryayaa vastoopalabhyate ॥ 25॥
sarvadaa sthaapanam buddheh shuddhe brahmani sarvadaa । (paathabhedah - samyagaasthaapanam) tatsamaadhaanamityuktam na tu chittasya laalanam ॥ 26॥
ahankaaraadidehaantaan bandhaanajnaanakalpitaan । svasvaroopaavabodhena moktumichchaa mumukshutaa ॥ 27॥
mandamadhyamaroopaapi vairaagyena shamaadinaa । prasaadena guroh seyam pravriddhaa sooyate phalam ॥ 28॥
vairaagyam cha mumukshutvam teevram yasya tu vidyate । tasminnevaarthavantah syuh phalavantah shamaadayah ॥ 29॥
etayormandataa yatra viraktatvamumukshayoh । marau salilavattatra shamaaderbhaanamaatrataa ॥ 30॥
mokshakaaranasaamagryaam bhaktireva gareeyasee । svasvaroopaanusandhaanam bhaktirityabhidheeyate ॥ 31॥
svaatmatattvaanusandhaanam bhaktirityapare jaguh । uktasaadhanasampannastattvajijnaasuraatmanah । upaseededgurum praajnam yasmaadbandhavimokshanam ॥ 32॥
shrotriyo'vrijino'kaamahato yo brahmavittamah । brahmanyuparatah shaanto nirindhana ivaanalah । ahetukadayaasindhurbandhuraanamataam sataam ॥ 33॥
tamaaraadhya gurum bhaktyaa prahvaprashrayasevanaih । (paathabhedah - prahvah) prasannam tamanupraapya prichchejjnaatavyamaatmanah ॥ 34॥
svaaminnamaste natalokabandho kaarunyasindho patitam bhavaabdhau । maamuddharaatmeeyakataakshadrishtyaa rijvyaatikaarunyasudhaabhivrishtyaa ॥ 35॥
durvaarasamsaaradavaagnitaptam dodhooyamaanam duradrishtavaataih । bheetam prapannam paripaahi mrityoh sharanyamanyadyadaham na jaane ॥ 36॥ (paathabhedah - anyam)
shaantaa mahaanto nivasanti santo vasantavallokahitam charantah । teernaah svayam bheemabhavaarnavam janaa- nahetunaanyaanapi taarayantah ॥ 37॥
ayam svabhaavah svata eva yatpara- shramaapanodapravanam mahaatmanaam । sudhaamshuresha svayamarkakarkasha- prabhaabhitaptaamavati kshitim kila ॥ 38॥
brahmaanandarasaanubhootikalitaih pootaih susheetairyutai- (paathabhedah - susheetaih sitaih) ryushmadvaakkalashojjhitaih shrutisukhairvaakyaamritaih sechaya । santaptam bhavataapadaavadahanajvaalaabhirenam prabho dhanyaaste bhavadeekshanakshanagateh paatreekritaah sveekritaah ॥ 39॥
katham tareyam bhavasindhumetam kaa vaa gatirme katamo'styupaayah । jaane na kinchitkripayaa'va maam prabho samsaaraduhkhakshatimaatanushva ॥ 40॥
tathaa vadantam sharanaagatam svam samsaaradaavaanalataapataptam । nireekshya kaarunyarasaardradrishtyaa dadyaadabheetim sahasaa mahaatmaa ॥ 41॥
vidvaan sa tasmaa upasattimeeyushe mumukshave saadhu yathoktakaarine । prashaantachittaaya shamaanvitaaya tattvopadesham kripayaiva kuryaat ॥ 42॥
maa bhaishta vidvamstava naastyapaayah samsaarasindhostarane'styupaayah । yenaiva yaataa yatayo'sya paaram tameva maargam tava nirdishaami ॥ 43॥
astyupaayo mahaankashchitsamsaarabhayanaashanah । tena teertvaa bhavaambhodhim paramaanandamaapsyasi ॥ 44॥
vedaantaarthavichaarena jaayate jnaanamuttamam । tenaatyantikasamsaaraduhkhanaasho bhavatyanu ॥ 45॥
shraddhaabhaktidhyaanayogaanmumukshoh mukterhetoonvakti saakshaachchrutergeeh । yo vaa eteshveva tishthatyamushya moksho'vidyaakalpitaaddehabandhaat ॥ 46॥
ajnaanayogaatparamaatmanastava hyanaatmabandhastata eva samsritih । tayorvivekoditabodhavahnih ajnaanakaaryam pradahetsamoolam ॥ 47॥
shishya uvaacha
kripayaa shrooyataam svaaminprashno'yam kriyate mayaa । yaduttaramaham shrutvaa kritaarthah syaam bhavanmukhaat ॥ 48
ko naama bandhah kathamesha aagatah katham pratishthaasya katham vimokshah । ko'saavanaatmaa paramah ka aatmaa tayorvivekah kathametaduchyataam ॥ 49॥
shreeguruvaacha
dhanyo'si kritakrityo'si paavitam te kulam tvayaa । (paathabhedah - paavitam) yadavidyaabandhamuktyaa brahmeebhavitumichchasi ॥ 50
rinamochanakartaarah pituh santi sutaadayah । bandhamochanakartaa tu svasmaadanyo na kashchana ॥ 51॥
mastakanyastabhaaraaderduhkhamanyairnivaaryate । kshudhaadikritaduhkham tu vinaa svena na kenachit ॥ 52॥
pathyamaushadhasevaa cha kriyate yena roginaa । aarogyasiddhirdrishtaa'sya naanyaanushthitakarmanaa ॥ 53॥
vastusvaroopam sphutabodhachakshushaa svenaiva vedyam na tu panditena । chandrasvaroopam nijachakshushaiva jnaatavyamanyairavagamyate kim ॥ 54॥
avidyaakaamakarmaadipaashabandham vimochitum । kah shaknuyaadvinaa''tmaanam kalpakotishatairapi ॥ 55॥
na yogena na saankhyena karmanaa no na vidyayaa । brahmaatmaikatvabodhena mokshah sidhyati naanyathaa ॥ 56॥
veenaayaa roopasaundaryam tantreevaadanasaushthavam । prajaaranjanamaatram tanna saamraajyaaya kalpate ॥ 57॥
vaagvaikharee shabdajharee shaastravyaakhyaanakaushalam । vaidushyam vidushaam tadvadbhuktaye na tu muktaye ॥ 58॥
avijnaate pare tattve shaastraadheetistu nishphalaa । vijnaate'pi pare tattve shaastraadheetistu nishphalaa ॥ 59॥
shabdajaalam mahaaranyam chittabhramanakaaranam । atah prayatnaajjnaatavyam tattvajnaistattvamaatmanah ॥ 60॥ tattvajnaattattva ajnaanasarpadashtasya brahmajnaanaushadham vinaa । kimu vedaishcha shaastraishcha kimu mantraih kimaushadhaih ॥ 61॥
na gachchhati vinaa paanam vyaadhiraushadhashabdatah । vinaa'parokshaanubhavam brahmashabdairna muchyate ॥ 62॥
akritvaa drishyavilayamajnaatvaa tattvamaatmanah । brahmashabdaih kuto muktiruktimaatraphalairnrinaam ॥ 63॥ (paathabhedah - baahyashabdaih)
akritvaa shatrusamhaaramagatvaakhilabhooshriyam । raajaahamiti shabdaanno raajaa bhavitumarhati ॥ 64॥
aaptoktim khananam tathoparishilaadyutkarshanam sveekritim (paathabhedah - parishilaapaakarshanam) nikshepah samapekshate na hi bahihshabdaistu nirgachchhati । tadvadbrahmavidopadeshamananadhyaanaadibhirlabhyate maayaakaaryatirohitam svamamalam tattvam na duryuktibhih ॥ 65॥
tasmaatsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye । svaireva yatnah kartavyo rogaadaaviva panditaih ॥ 66॥ (paathabhedah - rogaaderiva)
yastvayaadya kritah prashno vareeyaanchhaastravinmatah । (paathabhedah - sammatah) sootrapraayo nigoodhaartho jnaatavyashcha mumukshubhih ॥ 67॥
sharinushvaavahito vidvanyanmayaa samudeeryate । tadetachchravanaatsadyo bhavabandhaadvimokshyase ॥ 68॥
mokshasya hetuh prathamo nigadyate vairaagyamatyantamanityavastushu । tatah shamashchaapi damastitikshaa nyaasah prasaktaakhilakarmanaam bhrisham ॥ 69॥
tatah shrutistanmananam satattva- dhyaanam chiram nityanirantaram muneh । tato'vikalpam parametya vidvaan ihaiva nirvaanasukham samrichchhati ॥ 70॥
yadboddhavyam tavedaaneemaatmaanaatmavivechanam । taduchyate mayaa samyak shrutvaatmanyavadhaaraya ॥ 71॥
majjaasthimedahpalaraktacharma- tvagaahvayairdhaatubhirebhiranvitam । paadoruvakshobhujaprishthamastakaih angairupaangairupayuktametat ॥ 72॥
ahammameti prathitam shareeram mohaaspadam sthoolamiteeryate budhaih । nabhonabhasvaddahanaambubhoomayah sookshmaani bhootaani bhavanti taani ॥ 73॥
parasparaamshairmilitaani bhootvaa sthoolaani cha sthoolashareerahetavah । maatraastadeeyaa vishayaa bhavanti shabdaadayah pancha sukhaaya bhoktuh ॥ 74॥
ya eshu moodhaa vishayeshu baddhaa raagorupaashena sudurdamena । aayaanti niryaantyadha oordhvamuchchaih svakarmadootena javena neetaah ॥ 75॥
shabdaadibhih panchabhireva pancha panchatvamaapuh svagunena baddhaah । kurangamaatangapatangameena- bhringaa narah panchabhiranchitah kim ॥ 76॥
doshena teevro vishayah krishnasarpavishaadapi । visham nihanti bhoktaaram drashtaaram chakshushaapyayam ॥ 77॥
vishayaashaamahaapaashaadyo vimuktah sudustyajaat । sa eva kalpate muktyai naanyah shatshaastravedyapi ॥ 78॥
aapaatavairaagyavato mumukshoon bhavaabdhipaaram pratiyaatumudyataan । aashaagraho majjayate'ntaraale nigrihya kanthe vinivartya vegaat ॥ 79॥
vishayaakhyagraho yena suviraktyasinaa hatah । sa gachchhati bhavaambhodheh paaram pratyoohavarjitah ॥ 80॥
vishamavishayamaargairgachchato'nachchabuddheh (paathabhedah - vishayamaarge gachchato) pratipadamabhiyaato mrityurapyesha viddhi । (paathabhedah - pratipadamabhighaato mrityurapyesha siddhah) hitasujanagurooktyaa gachchhatah svasya yuktyaa prabhavati phalasiddhih satyamityeva viddhi ॥ 81॥
mokshasya kaankshaa yadi vai tavaasti tyajaatidooraadvishayaanvisham yathaa । peeyooshavattoshadayaakshamaarjava- prashaantidaanteerbhaja nityamaadaraat ॥ 82॥
anukshanam yatparihritya krityam anaadyavidyaakritabandhamokshanam । dehah paraartho'yamamushya poshane yah sajjate sa svamanena hanti ॥ 83॥
shareeraposhanaarthee san ya aatmaanam didrikshati । (paathabhedah - didrikshate) graaham daarudhiyaa dhritvaa nadeem tartum sa gachchhati ॥ 84॥ (paathabhedah - sa ichchhati)
moha eva mahaamrityurmumukshorvapuraadishu । moho vinirjito yena sa muktipadamarhati ॥ 85॥
moham jahi mahaamrityum dehadaarasutaadishu । yam jitvaa munayo yaanti tadvishnoh paramam padam ॥ 86॥
tvanmaamsarudhirasnaayumedomajjaasthisankulam । poornam mootrapureeshaabhyaam sthoolam nindyamidam vapuh ॥ 87॥
pancheekritebhyo bhootebhyah sthoolebhyah poorvakarmanaa । samutpannamidam sthoolam bhogaayatanamaatmanah । avasthaa jaagarastasya sthoolaarthaanubhavo yatah ॥ 88॥
baahyendriyaih sthoolapadaarthasevaam srakchandanastryaadivichitraroopaam । karoti jeevah svayametadaatmanaa tasmaatprashastirvapusho'sya jaagare ॥ 89॥
sarvo'pi baahyasamsaarah purushasya yadaashrayah । viddhi dehamidam sthoolam grihavadgrihamedhinah ॥ 90॥
sthoolasya sambhavajaraamaranaani dharmaah sthaulyaadayo bahuvidhaah shishutaadyavasthaah । varnaashramaadiniyamaa bahudhaa''mayaah syuh poojaavamaanabahumaanamukhaa visheshaah ॥ 91॥
buddheendriyaani shravanam tvagakshi ghraanam cha jihvaa vishayaavabodhanaat । vaakpaanipaadaa gudamapyupasthah (paathabhedah - upastham) karmendriyaani pravanena karmasu ॥ 92॥ (paathabhedah - pravanaani) nigadyate'ntahkaranam manodheeh ahankritishchittamiti svavrittibhih । manastu sankalpavikalpanaadibhih buddhih padaarthaadhyavasaayadharmatah ॥ 93॥
atraabhimaanaadahamityahankritih । svaarthaanusandhaanagunena chittam ॥ 94॥
praanaapaanavyaanodaanasamaanaa bhavatyasau praanah । svayameva vrittibhedaadvikritibhedaatsuvarnasalilaadivat ॥ 95॥ (paathabhedah - vikriterbhedaatsuvarnasalilamiva)
vaagaadi pancha shravanaadi pancha praanaadi panchaabhramukhaani pancha । buddhyaadyavidyaapi cha kaamakarmanee puryashtakam sookshmashareeramaahuh ॥ 96॥
idam shareeram sharinu sookshmasanjnitam lingam tvapancheekritabhootasambhavam । savaasanam karmaphalaanubhaavakam svaajnaanato'naadirupaadhiraatmanah ॥ 97॥
svapno bhavatyasya vibhaktyavasthaa svamaatrasheshena vibhaati yatra । svapne tu buddhih svayameva jaagrat kaaleenanaanaavidhavaasanaabhih ॥ 98॥
kartraadibhaavam pratipadya raajate yatra svayam bhaati hyayam paraatmaa । (paathabhedah - svayanjyotirayam) dheemaatrakopaadhirasheshasaakshee na lipyate tatkritakarmaleshaih । karmalepaih yasmaadasangastata eva karmabhih na lipyate kinchidupaadhinaa kritaih ॥ 99॥
sarvavyaapritikaranam lingamidam syaachchidaatmanah pumsah । vaasyaadikamiva takshnastenaivaatmaa bhavatyasango'yam ॥ 100॥
andhatvamandatvapatutvadharmaah saugunyavaigunyavashaaddhi chakshushah । baadhiryamookatvamukhaastathaiva shrotraadidharmaa na tu vetturaatmanah ॥ 101॥
uchchvaasanihshvaasavijrimbhanakshu- tprasyandanaadyutkramanaadikaah kriyaah । (paathabhedah - praspandanaady) praanaadikarmaani vadanti tajnaah (paathabhedah - tajjnaah) praanasya dharmaavashanaapipaase ॥ 102॥
antahkaranameteshu chakshuraadishu varshmani । ahamityabhimaanena tishthatyaabhaasatejasaa ॥ 103॥
ahankaarah sa vijneyah kartaa bhoktaabhimaanyayam । sattvaadigunayogena chaavasthaatrayamashnute ॥ 104॥ (paathabhedah - yogenaavasthaatritayamshnute)
vishayaanaamaanukoolye sukhee duhkhee viparyaye । sukham duhkham cha taddharmah sadaanandasya naatmanah ॥ 105॥
aatmaarthatvena hi preyaanvishayo na svatah priyah । svata eva hi sarveshaamaatmaa priyatamo yatah । tata aatmaa sadaanando naasya duhkham kadaachana ॥ 106॥
yatsushuptau nirvishaya aatmaanando'nubhooyate । shrutih pratyakshamaitihyamanumaanam cha jaagrati ॥ 107॥
avyaktanaamnee parameshashaktih anaadyavidyaa trigunaatmikaa paraa । kaaryaanumeyaa sudhiyaiva maayaa yayaa jagatsarvamidam prasooyate ॥ 108॥
sannaapyasannaapyubhayaatmikaa no bhinnaapyabhinnaapyubhayaatmikaa no । saangaapyanangaa hyubhayaatmikaa no (paathabhedah - anangaapyubhayaatmikaa) mahaadbhutaa'nirvachaneeyaroopaa ॥ 109॥
shuddhaadvayabrahmavibodhanaashyaa sarpabhramo rajjuvivekato yathaa । rajastamahsattvamiti prasiddhaa gunaastadeeyaah prathitaih svakaaryaih ॥ 110॥
vikshepashaktee rajasah kriyaatmikaa yatah pravrittih prasritaa puraanee । raagaadayo'syaah prabhavanti nityam duhkhaadayo ye manaso vikaaraah ॥ 111॥
kaamah krodho lobhadambhaadyasooyaa (paathabhedah - lobhadambhaabhyasooyaa) ahankaarershyaamatsaraadyaastu ghoraah । dharmaa ete raajasaah pumpravritti- ryasmaadeshaa tadrajo bandhahetuh ॥ 112॥ (paathabhedah - yasmaadetattadrajo)
eshaa''vritirnaama tamogunasya shaktirmayaa vastvavabhaasate'nyathaa । shaktiryayaa saishaa nidaanam purushasya samsriteh vikshepashakteh pravanasya hetuh ॥ 113॥ (paathabhedah - prasarasya)
prajnaavaanapi pandito'pi chaturo'pyatyantasookshmaatmadrig- (paathabhedah - sookshmaarthadrig) vyaaleedhastamasaa na vetti bahudhaa sambodhito'pi sphutam । bhraantyaaropitameva saadhu kalayatyaalambate tadgunaan hantaasau prabalaa durantatamasah shaktirmahatyaavritih ॥ 114॥
abhaavanaa vaa vipareetabhaavanaa'- (paathabhedah - vipareetabhaavanaa) sambhaavanaa vipratipattirasyaah । samsargayuktam na vimunchati dhruvam vikshepashaktih kshapayatyajasram ॥ 115॥
ajnaanamaalasyajadatvanidraa- pramaadamoodhatvamukhaastamogunaah । etaih prayukto na hi vetti kinchit nidraaluvatstambhavadeva tishthati ॥ 116॥
sattvam vishuddham jalavattathaapi taabhyaam militvaa saranaaya kalpate । yatraatmabimbah pratibimbitah san prakaashayatyarka ivaakhilam jadam ॥ 117॥
mishrasya sattvasya bhavanti dharmaah tvamaanitaadyaa niyamaa yamaadyaah । shraddhaa cha bhaktishcha mumukshutaa cha daivee cha sampattirasannivrittih ॥ 118॥
vishuddhasattvasya gunaah prasaadah svaatmaanubhootih paramaa prashaantih । triptih praharshah paramaatmanishthaa yayaa sadaanandarasam samrichchhati ॥ 119॥
avyaktametattrigunairniruktam tatkaaranam naama shareeramaatmanah । sushuptiretasya vibhaktyavasthaa praleenasarvendriyabuddhivrittih ॥ 120॥
sarvaprakaarapramitiprashaantih beejaatmanaavasthitireva buddheh । sushuptiretasya kila prateetih (paathabhedah - sushuptiratraasya) kinchinna vedmeeti jagatprasiddheh ॥ 121॥
dehendriyapraanamano'hamaadayah sarve vikaaraa vishayaah sukhaadayah । vyomaadibhootaanyakhilam cha vishvam avyaktaparyantamidam hyanaatmaa ॥ 122॥
maayaa maayaakaaryam sarvam mahadaadidehaparyantam । asadidamanaatmatattvam viddhi tvam marumareechikaakalpam ॥ 123॥
atha te sampravakshyaami svaroopam paramaatmanah । yadvijnaaya naro bandhaanmuktah kaivalyamashnute ॥ 124॥
asti kashchitsvayam nityamahampratyayalambanah । avasthaatrayasaakshee sanpanchakoshavilakshanah ॥ 125॥
yo vijaanaati sakalam jaagratsvapnasushuptishu । buddhitadvrittisadbhaavamabhaavamahamityayam ॥ 126॥
yah pashyati svayam sarvam yam na pashyati kashchana । (paathabhedah - kinchana) yashchetayati buddhyaadi na tadyam chetayatyayam ॥ 127॥
yena vishvamidam vyaaptam yam na vyaapnoti kinchana । aabhaaroopamidam sarvam yam bhaantamanubhaatyayam ॥ 128॥
yasya sannidhimaatrena dehendriyamanodhiyah । vishayeshu svakeeyeshu vartante preritaa iva ॥ 129॥
ahankaaraadidehaantaa vishayaashcha sukhaadayah । vedyante ghatavadyena nityabodhasvaroopinaa ॥ 130॥
esho'ntaraatmaa purushah puraano nirantaraakhandasukhaanubhootih । sadaikaroopah pratibodhamaatro yeneshitaa vaagasavashcharanti ॥ 131॥
atraiva sattvaatmani dheeguhaayaam avyaakritaakaasha ushatprakaashah । (paathabhedah - uruprakaashah) aakaasha uchchai ravivatprakaashate svatejasaa vishvamidam prakaashayan ॥ 132॥
jnaataa mano'hankritivikriyaanaam dehendriyapraanakritakriyaanaam । ayo'gnivattaananuvartamaano na cheshtate no vikaroti kinchana ॥ 133॥
na jaayate no mriyate na vardhate na ksheeyate no vikaroti nityah । vileeyamaane'pi vapushyamushmi- nna leeyate kumbha ivaambaram svayam ॥ 134॥
prakritivikritibhinnah shuddhabodhasvabhaavah sadasadidamashesham bhaasayannirvisheshah । vilasati paramaatmaa jaagradaadishvavasthaa- svahamahamiti saakshaatsaakshiroopena buddheh ॥ 135॥
niyamitamanasaamum tvam svamaatmaanamaatma- nyayamahamiti saakshaadviddhi buddhiprasaadaat । janimaranatarangaapaarasamsaarasindhum pratara bhava kritaartho brahmaroopena samsthah ॥ 136॥
atraanaatmanyahamiti matirbandha esho'sya pumsah praapto'jnaanaajjananamaranakleshasampaatahetuh । yenaivaayam vapuridamasatsatyamityaatmabuddhyaa pushyatyukshatyavati vishayaistantubhih koshakridvat ॥ 137॥
atasmimstadbuddhih prabhavati vimoodhasya tamasaa vivekaabhaavaadvai sphurati bhujage rajjudhishanaa । tato'narthavraato nipatati samaadaaturadhikah tato yo'sadgraahah sa hi bhavati bandhah sharinu sakhe ॥ 138॥
akhandanityaadvayabodhashaktyaa sphurantamaatmaanamanantavaibhavam । samaavrinotyaavritishaktireshaa tamomayee raahurivaarkabimbam ॥ 139॥
tirobhoote svaatmanyamalataratejovati pumaan anaatmaanam mohaadahamiti shareeram kalayati । tatah kaamakrodhaprabhritibhiramum bandhanagunaih (paathabhedah - bandhakagunaih) param vikshepaakhyaa rajasa urushaktirvyathayati ॥ 140॥
mahaamohagraahagrasanagalitaatmaavagamano dhiyo naanaavasthaam svayamabhinayamstadgunatayaa । (paathabhedah - naanaavasthaah) apaare samsaare vishayavishapoore jalanidhau nimajyonmajyaayam bhramati kumatih kutsitagatih ॥ 141॥
bhaanuprabhaasanjanitaabhrapanktih bhaanum tirodhaaya vijrimbhate yathaa । aatmoditaahankritiraatmatattvam tathaa tirodhaaya vijrimbhate svayam ॥ 142॥
kavalitadinanaathe durdine saandrameghaih vyathayati himajhanjhaavaayurugro yathaitaan । aviratatamasaa''tmanyaavrite moodhabuddhim kshapayati bahuduhkhaisteevravikshepashaktih ॥ 143॥
etaabhyaameva shaktibhyaam bandhah pumsah samaagatah । yaabhyaam vimohito deham matvaa''tmaanam bhramatyayam ॥ 144॥
beejam samsritibhoomijasya tu tamo dehaatmadheerankuro raagah pallavamambu karma tu vapuh skandho'savah shaakhikaah । agraaneendriyasamhatishcha vishayaah pushpaani duhkham phalam naanaakarmasamudbhavam bahuvidham bhoktaatra jeevah khagah ॥ 145॥
ajnaanamoolo'yamanaatmabandho naisargiko'naadirananta eeritah । janmaapyayavyaadhijaraadiduhkha- pravaahapaatam janayatyamushya ॥ 146॥
naastrairna shastrairanilena vahninaa chhettum na shakyo na cha karmakotibhih । vivekavijnaanamahaasinaa vinaa dhaatuh prasaadena shitena manjunaa ॥ 147॥
shrutipramaanaikamateh svadharma nishthaa tayaivaatmavishuddhirasya । vishuddhabuddheh paramaatmavedanam tenaiva samsaarasamoolanaashah ॥ 148॥
koshairannamayaadyaih panchabhiraatmaa na samvrito bhaati । nijashaktisamutpannaih shaivaalapatalairivaambu vaapeestham ॥ 149॥
tachchhaivaalaapanaye samyak salilam prateeyate shuddham । trishnaasantaapaharam sadyah saukhyapradam param pumsah ॥ 150॥
panchaanaamapi koshaanaamapavaade vibhaatyayam shuddhah । nityaanandaikarasah pratyagroopah parah svayanjyotih ॥ 151॥
aatmaanaatmavivekah kartavyo bandhamuktaye vidushaa । tenaivaanandee bhavati svam vijnaaya sachchidaanandam ॥ 152॥
munjaadisheekaamiva drishyavargaat pratyanchamaatmaanamasangamakriyam । vivichya tatra pravilaapya sarvam tadaatmanaa tishthati yah sa muktah ॥ 153॥
deho'yamannabhavano'nnamayastu kosha- (paathabhedah - kosho) shchaannena jeevati vinashyati tadviheenah । (paathabhedah - hyannena) tvakcharmamaamsarudhiraasthipureesharaashi- rnaayam svayam bhavitumarhati nityashuddhah ॥ 154॥
poorvam janeradhimriterapi naayamasti (paathabhedah - janerapimriteratha) jaatakshanah kshanaguno'niyatasvabhaavah । naiko jadashcha ghatavatparidrishyamaanah svaatmaa katham bhavati bhaavavikaaravettaa ॥ 155॥
paanipaadaadimaandeho naatmaa vyange'pi jeevanaat । tattachchhakteranaashaachcha na niyamyo niyaamakah ॥ 156॥
dehataddharmatatkarmatadavasthaadisaakshinah । sata eva svatahsiddham tadvailakshanyamaatmanah ॥ 157॥
shalyaraashirmaamsalipto malapoorno'tikashmalah । katham bhavedayam vettaa svayametadvilakshanah ॥ 158॥
tvanmaamsamedo'sthipureesharaashaa- vahammatim moodhajanah karoti । vilakshanam vetti vichaarasheelo nijasvaroopam paramaarthabhootam ॥ 159॥
deho'hamityeva jadasya buddhih dehe cha jeeve vidushastvahandheeh । vivekavijnaanavato mahaatmano brahmaahamityeva matih sadaatmani ॥ 160॥
atraatmabuddhim tyaja moodhabuddhe tvanmaamsamedo'sthipureesharaashau । sarvaatmani brahmani nirvikalpe kurushva shaantim paramaam bhajasva ॥ 161॥
dehendriyaadaavasati bhramoditaam vidvaanahantaam na jahaati yaavat । taavanna tasyaasti vimuktivaartaa- pyastvesha vedaantanayaantadarshee ॥ 162॥
chhaayaashareere pratibimbagaatre yatsvapnadehe hridi kalpitaange । yathaatmabuddhistava naasti kaachi- jjeevachchhareere cha tathaiva maa'stu ॥ 163॥
dehaatmadheereva nrinaamasaddhiyaam janmaadiduhkhaprabhavasya beejam । yatastatastvam jahi taam prayatnaat tyakte tu chitte na punarbhavaashaa ॥ 164॥
karmendriyaih panchabhiranchito'yam praano bhavetpraanamayastu koshah ॥
yenaatmavaanannamayo'nupoornah pravartate'sau sakalakriyaasu ॥ 165॥
naivaatmaapi praanamayo vaayuvikaaro (paathabhedah - naivaatmaayam) gantaa''gantaa vaayuvadantarbahireshah । yasmaatkinchitkvaapi na vetteeshtamanishtam svam vaanyam vaa kinchana nityam paratantrah ॥ 166॥
jnaanendriyaani cha manashcha manomayah syaat kosho mamaahamiti vastuvikalpahetuh । sanjnaadibhedakalanaakalito baleeyaam- statpoorvakoshamabhipoorya vijrimbhate yah ॥ 167॥ (paathabhedah - anupoorya) panchendriyaih panchabhireva hotribhih pracheeyamaano vishayaajyadhaarayaa । jaajvalyamaano bahuvaasanendhanaih manomayaagnirdahati prapancham ॥ 168॥ (paathabhedah - manomayo'gnirdahati)
na hyastyavidyaa manaso'tiriktaa mano hyavidyaa bhavabandhahetuh । tasminvinashte sakalam vinashtam vijrimbhite'sminsakalam vijrimbhate ॥ 169॥
svapne'rthashoonye srijati svashaktyaa bhoktraadivishvam mana eva sarvam । tathaiva jaagratyapi no visheshah tatsarvametanmanaso vijrimbhanam ॥ 170॥
sushuptikaale manasi praleene naivaasti kinchitsakalaprasiddheh । ato manahkalpita eva pumsah samsaara etasya na vastuto'sti ॥ 171॥
vaayunaa''neeyate meghah punastenaiva neeyate । (paathabhedah - vaayunaa neeyate meghah punastenaiva leeyate) manasaa kalpyate bandho mokshastenaiva kalpyate ॥ 172॥
dehaadisarvavishaye parikalpya raagam badhnaati tena purusham pashuvadgunena । vairasyamatra vishavat suvidhaaya pashchaad enam vimochayati tanmana eva bandhaat ॥ 173॥
tasmaanmanah kaaranamasya jantoh bandhasya mokshasya cha vaa vidhaane । bandhasya heturmalinam rajogunaih mokshasya shuddham virajastamaskam ॥ 174॥
vivekavairaagyagunaatirekaa- chchhuddhatvamaasaadya mano vimuktyai । bhavatyato buddhimato mumuksho- staabhyaam dridhaabhyaam bhavitavyamagre ॥ 175॥
mano naama mahaavyaaghro vishayaaranyabhoomishu । charatyatra na gachchhantu saadhavo ye mumukshavah ॥ 176॥
manah prasoote vishayaanasheshaan sthoolaatmanaa sookshmatayaa cha bhoktuh । shareeravarnaashramajaatibhedaan gunakriyaahetuphalaani nityam ॥ 177॥
asangachidroopamamum vimohya dehendriyapraanagunairnibaddhya । ahammameti bhramayatyajasram manah svakrityeshu phalopabhuktishu ॥ 178॥
adhyaasadoshaatpurushasya samsritih (paathabhedah - adhyaasayogaat) adhyaasabandhastvamunaiva kalpitah । rajastamodoshavato'vivekino janmaadiduhkhasya nidaanametat ॥ 179॥
atah praahurmano'vidyaam panditaastattvadarshinah । yenaiva bhraamyate vishvam vaayunevaabhramandalam ॥ 180॥
tanmanahshodhanam kaaryam prayatnena mumukshunaa । vishuddhe sati chaitasminmuktih karaphalaayate ॥ 181॥
mokshaikasaktyaa vishayeshu raagam nirmoolya sannyasya cha sarvakarma । sachchhraddhayaa yah shravanaadinishtho rajahsvabhaavam sa dhunoti buddheh ॥ 182॥
manomayo naapi bhavetparaatmaa hyaadyantavattvaatparinaamibhaavaat । duhkhaatmakatvaadvishayatvahetoh drashtaa hi drishyaatmatayaa na drishtah ॥ 183॥
buddhirbuddheendriyaih saardham savrittih kartrilakshanah । vijnaanamayakoshah syaatpumsah samsaarakaaranam ॥ 184॥
anuvrajachchitpratibimbashaktih vijnaanasanjnah prakritervikaarah । jnaanakriyaavaanahamityajasram dehendriyaadishvabhimanyate bhrisham ॥ 185॥
anaadikaalo'yamahamsvabhaavo jeevah samastavyavahaaravodhaa । karoti karmaanyapi poorvavaasanah (paathabhedah - karmaanyanu) punyaanyapunyaani cha tatphalaani ॥ 186॥
bhunkte vichitraasvapi yonishu vraja- nnaayaati niryaatyadha oordhvameshah । asyaiva vijnaanamayasya jaagrat- svapnaadyavasthaah sukhaduhkhabhogah ॥ 187॥
dehaadinishthaashramadharmakarma- gunaabhimaanah satatam mameti । vijnaanakosho'yamatiprakaashah prakrishtasaannidhyavashaatparaatmanah । ato bhavatyesha upaadhirasya yadaatmadheeh samsarati bhramena ॥ 188॥
yo'yam vijnaanamayah praaneshu hridi sphuratyayam jyotih । (paathabhedah - sphuratsvayanjyotih) kootasthah sannaatmaa kartaa bhoktaa bhavatyupaadhisthah ॥ 189॥
svayam parichchhedamupetya buddheh taadaatmyadoshena param mrishaatmanah । sarvaatmakah sannapi veekshate svayam svatah prithaktvena mrido ghataaniva ॥ 190॥
upaadhisambandhavashaatparaatmaa hyupaadhidharmaananubhaati tadgunah । (paathabhedah - 'pyupaadhi) ayovikaaraanavikaarivahnivat sadaikaroopo'pi parah svabhaavaat ॥ 191॥
shishya uvaacha
bhramenaapyanyathaa vaa'stu jeevabhaavah paraatmanah । tadupaadheranaaditvaannaanaadernaasha ishyate ॥ 192
ato'sya jeevabhaavo'pi nityaa bhavati samsritih । na nivarteta tanmokshah katham me shreeguro vada ॥ 193॥
shreegururuvaacha
samyakprishtam tvayaa vidvansaavadhaanena tachchhrinu । praamaanikee na bhavati bhraantyaa mohitakalpanaa ॥ 194
bhraantim vinaa tvasangasya nishkriyasya niraakriteh । na ghatetaarthasambandho nabhaso neelataadivat ॥ 195॥
svasya drashturnirgunasyaakriyasya pratyagbodhaanandaroopasya buddheh । bhraantyaa praapto jeevabhaavo na satyo mohaapaaye naastyavastusvabhaavaat ॥ 196॥
yaavadbhraantistaavadevaasya sattaa mithyaajnaanojjrimbhitasya pramaadaat । rajjvaam sarpo bhraantikaaleena eva bhraanternaashe naiva sarpo'pi tadvat ॥ 197॥ (paathabhedah - sarpo'sti)
anaaditvamavidyaayaah kaaryasyaapi tatheshyate । utpannaayaam tu vidyaayaamaavidyakamanaadyapi ॥ 198॥
prabodhe svapnavatsarvam sahamoolam vinashyati । anaadyapeedam no nityam praagabhaava iva sphutam ॥ 199॥
anaaderapi vidhvamsah praagabhaavasya veekshitah । yadbuddhyupaadhisambandhaatparikalpitamaatmani ॥ 200॥
jeevatvam na tato'nyastu svaroopena vilakshanah । (paathabhedah - tato'nyattu) sambandhastvaatmano buddhyaa mithyaajnaanapurahsarah ॥ 201॥ (paathabhedah - sambandhah svaatmano)
vinivrittirbhavettasya samyagjnaanena naanyathaa । brahmaatmaikatvavijnaanam samyagjnaanam shrutermatam ॥ 202॥
tadaatmaanaatmanoh samyagvivekenaiva sidhyati । tato vivekah kartavyah pratyagaatmasadaatmanoh ॥ 203॥ (paathabhedah - pratyagaatmaasadaatmanoh)
jalam pankavadatyantam pankaapaaye jalam sphutam । (paathabhedah - pankavadaspashtam) yathaa bhaati tathaatmaapi doshaabhaave sphutaprabhah ॥ 204॥
asannivrittau tu sadaatmanaa sphutam prateetiretasya bhavetprateechah । tato niraasah karaneeya eva sadaatmanah saadhvahamaadivastunah ॥ 205॥ (paathabhedah - asadaatmanah)
ato naayam paraatmaa syaadvijnaanamayashabdabhaak । vikaaritvaajjadatvaachcha parichchhinnatvahetutah । drishyatvaadvyabhichaaritvaannaanityo nitya ishyate ॥ 206॥
aanandapratibimbachumbitatanurvrittistamojrimbhitaa syaadaanandamayah priyaadigunakah sveshtaarthalaabhodayah । punyasyaanubhave vibhaati kritinaamaanandaroopah svayam sarvo nandati yatra saadhu tanubhrinmaatrah prayatnam vinaa ॥ 207॥ (paathabhedah - bhootvaa nandati)
aanandamayakoshasya sushuptau sphoortirutkataa । svapnajaagarayoreeshadishtasandarshanaadinaa ॥ 208॥
naivaayamaanandamayah paraatmaa sopaadhikatvaatprakritervikaaraat । kaaryatvahetoh sukritakriyaayaa vikaarasanghaatasamaahitatvaat ॥ 209॥
panchaanaamapi koshaanaam nishedhe yuktitah shruteh । (paathabhedah - yuktitah krite) tannishedhaavadhi saakshee bodharoopo'vashishyate ॥ 210॥ (paathabhedah - tannishedhaavadhih)
yo'yamaatmaa svayanjyotih panchakoshavilakshanah । avasthaatrayasaakshee sannirvikaaro niranjanah । sadaanandah sa vijneyah svaatmatvena vipashchitaa ॥ 211॥
shishya uvaacha
mithyaatvena nishiddheshu kosheshveteshu panchasu । sarvaabhaavam vinaa kinchinna pashyaamyatra he guro । vijneyam kimu vastvasti svaatmanaa''tmavipashchitaa ॥ 212॥ (paathabhedah - svaatmanaatra vipashchitaa)
shreegururuvaacha
satyamuktam tvayaa vidvannipuno'si vichaarane । ahamaadivikaaraaste tadabhaavo'yamapyanu ॥ 213॥ (paathabhedah - 'yamapyatha)
sarve yenaanubhooyante yah svayam naanubhooyate । tamaatmaanam veditaaram viddhi buddhyaa susookshmayaa ॥ 214॥
tatsaakshikam bhavettattadyadyadyenaanubhooyate । kasyaapyananubhootaarthe saakshitvam nopayujyate ॥ 215॥ (paathabhedah - nopapadyate)
asau svasaakshiko bhaavo yatah svenaanubhooyate । atah param svayam saakshaatpratyagaatmaa na chetarah ॥ 216॥
jaagratsvapnasushuptishu sphutataram yo'sau samujjrimbhate pratyagroopatayaa sadaahamahamityantah sphurannaikadhaa । (paathabhedah - sphurannekadhaa) naanaakaaravikaarabhaagina imaan pashyannahandheemukhaan (paathabhedah - bhaajina) nityaanandachidaatmanaa sphurati tam viddhi svametam hridi ॥ 217॥
ghatodake bimbitamarkabimba- maalokya moodho ravimeva manyate । tathaa chidaabhaasamupaadhisamstham bhraantyaahamityeva jado'bhimanyate ॥ 218॥
ghatam jalam tadgatamarkabimbam vihaaya sarvam vinireekshyate'rkah । (paathabhedah - divi veekshyate'rkah) tatastha etattritayaavabhaasakah (paathabhedah - tatasthitah tattri) svayamprakaasho vidushaa yathaa tathaa ॥ 219॥
deham dhiyam chitpratibimbamevam (paathabhedah - chitpratibimbametam) visrijya buddhau nihitam guhaayaam । drashtaaramaatmaanamakhandabodham sarvaprakaasham sadasadvilakshanam ॥ 220॥
nityam vibhum sarvagatam susookshmam antarbahihshoonyamananyamaatmanah । vijnaaya samyannijaroopametat pumaan vipaapmaa virajo vimrityuh ॥ 221॥
vishoka aanandaghano vipashchit svayam kutashchinna bibheti kashchit । naanyo'sti panthaa bhavabandhamukteh vinaa svatattvaavagamam mumukshoh ॥ 222॥
brahmaabhinnatvavijnaanam bhavamokshasya kaaranam । yenaadviteeyamaanandam brahma sampadyate budhaih ॥ 223॥ (paathabhedah - sampadyate budhah)
brahmabhootastu samsrityai vidvaannaavartate punah । vijnaatavyamatah samyagbrahmaabhinnatvamaatmanah ॥ 224॥
satyam jnaanamanantam brahma vishuddham param svatahsiddham । nityaanandaikarasam pratyagabhinnam nirantaram jayati ॥ 225॥
sadidam paramaadvaitam svasmaadanyasya vastuno'bhaavaat । na hyanyadasti kinchit samyak paramaarthatattvabodhadashaayaam ॥ 226॥ (paathabhedah - paratattvabodhasudashaayaam)
yadidam sakalam vishvam naanaaroopam prateetamajnaanaat । tatsarvam brahmaiva pratyastaasheshabhaavanaadosham ॥ 227॥
mritkaaryabhooto'pi mrido na bhinnah kumbho'sti sarvatra tu mritsvaroopaat । na kumbharoopam prithagasti kumbhah kuto mrishaa kalpitanaamamaatrah ॥ 228॥
kenaapi mridbhinnatayaa svaroopam ghatasya sandarshayitum na shakyate । ato ghatah kalpita eva mohaa- nmrideva satyam paramaarthabhootam ॥ 229॥
sadbrahmakaaryam sakalam sadevam (paathabhedah - sadaiva) tanmaatrametanna tato'nyadasti । (paathabhedah - sanmaatrametanna) asteeti yo vakti na tasya moho vinirgato nidritavatprajalpah ॥ 230॥
brahmaivedam vishvamityeva vaanee shrautee broote'tharvanishthaa varishthaa । tasmaadetadbrahmamaatram hi vishvam naadhishthaanaadbhinnataa''ropitasya ॥ 231॥
satyam yadi syaajjagadetadaatmano' nantattvahaanirnigamaapramaanataa । asatyavaaditvamapeeshituh syaa- nnaitattrayam saadhu hitam mahaatmanaam ॥ 232॥
eeshvaro vastutattvajno na chaaham teshvavasthitah । na cha matsthaani bhootaaneetyevameva vyacheeklripat ॥ 233॥ (paathabhedah - vyacheekathat)
yadi satyam bhavedvishvam sushuptaavupalabhyataam । yannopalabhyate kinchidato'satsvapnavanmrishaa ॥ 234॥
atah prithannaasti jagatparaatmanah prithakprateetistu mrishaa gunaadivat । gunaahivat aaropitasyaasti kimarthavattaa'- dhishthaanamaabhaati tathaa bhramena ॥ 235॥
bhraantasya yadyadbhramatah prateetam brahmaiva tattadrajatam hi shuktih । idantayaa brahma sadaiva roopyate (paathabhedah - sadeva) tvaaropitam brahmani naamamaatram ॥ 236॥
atah param brahma sadadviteeyam vishuddhavijnaanaghanam niranjanam । prashaantamaadyantaviheenamakriyam nirantaraanandarasasvaroopam ॥ 237॥
nirastamaayaakritasarvabhedam nityam sukham nishkalamaprameyam । (paathabhedah - nityam dhruvam) aroopamavyaktamanaakhyamavyayam jyotih svayam kinchididam chakaasti ॥ 238॥
jnaatrijneyajnaanashoonyamanantam nirvikalpakam । kevalaakhandachinmaatram param tattvam vidurbudhaah ॥ 239॥
aheyamanupaadeyam manovaachaamagocharam । aprameyamanaadyantam brahma poornamaham mahah ॥ 240॥ (paathabhedah - poornam mahanmahah)
tattvampadaabhyaamabhidheeyamaanayoh brahmaatmanoh shodhitayoryadeettham । (paathabhedah - shodhitayoryadittham) shrutyaa tayostattvamaseeti samyag ekatvameva pratipaadyate muhuh ॥ 241-
ekyam tayorlakshitayorna vaachyayoh nigadyate'nyonyaviruddhadharminoh । khadyotabhaanvoriva raajabhrityayoh koopaamburaashyoh paramaanumervoh ॥ 242॥
tayorvirodho'yamupaadhikalpito na vaastavah kashchidupaadhireshah । eeshasya maayaa mahadaadikaaranam jeevasya kaaryam sharinu panchakosham ॥ 243॥ (paathabhedah - panchakoshaah)
etaavupaadhee parajeevayostayoh samyanniraase na paro na jeevah । raajyam narendrasya bhatasya khetak- stayorapohe na bhato na raajaa ॥ 244॥
athaata aadesha iti shrutih svayam nishedhati brahmani kalpitam dvayam । shrutipramaanaanugriheetabodhaa- (paathabhedah - pramaanaanugriheetayuktyaa) ttayorniraasah karaneeya eva ॥ 245॥
nedam nedam kalpitatvaanna satyam rajjudrishtavyaalavatsvapnavachcha । (paathabhedah - rajjau) ittham drishyam saadhuyuktyaa vyapohya jneyah pashchaadekabhaavastayoryah ॥ 246॥
tatastu tau lakshanayaa sulakshyau tayorakhandaikarasatvasiddhaye । naalam jahatyaa na tathaa'jahatyaa kintoobhayaarthaatmikayaiva bhaavyam ॥ 247॥ (paathabhedah - bhayaarthaikatayaiva)
sa devadatto'yamiteeha chaikataa viruddhadharmaamshamapaasya kathyate । yathaa tathaa tattvamaseetivaakye viruddhadharmaanubhayatra hitvaa ॥ 248॥
samlakshya chinmaatratayaa sadaatmanoh akhandabhaavah paricheeyate budhaih । evam mahaavaakyashatena kathyate brahmaatmanoraikyamakhandabhaavah ॥ 249॥
asthoolamityetadasannirasya siddham svato vyomavadapratarkyam । ato mrishaamaatramidam prateetam jaheehi yatsvaatmatayaa griheetam । brahmaahamityeva vishuddhabuddhyaa viddhi svamaatmaanamakhandabodham ॥ 250॥
mritkaaryam sakalam ghataadi satatam mrinmaatramevaahitam (paathabhedah - mrinmaatramevaabhitah) tadvatsajjanitam sadaatmakamidam sanmaatramevaakhilam । yasmaannaasti satah param kimapi tatsatyam sa aatmaa svayam tasmaattattvamasi prashaantamamalam brahmaadvayam yatparam ॥ 251॥
nidraakalpitadeshakaalavishayajnaatraadi sarvam yathaa mithyaa tadvadihaapi jaagrati jagatsvaajnaanakaaryatvatah । yasmaadevamidam shareerakaranapraanaahamaadyapyasat tasmaattattvamasi prashaantamamalam brahmaadvayam yatparam ॥ 252॥
yatra bhraantyaa kalpitam tadviveke (paathabhedah - yadviveke) tattanmaatram naiva tasmaadvibhinnam । svapne nashtam svapnavishvam vichitram svasmaadbhinnam kinnu drishtam prabodhe ॥ 253॥
jaatineetikulagotradooragam naamaroopagunadoshavarjitam । deshakaalavishayaativarti yad brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 254॥
yatparam sakalavaagagocharam gocharam vimalabodhachakshushah । shuddhachidghanamanaadi vastu yad brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 255॥
shadbhiroormibhirayogi yogihrid- bhaavitam na karanairvibhaavitam । buddhyavedyamanavadyamasti yad (paathabhedah - bhooti yad) brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 256॥
bhraantikalpitajagatkalaashrayam svaashrayam cha sadasadvilakshanam । nishkalam nirupamaanavaddhi yad (paathabhedah - nirupamaanamriddhimat) brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 257॥
janmavriddhiparinatyapakshaya- vyaadhinaashanaviheenamavyayam । vishvasrishtyavavighaatakaaranam (paathabhedah - vanaghaatakaaranam) brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 258॥
astabhedamanapaastalakshanam nistarangajalaraashinishchalam । nityamuktamavibhaktamoorti yad brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 259॥
ekameva sadanekakaaranam kaaranaantaraniraasyakaaranam । (paathabhedah - sakaaranam) kaaryakaaranavilakshanam svayam brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 260॥
nirvikalpakamanalpamaksharam yatksharaaksharavilakshanam param । nityamavyayasukham niranjanam brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 261॥
yadvibhaati sadanekadhaa bhramaa- nnaamaroopagunavikriyaatmanaa । hemavatsvayamavikriyam sadaa brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 262॥
yachchakaastyanaparam paraatparam pratyagekarasamaatmalakshanam । satyachitsukhamanantamavyayam brahma tattvamasi bhaavayaatmani ॥ 263॥
uktamarthamimamaatmani svayam bhaavayetprathitayuktibhirdhiyaa । (paathabhedah - bhaavaya prathita) samshayaadirahitam karaambuvat tena tattvanigamo bhavishyati ॥ 264॥
sambodhamaatram parishuddhatattvam (paathabhedah - svam bodhamaatram) vijnaaya sanghe nripavachcha sainye । tadaashrayah svaatmani sarvadaa sthito (paathabhedah - tadaatmanaivaatmani) vilaapaya brahmani vishvajaatam ॥ 265॥ (paathabhedah - drishyajaatam)
buddhau guhaayaam sadasadvilakshanam brahmaasti satyam paramadviteeyam । tadaatmanaa yo'tra vasedguhaayaam punarna tasyaangaguhaapraveshah ॥ 266॥
jnaate vastunyapi balavatee vaasanaa'naadireshaa kartaa bhoktaapyahamiti dridhaa yaa'sya samsaarahetuh । pratyagdrishtyaa''tmani nivasataa saapaneyaa prayatnaa- nmuktim praahustadiha munayo vaasanaataanavam yat ॥ 267॥
aham mameti yo bhaavo dehaakshaadaavanaatmani । adhyaaso'yam nirastavyo vidushaa svaatmanishthayaa ॥ 268॥
jnaatvaa svam pratyagaatmaanam buddhitadvrittisaakshinam । so'hamityeva sadvrittyaa'naatmanyaatmamatim jahi ॥ 269॥
lokaanuvartanam tyaktvaa tyaktvaa dehaanuvartanam । shaastraanuvartanam tyaktvaa svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 270॥
lokavaasanayaa jantoh shaastravaasanayaapi cha । dehavaasanayaa jnaanam yathaavannaiva jaayate ॥ 271
samsaarakaaraagrihamokshamichchho- rayomayam paadanibandhasharinkhalam । (paathabhedah - nibaddha) vadanti tajjnaah patu vaasanaatrayam yo'smaadvimuktah samupaiti muktim ॥ 272॥
jalaadisamsargavashaatprabhoota- (paathabhedah - jalaadisamparkavashaat) durgandhadhootaa'garudivyavaasanaa । sangharshanenaiva vibhaati samya- gvidhooyamaane sati baahyagandhe ॥ 273॥
antahshritaanantadurantavaasanaa- dhooleeviliptaa paramaatmavaasanaa । prajnaatisangharshanato vishuddhaa prateeyate chandanagandhavat sphutam ॥ 274॥ (paathabhedah - sphutaa)
anaatmavaasanaajaalaistirobhootaatmavaasanaa । nityaatmanishthayaa teshaam naashe bhaati svayam sphutam ॥ 275॥ (paathabhedah - sphutaa)
yathaa yathaa pratyagavasthitam manah tathaa tathaa munchati baahyavaasanaam । (paathabhedah - baahyavaasanaah) nihsheshamokshe sati vaasanaanaam aatmaanubhootih pratibandhashoonyaa ॥ 276॥
svaatmanyeva sadaa sthitvaa mano nashyati yoginah । (paathabhedah - sthityaa) vaasanaanaam kshayashchaatah svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 277॥
tamo dvaabhyaam rajah sattvaatsattvam shuddhena nashyati । tasmaatsattvamavashtabhya svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 278॥
praarabdham pushyati vapuriti nishchitya nishchalah । dhairyamaalambya yatnena svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 279॥
naaham jeevah param brahmetyatadvyaavrittipoorvakam । vaasanaavegatah praaptasvaadhyaasaapanayam kuru ॥ 280॥
shrutyaa yuktyaa svaanubhootyaa jnaatvaa saarvaatmyamaatmanah । kvachidaabhaasatah praaptasvaadhyaasaapanayam kuru ॥ 281॥
anaadaanavisargaabhyaameeshannaasti kriyaa muneh । (paathabhedah - annaadaanavisargaa) tadekanishthayaa nityam svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 282॥
tattvamasyaadivaakyotthabrahmaatmaikatvabodhatah । brahmanyaatmatvadaardhyaaya svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 283॥
ahambhaavasya dehe'sminnihsheshavilayaavadhi । saavadhaanena yuktaatmaa svaadhyaasaapanayam kuru ॥ 284॥
prateetirjeevajagatoh svapnavadbhaati yaavataa । taavannirantaram vidvansvaadhyaasaapanayam kuru ॥ 285॥
nidraayaa lokavaartaayaah shabdaaderapi vismriteh । kvachinnaavasaram dattvaa chintayaatmaanamaatmani ॥ 286॥
maataapitrormalodbhootam malamaamsamayam vapuh । tyaktvaa chaandaalavaddooram brahmeebhooya kritee bhava ॥ 287॥
ghataakaasham mahaakaasha ivaatmaanam paraatmani । vilaapyaakhandabhaavena tooshnee bhava sadaa mune ॥ 288॥ (paathabhedah - tooshneem)
svaprakaashamadhishthaanam svayambhooya sadaatmanaa । brahmaandamapi pindaandam tyajyataam malabhaandavat ॥ 289॥
chidaatmani sadaanande dehaaroodhaamahandhiyam । niveshya lingamutsrijya kevalo bhava sarvadaa ॥ 290॥
yatraisha jagadaabhaaso darpanaantah puram yathaa । tadbrahmaahamiti jnaatvaa kritakrityo bhavishyasi ॥ 291॥
yatsatyabhootam nijaroopamaadyam chidadvayaanandamaroopamakriyam । tadetya mithyaavapurutsrijeta (paathabhedah - srijaita) shailooshavadveshamupaattamaatmanah ॥ 292॥
sarvaatmanaa drishyamidam mrishaiva naivaahamarthah kshanikatvadarshanaat । jaanaamyaham sarvamiti prateetih kuto'hamaadeh kshanikasya sidhyet ॥ 293॥
ahampadaarthastvahamaadisaakshee nityam sushuptaavapi bhaavadarshanaat । broote hyajo nitya iti shrutih svayam tatpratyagaatmaa sadasadvilakshanah ॥ 294॥
vikaarinaam sarvavikaaravettaa nityaavikaaro bhavitum samarhati । (paathabhedah - nityo'vikaaro) manorathasvapnasushuptishu sphutam punah punardrishtamasattvametayoh ॥ 295॥
ato'bhimaanam tyaja maamsapinde pindaabhimaaninyapi buddhikalpite । kaalatrayaabaadhyamakhandabodham jnaatvaa svamaatmaanamupaihi shaantim ॥ 296॥
tyajaabhimaanam kulagotranaama- roopaashrameshvaardrashavaashriteshu । lingasya dharmaanapi kartritaadeem- styaktvaa bhavaakhandasukhasvaroopah ॥ 297॥
santyanye pratibandhaah pumsah samsaarahetavo drishtaah । teshaamevam moolam prathamavikaaro bhavatyahankaarah ॥ 298॥ (paathabhedah - teshaameshaam)
yaavatsyaatsvasya sambandho'hankaarena duraatmanaa । taavanna leshamaatraapi muktivaartaa vilakshanaa ॥ 299॥
ahankaaragrahaanmuktah svaroopamupapadyate । chandravadvimalah poornah sadaanandah svayamprabhah ॥ 300॥
yo vaa pure so'hamiti prateeto (paathabhedah - puraisho'hamiti) buddhyaa praklriptastamasaa'timoodhayaa । (paathabhedah - buddhyaa'viviktastamasaa) tasyaiva nihsheshatayaa vinaashe brahmaatmabhaavah pratibandhashoonyah ॥ 301॥
brahmaanandanidhirmahaabalavataa'hankaaraghoraahinaa samveshtyaatmani rakshyate gunamayaishchandestribhirmastakaih (paathabhedah - chandai) vijnaanaakhyamahaasinaa shrutimataa vichchhidya sheershatrayam (paathabhedah - dyutimataa) nirmoolyaahimimam nidhim sukhakaram dheero'nubhoktunkshamah ॥ 302॥
yaavadvaa yatkinchidvishadoshasphoortirasti cheddehe । kathamaarogyaaya bhavettadvadahantaapi yogino muktyai ॥ 303॥
ahamo'tyantanivrittyaa tatkritanaanaavikalpasamhrityaa । pratyaktattvavivekaadidamahamasmeeti vindate tattvam ॥ 304॥ (paathabhedah - vivekaadayam)
ahankaare kartaryahamiti matim muncha sahasaa (paathabhedah - ahankartaryasminnahamiti) vikaaraatmanyaatmapratiphalajushi svasthitimushi । yadadhyaasaatpraaptaa janimritijaraaduhkhabahulaa prateechashchinmoortestava sukhatanoh samsritiriyam ॥ 305॥
sadaikaroopasya chidaatmano vibho- raanandamoorteranavadyakeerteh । naivaanyathaa kvaapyavikaarinaste vinaahamadhyaasamamushya samsritih ॥ 306॥
tasmaadahankaaramimam svashatrum bhokturgale kantakavatprateetam । vichchhidya vijnaanamahaasinaa sphutam bhunkshvaatmasaamraajyasukham yatheshtam ॥ 307॥
tato'hamaadervinivartya vrittim santyaktaraagah paramaarthalaabhaat । tooshneem samaassvaatmasukhaanubhootyaa poornaatmanaa brahmani nirvikalpah ॥ 308॥
samoolakritto'pi mahaanaham punah vyullekhitah syaadyadi chetasaa kshanam । sanjeevya vikshepashatam karoti nabhasvataa praavrishi vaarido yathaa ॥ 309॥
nigrihya shatrorahamo'vakaashah kvachinna deyo vishayaanuchintayaa । sa eva sanjeevanaheturasya praksheenajambeeratarorivaambu ॥ 310॥
dehaatmanaa samsthita eva kaamee vilakshanah kaamayitaa katham syaat । ato'rthasandhaanaparatvameva bhedaprasaktyaa bhavabandhahetuh ॥ 311॥
kaaryapravardhanaadbeejapravriddhih paridrishyate । kaaryanaashaadbeejanaashastasmaatkaaryam nirodhayet ॥ 312॥
vaasanaavriddhitah kaaryam kaaryavriddhyaa cha vaasanaa । vardhate sarvathaa pumsah samsaaro na nivartate ॥ 313॥
samsaarabandhavichchhittyai tad dvayam pradahedyatih । vaasanaavriddhiretaabhyaam chintayaa kriyayaa bahih ॥ 314॥ (paathabhedah - vaasanaa preryate hyantah)
taabhyaam pravardhamaanaa saa soote samsritimaatmanah । trayaanaam cha kshayopaayah sarvaavasthaasu sarvadaa ॥ 315॥
sarvatra sarvatah sarvabrahmamaatraavalokanaih । (paathabhedah - maatraavalokanam) sadbhaavavaasanaadaardhyaattattrayam layamashnute ॥ 316॥
kriyaanaashe bhavechchintaanaasho'smaadvaasanaakshayah । vaasanaaprakshayo mokshah saa jeevanmuktirishyate ॥ 317॥ (paathabhedah - sa)
sadvaasanaasphoortivijrimbhane sati hyasau vileenaapyahamaadivaasanaa । (paathabhedah - vileenaa tvahamaadivaasanaa) atiprakrishtaapyarunaprabhaayaam vileeyate saadhu yathaa tamisraa ॥ 318॥
tamastamahkaaryamanarthajaalam na drishyate satyudite dineshe । tathaa'dvayaanandarasaanubhootau naivaasti bandho na cha duhkhagandhah ॥ 319॥
drishyam prateetam pravilaapayansan (paathabhedah - pravilaapayansvayam) sanmaatramaanandaghanam vibhaavayan । samaahitah sanbahirantaram vaa kaalam nayethaah sati karmabandhe ॥ 320॥
pramaado brahmanishthaayaam na kartavyah kadaachana । pramaado mrityurityaaha bhagavaanbrahmanah sutah ॥ 321॥
na pramaadaadanartho'nyo jnaaninah svasvaroopatah । tato mohastato'handheestato bandhastato vyathaa ॥ 322॥
vishayaabhimukham drishtvaa vidvaamsamapi vismritih । vikshepayati dheedoshairyoshaa jaaramiva priyam ॥ 323॥
yathaapakrishtam shaivaalam kshanamaatram na tishthati । aavrinoti tathaa maayaa praajnam vaapi paraanmukham ॥ 324॥
lakshyachyutam chedyadi chittameeshad bahirmukham sannipatettatastatah । pramaadatah prachyutakelikandukah sopaanapanktau patito yathaa tathaa ॥ 325॥
vishayeshvaavishachchetah sankalpayati tadgunaan । samyaksankalpanaatkaamah kaamaatpumsah pravartanam ॥ 326॥
atah pramaadaanna paro'sti mrityuh vivekino brahmavidah samaadhau । samaahitah siddhimupaiti samyak samaahitaatmaa bhava saavadhaanah ॥ 327॥
tatah svaroopavibhramsho vibhrashtastu patatyadhah । patitasya vinaa naasham punarnaaroha eekshyate ॥ 328॥
sankalpam varjayettasmaatsarvaanarthasya kaaranam । apathyaani hi vastooni vyaadhigrasto yathotsrije । jeevato yasya kaivalyam videhe sa cha kevalah । yatkinchit pashyato bhedam bhayam broote yajuhshrutih ॥ 329॥
yadaa kadaa vaapi vipashchidesha brahmanyanante'pyanumaatrabhedam । pashyatyathaamushya bhayam tadaiva yadveekshitam bhinnatayaa pramaadaat ॥ 330॥ (paathabhedah - yadeekshitam)
shrutismritinyaayashatairnishiddhe drishye'tra yah svaatmamatim karoti । upaiti duhkhopari duhkhajaatam nishiddhakartaa sa malimlucho yathaa ॥ 331॥
satyaabhisandhaanarato vimukto mahattvamaatmeeyamupaiti nityam । mithyaabhisandhaanaratastu nashyed drishtam tadetadyadachaurachaurayoh ॥ 332॥ (paathabhedah - chorachorayoh)
yatirasadanusandhim bandhahetum vihaaya svayamayamahamasmeetyaatmadrishtyaiva tishthet sukhayati nanu nishthaa brahmani svaanubhootyaa harati paramavidyaakaaryaduhkham prateetam ॥ 333॥
baahyaanusandhih parivardhayetphalam (paathabhedah - baahyaabhisandhih) durvaasanaameva tatastato'dhikaam । jnaatvaa vivekaih parihritya baahyam svaatmaanusandhim vidadheeta nityam ॥ 334॥
baahye niruddhe manasah prasannataa manahprasaade paramaatmadarshanam । tasminsudrishte bhavabandhanaasho bahirnirodhah padavee vimukteh ॥ 335॥
kah panditah sansadasadvivekee shrutipramaanah paramaarthadarshee । jaananhi kuryaadasato'valambam svapaatahetoh shishuvanmumukshuh ॥ 336॥
dehaadisamsaktimato na muktih muktasya dehaadyabhimatyabhaavah । suptasya no jaagaranam na jaagratah svapnastayorbhinnagunaashrayatvaat ॥ 337॥
antarbahih svam sthirajangameshu jnaatvaa''tmanaadhaaratayaa vilokya । (paathabhedah - jnaanaatman) tyaktaakhilopaadhirakhandaroopah poornaatmanaa yah sthita esha muktah ॥ 338॥
sarvaatmanaa bandhavimuktihetuh sarvaatmabhaavaanna paro'sti kashchit । drishyaagrahe satyupapadyate'sau sarvaatmabhaavo'sya sadaatmanishthayaa ॥ 339॥
drishyasyaagrahanam katham nu ghatate dehaatmanaa tishthato baahyaarthaanubhavaprasaktamanasastattatkriyaam kurvatah । sannyastaakhiladharmakarmavishayairnityaatmanishthaaparaih tattvajnaih karaneeyamaatmani sadaanandechchhubhiryatnatah ॥ 340॥
sarvaatmasiddhaye bhikshoh kritashravanakarmanah । (paathabhedah - saarvaatmya) samaadhim vidadhaatyeshaa shaanto daanta iti shrutih ॥ 341॥
aaroodhashakterahamo vinaashah kartunna shakya sahasaapi panditaih । (paathabhedah - kartum na) ye nirvikalpaakhyasamaadhinishchalaah taanantaraa'nantabhavaa hi vaasanaah ॥ 342॥
ahambuddhyaiva mohinyaa yojayitvaa''vriterbalaat । vikshepashaktih purusham vikshepayati tadgunaih ॥ 343॥
vikshepashaktivijayo vishamo vidhaatum nihsheshamaavaranashaktinivrittyabhaave । drigdrishyayoh sphutapayojalavadvibhaage nashyettadaavaranamaatmani cha svabhaavaat । nihsamshayena bhavati pratibandhashoonyo vikshepanam na hi tadaa yadi chenmrishaarthe ॥ 344॥ (paathabhedah - nikshepanam)
samyagvivekah sphutabodhajanyo vibhajya drigdrishyapadaarthatattvam । chhinatti maayaakritamohabandham yasmaadvimuktastu punarna samsritih ॥ 345॥ (paathabhedah - vimuktasya)
paraavaraikatvavivekavahnih dahatyavidyaagahanam hyashesham । kim syaatpunah samsaranasya beejam advaitabhaavam samupeyusho'sya ॥ 346॥
aavaranasya nivrittirbhavati hi samyakpadaarthadarshanatah । mithyaajnaanavinaashastadvikshepajanitaduhkhanivrittih ॥ 347॥
etattritayam drishtam samyagrajjusvaroopavijnaanaat । tasmaadvastusatattvam jnaatavyam bandhamuktaye vidushaa ॥ 348॥
ayo'gniyogaadiva satsamanvayaan maatraadiroopena vijrimbhate dheeh । tatkaaryametaddvitayam yato mrishaa (paathabhedah - tatkaaryameva tritayam) drishtam bhramasvapnamanoratheshu ॥ 349॥
tato vikaaraah prakriterahammukhaa dehaavasaanaa vishayaashcha sarve । kshane'nyathaabhaavitayaa hyameeshaa- (paathabhedah - bhaavina esha aatmaa) masattvamaatmaa tu kadaapi naanyathaa ॥ 350॥ (paathabhedah - masattvamaatmaa tu kadaapi)
nityaadvayaakhandachidekaroopo buddhyaadisaakshee sadasadvilakshanah । ahampadapratyayalakshitaarthah pratyak sadaanandaghanah paraatmaa ॥ 351॥
ittham vipashchitsadasadvibhajya nishchitya tattvam nijabodhadrishtyaa । jnaatvaa svamaatmaanamakhandabodham tebhyo vimuktah svayameva shaamyati ॥ 352॥
ajnaanahridayagranthernihsheshavilayastadaa । samaadhinaa'vikalpena yadaa'dvaitaatmadarshanam ॥ 353॥
tvamahamidamiteeyam kalpanaa buddhidoshaat prabhavati paramaatmanyadvaye nirvisheshe । pravilasati samaadhaavasya sarvo vikalpo vilayanamupagachchhedvastutattvaavadhrityaa ॥ 354॥
shaanto daantah paramuparatah kshaantiyuktah samaadhim kurvannityam kalayati yatih svasya sarvaatmabhaavam । tenaavidyaatimirajanitaansaadhu dagdhvaa vikalpaan brahmaakrityaa nivasati sukham nishkriyo nirvikalpah ॥ 355॥
samaahitaa ye pravilaapya baahyam shrotraadi chetah svamaham chidaatmani । ta eva muktaa bhavapaashabandhaih naanye tu paarokshyakathaabhidhaayinah ॥ 356॥
upaadhibhedaatsvayameva bhidyate (paathabhedah - yogaatsvayameva) chopaadhyapohe svayameva kevalah । tasmaadupaadhervilayaaya vidvaan vasetsadaa'kalpasamaadhinishthayaa ॥ 357॥
sati sakto naro yaati sadbhaavam hyekanishthayaa । keetako bhramaram dhyaayan bhramaratvaaya kalpate ॥ 358॥
kriyaantaraasaktimapaasya keetako dhyaayannalitvam hyalibhaavamrichchhati । (paathabhedah - dhyaayanyathaalim) tathaiva yogee paramaatmatattvam dhyaatvaa samaayaati tadekanishthayaa ॥ 359॥
ateeva sookshmam paramaatmatattvam na sthooladrishtyaa pratipattumarhati । samaadhinaatyantasusookshmavrittyaa jnaatavyamaaryairatishuddhabuddhibhih ॥ 360॥
yathaa suvarnam putapaakashodhitam tyaktvaa malam svaatmagunam samrichchhati । tathaa manah sattvarajastamomalam dhyaanena santyajya sameti tattvam ॥ 361॥
nirantaraabhyaasavashaattadittham pakvam mano brahmani leeyate yadaa । tadaa samaadhih savikalpavarjitah (paathabhedah - sa vikalpavarjitah) svato'dvayaanandarasaanubhaavakah ॥ 362॥
samaadhinaa'nena samastavaasanaa- granthervinaasho'khilakarmanaashah । antarbahih sarvata eva sarvadaa svaroopavisphoortirayatnatah syaat ॥ 363॥
shruteh shatagunam vidyaanmananam mananaadapi । nididhyaasam lakshagunamanantam nirvikalpakam ॥ 364॥
nirvikalpakasamaadhinaa sphutam brahmatattvamavagamyate dhruvam । naanyathaa chalatayaa manogateh pratyayaantaravimishritam bhavet ॥ 365॥
atah samaadhatsva yatendriyah san nirantaram shaantamanaah prateechi । vidhvamsaya dhvaantamanaadyavidyayaa kritam sadekatvavilokanena ॥ 366॥
yogasya prathamadvaaram vaannirodho'parigrahah । (paathabhedah - prathamam dvaaram) niraashaa cha nireehaa cha nityamekaantasheelataa ॥ 367॥
ekaantasthitirindriyoparamane heturdamashchetasah samrodhe karanam shamena vilayam yaayaadahamvaasanaa । tenaanandarasaanubhootirachalaa braahmee sadaa yoginah tasmaachchittanirodha eva satatam kaaryah prayatno muneh ॥ 368॥ prayatnaanmuneh vaacham niyachchhaatmani tam niyachchha buddhau dhiyam yachchha cha buddhisaakshini । tam chaapi poornaatmani nirvikalpe vilaapya shaantim paramaam bhajasva ॥ 369॥
dehapraanendriyamanobuddhyaadibhirupaadhibhih । yairyairvrittehsamaayogastattadbhaavo'sya yoginah ॥ 370॥
tannivrittyaa muneh samyak sarvoparamanam sukham । sandrishyate sadaanandarasaanubhavaviplavah ॥ 371॥
antastyaago bahistyaago viraktasyaiva yujyate । tyajatyantarbahihsangam viraktastu mumukshayaa ॥ 372॥
bahistu vishayaih sangam tathaantarahamaadibhih । (paathabhedah - sangah) virakta eva shaknoti tyaktum brahmani nishthitah ॥ 373॥
vairaagyabodhau purushasya pakshivat pakshau vijaaneehi vichakshana tvam । vimuktisaudhaagralataadhirohanam taabhyaam vinaa naanyatarena sidhyati ॥ 374॥
atyantavairaagyavatah samaadhih samaahitasyaiva dridhaprabodhah । prabuddhatattvasya hi bandhamuktih muktaatmano nityasukhaanubhootih ॥ 375॥
vairaagyaanna param sukhasya janakam pashyaami vashyaatmanah tachchechchhuddhataraatmabodhasahitam svaaraajyasaamraajyadhuk । etaddvaaramajasramuktiyuvateryasmaattvamasmaatparam sarvatraasprihayaa sadaatmani sadaa prajnaam kuru shreyase ॥ 376॥
aashaam chhinddhi vishopameshu vishayeshveshaiva mrityoh kriti- (paathabhedah - mrityoh sriti) styaktvaa jaatikulaashrameshvabhimatim munchaatidooraatkriyaah । dehaadaavasati tyajaatmadhishanaam prajnaam kurushvaatmani tvam drashtaasyamano'si nirdvayaparam brahmaasi yadvastutah ॥ 377॥ (paathabhedah - drashtaasyamalo)
lakshye brahmani maanasam dridhataram samsthaapya baahyendriyam svasthaane viniveshya nishchalatanushchopekshya dehasthitim । brahmaatmaikyamupetya tanmayatayaa chaakhandavrittyaa'nisham brahmaanandarasam pibaatmani mudaa shoonyaih kimanyairbhrisham ॥ 378॥ (paathabhedah - kimanyairbhramaih)
anaatmachintanam tyaktvaa kashmalam duhkhakaaranam । chintayaatmaanamaanandaroopam yanmuktikaaranam ॥ 379॥
esha svayanjyotirasheshasaakshee vijnaanakosho vilasatyajasram । vijnaanakoshe lakshyam vidhaayainamasadvilakshana- makhandavrittyaa''tmatayaa'nubhaavaya ॥ 380॥
etamachchhinnayaa vrittyaa pratyayaantarashoonyayaa । ullekhayanvijaaneeyaatsvasvaroopatayaa sphutam ॥ 381॥
atraatmatvam dridheekurvannahamaadishu santyajan । udaaseenatayaa teshu tishthetsphutaghataadivat ॥ 382॥ (paathabhedah - tishthedghatapataadivat)
vishuddhamantahkaranam svaroope niveshya saakshinyavabodhamaatre । shanaih shanairnishchalataamupaanayan poornam svamevaanuvilokayettatah ॥ 383॥ (paathabhedah - poornatvamevaanu)
dehendriyapraanamano'hamaadibhih svaajnaanaklriptairakhilairupaadhibhih । vimuktamaatmaanamakhandaroopam poornam mahaakaashamivaavalokayet ॥ 384॥
ghatakalashakusoolasoochimukhyaih gaganamupaadhishatairvimuktamekam । bhavati na vividham tathaiva shuddham paramahamaadivimuktamekameva ॥ 385॥
brahmaadistambaparyantaa mrishaamaatraa upaadhayah । (paathabhedah - brahmaadyaah stamba) tatah poornam svamaatmaanam pashyedekaatmanaa sthitam ॥ 386॥
yatra bhraantyaa kalpitam tadviveke (paathabhedah - yadviveke) tattanmaatram naiva tasmaadvibhinnam । bhraanternaashe bhaati drishtaahitattvam (paathabhedah - bhraantidrishtaa) rajjustadvadvishvamaatmasvaroopam ॥ 387॥
svayam brahmaa svayam vishnuh svayamindrah svayam shivah । svayam vishvamidam sarvam svasmaadanyanna kinchana ॥ 388॥
antah svayam chaapi bahih svayam cha svayam purastaat svayameva pashchaat । svayam hyaavaachyaam svayamapyudeechyaam (paathabhedah - hyavaachyaam) tathoparishtaatsvayamapyadhastaat ॥ 389॥
tarangaphenabhramabudbudaadi sarvam svaroopena jalam yathaa tathaa । chideva dehaadyahamantametat sarvam chidevaikarasam vishuddham ॥ 390॥
sadevedam sarvam jagadavagatam vaanmanasayoh sato'nyannaastyeva prakritiparaseemni sthitavatah । prithak kim mritsnaayaah kalashaghatakumbhaadyavagatam vadatyesha bhraantastvamahamiti maayaamadirayaa ॥ 391॥
kriyaasamabhihaarena yatra naanyaditi shrutih । braveeti dvaitaraahityam mithyaadhyaasanivrittaye ॥ 392॥
aakaashavannirmalanirvikalpam (paathabhedah - nirvikalpa) nihseemanihspandananirvikaaram । antarbahihshoonyamananyamadvayam svayam param brahma kimasti bodhyam ॥ 393॥
vaktavyam kimu vidyate'tra bahudhaa brahmaiva jeevah svayam brahmaitajjagadaatatam nu sakalam brahmaadviteeyam shrutih । (paathabhedah - jagadaaparaanu sakalam) brahmaivaahamiti prabuddhamatayah santyaktabaahyaah sphutam brahmeebhooya vasanti santatachidaanandaatmanaitaddhruvam ॥ 394॥ (paathabhedah - aanandaatmanaiva dhruvam)
jahi malamayakoshe'handhiyotthaapitaashaam prasabhamanilakalpe lingadehe'pi pashchaat । nigamagaditakeertim nityamaanandamoortim svayamiti paricheeya brahmaroopena tishtha ॥ 395॥
shavaakaaram yaavadbhajati manujastaavadashuchih parebhyah syaatklesho jananamaranavyaadhinilayah । (paathabhedah - vyaadhinirayaah) yadaatmaanam shuddham kalayati shivaakaaramachalam tadaa tebhyo mukto bhavati hi tadaaha shrutirapi ॥ 396॥
svaatmanyaaropitaasheshaabhaasavastuniraasatah । svayameva param brahma poornamadvayamakriyam ॥ 397॥
samaahitaayaam sati chittavrittau paraatmani brahmani nirvikalpe । na drishyate kashchidayam vikalpah prajalpamaatrah parishishyate yatah ॥ 398॥ (paathabhedah - tatah)
asatkalpo vikalpo'yam vishvamityekavastuni । nirvikaare niraakaare nirvisheshe bhidaa kutah ॥ 399॥
drashtudarshanadrishyaadibhaavashoonyaikavastuni । (paathabhedah - drashtridarshana) nirvikaare niraakaare nirvisheshe bhidaa kutah ॥ 400॥
kalpaarnava ivaatyantaparipoornaikavastuni । nirvikaare niraakaare nirvisheshe bhidaa kutah ॥ 401॥
tejaseeva tamo yatra praleenam bhraantikaaranam । (paathabhedah - yatra vileenam) adviteeye pare tattve nirvisheshe bhidaa kutah ॥ 402॥
ekaatmake pare tattve bhedavaartaa katham vaset । (paathabhedah - katham bhavet) sushuptau sukhamaatraayaam bhedah kenaavalokitah ॥ 403॥
na hyasti vishvam paratattvabodhaat sadaatmani brahmani nirvikalpe । kaalatraye naapyahireekshito gune na hyambubindurmrigatrishnikaayaam ॥ 404॥
maayaamaatramidam dvaitamadvaitam paramaarthatah । iti broote shrutih saakshaatsushuptaavanubhooyate ॥ 405॥
ananyatvamadhishthaanaadaaropyasya nireekshitam । panditai rajjusarpaadau vikalpo bhraantijeevanah ॥ 406॥
chittamoolo vikalpo'yam chittaabhaave na kashchana । atashchittam samaadhehi pratyagroope paraatmani ॥ 407॥
kimapi satatabodham kevalaanandaroopam nirupamamativelam nityamuktam nireeham । niravadhigaganaabham nishkalam nirvikalpam hridi kalayati vidvaan brahma poornam samaadhau ॥ 408॥
prakritivikritishoonyam bhaavanaateetabhaavam samarasamasamaanam maanasambandhadooram । nigamavachanasiddham nityamasmatprasiddham hridi kalayati vidvaan brahma poornam samaadhau ॥ 409॥
ajaramamaramastaabhaavavastusvaroopam (paathabhedah - bhaasavastu) stimitasalilaraashiprakhyamaakhyaaviheenam । shamitagunavikaaram shaashvatam shaantamekam hridi kalayati vidvaan brahma poornam samaadhau ॥ 410॥
samaahitaantahkaranah svaroope vilokayaatmaanamakhandavaibhavam । vichchhinddhi bandham bhavagandhagandhitam (paathabhedah - gandhagandhilam) yatnena pumstvam saphaleekurushva ॥ 411-
sarvopaadhivinirmuktam sachchidaanandamadvayam । bhaavayaatmaanamaatmastham na bhooyah kalpase'dhvane ॥ 412॥
chhaayeva pumsah paridrishyamaana- maabhaasaroopena phalaanubhootyaa । shareeramaaraachchhavavannirastam punarna sandhatta idam mahaatmaa ॥ 413॥
satatavimalabodhaanandaroopam sametya (paathabhedah - svametya) tyaja jadamalaroopopaadhimetam sudoore । atha punarapi naisha smaryataam vaantavastu (paathabhedah - punarapi naiva) smaranavishayabhootam kalpate kutsanaaya ॥ 414॥
samoolametatparidaahya vahnau (paathabhedah - paridahya) sadaatmani brahmani nirvikalpe । tatah svayam nityavishuddhabodhaa- nandaatmanaa tishthati vidvarishthah ॥ 415॥
praarabdhasootragrathitam shareeram prayaatu vaa tishthatu goriva srak । na tatpunah pashyati tattvavettaa- ''nandaatmani brahmani leenavrittih ॥ 416॥
akhandaanandamaatmaanam vijnaaya svasvaroopatah । kimichchhan kasya vaa hetordeham pushnaati tattvavit ॥ 417॥
samsiddhasya phalam tvetajjeevanmuktasya yoginah । bahirantah sadaanandarasaasvaadanamaatmani ॥ 418॥
vairaagyasya phalam bodho bodhasyoparatih phalam । svaanandaanubhavaachchhaantireshaivoparateh phalam ॥ 419॥
yadyuttarottaraabhaavah poorvapoorvantu nishphalam । nivrittih paramaa triptiraanando'nupamah svatah ॥ 420॥
drishtaduhkheshvanudvego vidyaayaah prastutam phalam । yatkritam bhraantivelaayaam naanaa karma jugupsitam । pashchaannaro vivekena tatkatham kartumarhati ॥ 421॥
vidyaaphalam syaadasato nivrittih pravrittirajnaanaphalam tadeekshitam । tajjnaajnayoryanmrigatrishnikaadau nochedvidaam drishtaphalam kimasmaat ॥ 422॥ (paathabhedah - nochedvido)
ajnaanahridayagranthervinaasho yadyasheshatah । anichchhorvishayah kim nu pravritteh kaaranam svatah ॥ 423॥ (paathabhedah - vidushah kim)
vaasanaanudayo bhogye vairaagyasya tadaavadhih । ahambhaavodayaabhaavo bodhasya paramaavadhih । leenavrittairanutpattirmaryaadoparatestu saa ॥ 424॥ (paathabhedah - vrittera)
brahmaakaaratayaa sadaa sthitatayaa nirmuktabaahyaarthadhee- ranyaaveditabhogyabhogakalano nidraaluvadbaalavat । svapnaalokitalokavajjagadidam pashyankvachillabdhadhee- raaste kashchidanantapunyaphalabhugdhanyah sa maanyo bhuvi ॥ 425॥
sthitaprajno yatirayam yah sadaanandamashnute । brahmanyeva vileenaatmaa nirvikaaro vinishkriyah ॥ 426॥
brahmaatmanoh shodhitayorekabhaavaavagaahinee । nirvikalpaa cha chinmaatraa vrittih prajneti kathyate । susthitaa'sau bhavedyasya sthitaprajnah sa uchyate ॥ 427॥
yasya sthitaa bhavetprajnaa yasyaanando nirantarah । prapancho vismritapraayah sa jeevanmukta ishyate ॥ 428॥
leenadheerapi jaagarti jaagraddharmavivarjitah । bodho nirvaasano yasya sa jeevanmukta ishyate ॥ 429॥
shaantasamsaarakalanah kalaavaanapi nishkalah । yasya chittam vinishchintam sa jeevanmukta ishyate ॥ 430॥ (paathabhedah - yah sachitto'pi nishchittah)
vartamaane'pi dehe'sminchaayaavadanuvartini । ahantaamamataa'bhaavo jeevanmuktasya lakshanam ॥ 431॥
ateetaananusandhaanam bhavishyadavichaaranam । audaaseenyamapi praaptam jeevanmuktasya lakshanam ॥ 432॥ (paathabhedah - praapte)
gunadoshavishishte'sminsvabhaavena vilakshane । sarvatra samadarshitvam jeevanmuktasya lakshanam ॥ 433॥
ishtaanishtaarthasampraaptau samadarshitayaa''tmani । ubhayatraavikaaritvam jeevanmuktasya lakshanam ॥ 434॥
brahmaanandarasaasvaadaasaktachittatayaa yateh । antarbahiravijnaanam jeevanmuktasya lakshanam ॥ 435॥
dehendriyaadau kartavye mamaahambhaavavarjitah । audaaseenyena yastishthetsa jeevanmuktalakshanah ॥ 436॥ (paathabhedah - sa jeevanmukta ishyate)
vijnaata aatmano yasya brahmabhaavah shruterbalaat । bhavabandhavinirmuktah sa jeevanmuktalakshanah ॥ 437॥ (paathabhedah - sa jeevanmukta ishyate)
dehendriyeshvahambhaava idambhaavastadanyake । yasya no bhavatah kvaapi sa jeevanmukta ishyate ॥ 438॥
jeeveshobhayasamsaararoopadurvaasanojjhitaa । saa sarvadaa bhavedyasya sa jeevanmukta ishyate ॥
na pratyagbrahmanorbhedam kadaapi brahmasargayoh । prajnayaa yo vijaaniti sa jeevanmuktalakshanah ॥ 439॥ (paathabhedah - sa jeevanmukta ishyate) saadhubhih poojyamaane'sminpeedyamaane'pi durjanaih । samabhaavo bhavedyasya sa jeevanmuktalakshanah ॥ 440॥ (paathabhedah - sa jeevanmukta ishyate)
yatra pravishtaa vishayaah pareritaa nadeepravaahaa iva vaariraashau । linanti sanmaatratayaa na vikriyaam utpaadayantyesha yatirvimuktah ॥ 441॥
vijnaatabrahmatattvasya yathaapoorvam na samsritih । asti chenna sa vijnaatabrahmabhaavo bahirmukhah ॥ 442॥
praacheenavaasanaavegaadasau samsarateeti chet । na sadekatvavijnaanaanmandee bhavati vaasanaa ॥ 443॥
atyantakaamukasyaapi vrittih kunthati maatari । tathaiva brahmani jnaate poornaanande maneeshinah ॥ 444॥
nididhyaasanasheelasya baahyapratyaya eekshyate । braveeti shrutiretasya praarabdham phaladarshanaat ॥ 445॥
sukhaadyanubhavo yaavattaavatpraarabdhamishyate । phalodayah kriyaapoorvo nishkriyo na hi kutrachit ॥ 446॥
aham brahmeti vijnaanaatkalpakotishataarjitam । sanchitam vilayam yaati prabodhaatsvapnakarmavat ॥ 447॥
yatkritam svapnavelaayaam punyam vaa paapamulbanam । suptotthitasya kintatsyaatsvargaaya narakaaya vaa ॥ 448॥
svamasangamudaaseenam parijnaaya nabho yathaa । na shlishyati cha yatkinchitkadaachidbhaavikarmabhih ॥ 449॥ (paathabhedah - shlishyate yatih kinchit)
na nabho ghatayogena suraagandhena lipyate । tathaatmopaadhiyogena taddharmairnaiva lipyate ॥ 450॥
jnaanodayaatpuraarabdham karmajnaanaanna nashyati । adatvaa svaphalam lakshyamuddishyotsrishtabaanavat ॥ 451॥
vyaaghrabuddhyaa vinirmukto baanah pashchaattu gomatau । na tishthati chhinatyeva lakshyam vegena nirbharam ॥ 452॥
praarabdham balavattaram khalu vidaam bhogena tasya kshayah samyagjnaanahutaashanena vilayah praaksanchitaagaaminaam । brahmaatmaikyamavekshya tanmayatayaa ye sarvadaa samsthitaah teshaam tattritayam nahi kvachidapi brahmaiva te nirgunam ॥ 453॥
upaadhitaadaatmyaviheenakevala- brahmaatmanaivaatmani tishthato muneh । praarabdhasadbhaavakathaa na yuktaa svapnaarthasambandhakatheva jaagratah ॥ 454॥
na hi prabuddhah pratibhaasadehe dehopayoginyapi cha prapanche । karotyahantaam mamataamidantaam kintu svayam tishthati jaagarena ॥ 455॥
na tasya mithyaarthasamarthanechchhaa na sangrahastajjagato'pi drishtah । tatraanuvrittiryadi chenmrishaarthe na nidrayaa mukta iteeshyate dhruvam ॥ 456॥
tadvatpare brahmani vartamaanah sadaatmanaa tishthati naanyadeekshate । smritiryathaa svapnavilokitaarthe tathaa vidah praashanamochanaadau ॥ 457॥
karmanaa nirmito dehah praarabdham tasya kalpyataam । naanaaderaatmano yuktam naivaatmaa karmanirmitah ॥ 458॥
ajo nityah shaashvata iti broote shrutiramoghavaak । (paathabhedah - ajo nitya iti broote shrutireshaa tvamoghavaak) tadaatmanaa tishthato'sya kutah praarabdhakalpanaa ॥ 459॥
praarabdham sidhyati tadaa yadaa dehaatmanaa sthitih । dehaatmabhaavo naiveshtah praarabdham tyajyataamatah ॥ 460॥
shareerasyaapi praarabdhakalpanaa bhraantireva hi । adhyastasya kutah sattvamasatyasya kuto janih । (paathabhedah - sattvamasattvasya) ajaatasya kuto naashah praarabdhamasatah kutah ॥ 461॥
jnaanenaajnaanakaaryasya samoolasya layo yadi । tishthatyayam katham deha iti shankaavato jadaan ॥ 462॥
samaadhaatum baahyadrishtyaa praarabdham vadati shrutih । na tu dehaadisatyatvabodhanaaya vipashchitaam । yatah shruterabhipraayah paramaarthaikagocharah ॥ 463॥
paripoornamanaadyantamaprameyamavikriyam । ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 464॥
sadghanam chidghanam nityamaanandaghanamakriyam । ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 465॥
pratyagekarasam poornamanantam sarvatomukham । ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 466॥
aheyamanupaadeyamanaadeyamanaashrayam । manaadheyamanaa ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 467॥
nirgunam nishkalam sookshmam nirvikalpam niranjanam । ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 468॥
aniroopya svaroopam yanmanovaachaamagocharam । ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 469॥
satsamriddham svatahsiddham shuddham buddhamaneedrisham । ekamevaadvayam brahma neha naanaasti kinchana ॥ 470॥
nirastaraagaa vinirastabhogaah (paathabhedah - nirapaastabhogaah) shaantaah sudaantaa yatayo mahaantah । vijnaaya tattvam parametadante praaptaah paraam nirvritimaatmayogaat ॥ 471॥
bhavaanapeedam paratattvamaatmanah svaroopamaanandaghanam vichaarya । (paathabhedah - nichaayya) vidhooya moham svamanahprakalpitam muktah kritaartho bhavatu prabuddhah ॥ 472॥
samaadhinaa saadhuvinishchalaatmanaa (paathabhedah - sunishchalaatmanaa) pashyaatmatattvam sphutabodhachakshushaa । nihsamshayam samyagavekshitashche- chchhrutah padaartho na punarvikalpyate ॥ 473॥ (paathabhedah - punarvikalpate)
svasyaavidyaabandhasambandhamokshaa- tsatyajnaanaanandaroopaatmalabdhau । shaastram yuktirdeshikoktih pramaanam chaantahsiddhaa svaanubhootih pramaanam ॥ 474॥
bandho mokshashcha triptishcha chintaa''rogyakshudhaadayah । svenaiva vedyaa yajjnaanam pareshaamaanumaanikam ॥ 475॥
tatasthitaa bodhayanti guravah shrutayo yathaa । prajnayaiva taredvidvaaneeshvaraanugriheetayaa ॥ 476॥
svaanubhootyaa svayam jnaatvaa svamaatmaanamakhanditam । samsiddhah sammukham tishthennirvikalpaatmanaa''tmani ॥ 477॥ (paathabhedah - susukham tishthen) vedaantasiddhaantaniruktireshaa brahmaiva jeevah sakalam jagachcha । akhandaroopasthitireva moksho brahmaadviteeye shrutayah pramaanam ॥ 478॥ (paathabhedah - brahmaadviteeyam)
iti guruvachanaachchhrutipramaanaat paramavagamya satattvamaatmayuktyaa । prashamitakaranah samaahitaatmaa kvachidachalaakritiraatmanishthato'bhoot ॥ 479॥ (paathabhedah - aatmanishthito)
kinchitkaalam samaadhaaya pare brahmani maanasam । (paathabhedah - kanchitkaalam) utthaaya paramaanandaadidam vachanamabraveet ॥ 480॥ (paathabhedah - vyutthaaya)
buddhirvinashtaa galitaa pravrittih brahmaatmanorekatayaa'dhigatyaa । idam na jaane'pyanidam na jaane kim vaa kiyadvaa sukhamastyapaaram ॥ 481॥ (paathabhedah - sukhamasya paaram)
vaachaa vaktumashakyameva manasaa mantum na vaa shakyate svaanandaamritapoorapooritaparabrahmaambudhervaibhavam । ambhoraashivisheernavaarshikashilaabhaavam bhajanme mano yasyaamshaamshalave vileenamadhunaa''nandaatmanaa nirvritam ॥ 482॥
kva gatam kena vaa neetam kutra leenamidam jagat । adhunaiva mayaa drishtam naasti kim mahadadbhutam ॥ 483॥
kim heyam kimupaadeyam kimanyatkim vilakshanam । akhandaanandapeeyooshapoorne brahmamahaarnave ॥ 484॥
na kinchidatra pashyaami na sharinomi na vedmyaham । svaatmanaiva sadaanandaroopenaasmi vilakshanah ॥ 485॥
namo namaste gurave mahaatmane vimuktasangaaya saduttamaaya । nityaadvayaanandarasasvaroopine bhoomne sadaa'paaradayaambudhaamne ॥ 486॥
yatkataakshashashisaandrachandrikaa- paatadhootabhavataapajashramah । praaptavaanahamakhandavaibhavaa- nandamaatmapadamakshayam kshanaat ॥ 487॥
dhanyo'ham kritakrityo'ham vimukto'ham bhavagrahaat । nityaanandasvaroopo'ham poorno'ham tvadanugrahaat ॥ 488॥
asango'hamanango'hamalingo'hamabhangurah । prashaanto'hamananto'hamamalo'ham chirantanah ॥ 489॥ (paathabhedah - 'hamataanto'ham)
akartaahamabhoktaahamavikaaro'hamakriyah । shuddhabodhasvaroopo'ham kevalo'ham sadaashivah ॥ 490॥
drashtuh shroturvaktuh karturbhokturvibhinna evaaham । nityanirantaranishkriyanihseemaasangapoornabodhaatmaa ॥ 491॥
naahamidam naahamado'pyubhayoravabhaasakam param shuddham । baahyaabhyantarashoonyam poornam brahmaadviteeyamevaaham ॥ 492॥
nirupamamanaaditattvam tvamahamidamada iti kalpanaadooram । nityaanandaikarasam satyam brahmaadviteeyamevaaham ॥ 493॥
naaraayano'ham narakaantako'ham puraantako'ham purusho'hameeshah । akhandabodho'hamasheshasaakshee nireeshvaro'ham niraham cha nirmamah ॥ 494॥
sarveshu bhooteshvahameva samsthito jnaanaatmanaa'ntarbahiraashrayah san । bhoktaa cha bhogyam svayameva sarvam yadyatprithagdrishtamidantayaa puraa ॥ 495॥
mayyakhandasukhaambhodhau bahudhaa vishvaveechayah । utpadyante vileeyante maayaamaarutavibhramaat ॥ 496॥
sthulaadibhaavaa mayi kalpitaa bhramaa- daaropitaanusphuranena lokaih । kaale yathaa kalpakavatsaraaya- nartvaadayo nishkalanirvikalpe ॥ 497॥
aaropitam naashrayadooshakam bhavet kadaapi moodhairatidoshadooshitaih । moodhairmati naardreekarotyoosharabhoomibhaagam mareechikaavaari mahaapravaahah ॥ 498॥
aakaashavallepavidoorago'ham (paathabhedah - aakaashavat kalpavi) aadityavadbhaasyavilakshano'ham । ahaaryavannityavinishchalo'ham ambhodhivatpaaravivarjito'ham ॥ 499॥
na me dehena sambandho megheneva vihaayasah । atah kuto me taddharmaa jaagratsvapnasushuptayah ॥ 500॥
upaadhiraayaati sa eva gachchhati sa eva karmaani karoti bhunkte । sa eva jeeryan mriyate sadaaham (paathabhedah - eva jeevan) kulaadrivannishchala eva samsthitah ॥ 501॥
na me pravrittirna cha me nivrittih sadaikaroopasya niramshakasya । ekaatmako yo nivido nirantaro (paathabhedah - nibido) vyomeva poornah sa katham nu cheshtate ॥ 502॥
punyaani paapaani nirindriyasya nishchetaso nirvikriterniraakriteh । kuto mamaakhandasukhaanubhooteh broote hyananvaagatamityapi shrutih ॥ 503॥
chhaayayaa sprishtamushnam vaa sheetam vaa sushthu duhshthu vaa । na sprishatyeva yatkinchitpurusham tadvilakshanam ॥ 504॥
na saakshinam saakshyadharmaah samsprishanti vilakshanam । avikaaramudaaseenam grihadharmaah pradeepavat । dehendriyamanodharmaa naivaatmaanam sprishantyaho ॥ 505॥ extra
raveryathaa karmani saakshibhaavo vahneryathaa daahaniyaamakatvam । (paathabhedah - vaa'yasi daahakatvam) rajjoryathaa''ropitavastusangah tathaiva kootasthachidaatmano me ॥ 506॥
kartaapi vaa kaarayitaapi naaham bhoktaapi vaa bhojayitaapi naaham । drashtaapi vaa darshayitaapi naaham so'ham svayanjyotiraneedrigaatmaa ॥ 507॥
chalatyupaadhau pratibimbalaulya- maupaadhikam moodhadhiyo nayanti । svabimbabhootam ravivadvinishkriyam kartaasmi bhoktaasmi hato'smi heti ॥ 508॥
jale vaapi sthale vaapi luthatvesha jadaatmakah । naaham vilipye taddharmairghatadharmairnabho yathaa ॥ 509॥
kartritvabhoktritvakhalatvamattataa- jadatvabaddhatvavimuktataadayah । buddhervikalpaa na tu santi vastutah svasminpare brahmani kevale'dvaye ॥ 510॥
santu vikaaraah prakriterdashadhaa shatadhaa sahasradhaa vaapi । kim me'sangachitastairna ghanah kvachidambaram sprishati ॥ 511॥ (paathabhedah - taih kim me'sangachiterna hyambudadambaro'mbaram)
avyaktaadisthoolaparyantametat vishvam yatraabhaasamaatram prateetam । vyomaprakhyam sookshmamaadyantaheenam brahmaadvaitam yattadevaahamasmi ॥ 512॥
sarvaadhaaram sarvavastuprakaasham sarvaakaaram sarvagam sarvashoonyam । nityam shuddham nishchalam nirvikalpam (paathabhedah - nishkalam) brahmaadvaitam yattadevaahamasmi ॥ 513॥
yatpratyastaasheshamaayaavishesham pratyagroopam pratyayaagamyamaanam । satyajnaanaanantamaanandaroopam brahmaadvaitam yattadevaahamasmi ॥ 514॥
nishkriyo'smyavikaaro'smi nishkalo'smi niraakritih । nirvikalpo'smi nityo'smi niraalambo'smi nirdvayah ॥ 515॥
sarvaatmako'ham sarvo'ham sarvaateeto'hamadvayah । kevalaakhandabodho'hamaanando'ham nirantarah ॥ 516॥
svaaraajyasaamraajyavibhootireshaa bhavatkripaashreemahimaprasaadaat । praaptaa mayaa shreegurave mahaatmane namo namaste'stu punarnamo'stu ॥ 517॥
mahaasvapne maayaakritajanijaraamrityugahane bhramantam klishyantam bahulatarataapairanudinam । (paathabhedah - ranukalam) ahankaaravyaaghravyathitamimamatyantakripayaa prabodhya prasvaapaatparamavitavaanmaamasi guro ॥ 518॥
namastasmai sadaikasmai kasmaichinmahase namah । (paathabhedah - sadekasmai namashchinmahase muhuh) yadetadvishvaroopena raajate gururaaja te ॥ 519॥
iti natamavalokya shishyavaryam samadhigataatmasukham prabuddhatattvam । pramuditahridayam sa deshikendrah (paathabhedah - hridayah) punaridamaaha vachah param mahaatmaa ॥ 520॥
brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvatah (paathabhedah - satsarvatah) pashyaadhyaatmadrishaa prashaantamanasaa sarvaasvavasthaasvapi । roopaadanyadavekshitam kimabhitashchakshushmataam drishyate (paathabhedah - vidyate) tadvadbrahmavidah satah kimaparam buddhervihaaraaspadam ॥ 521॥
kastaam paraanandarasaanubhooti- mritsrijya shoonyeshu rameta vidvaan । (paathabhedah - mutsrijya chandre mahaahlaadini deepyamaane) chitrendumaalokayitum ka ichchhet ॥ 522॥
asatpadaarthaanubhavena kinchin na hyasti triptirna cha duhkhahaanih । tadadvayaanandarasaanubhootyaa triptah sukham tishtha sadaatmanishthayaa ॥ 523॥
svameva sarvathaa pashyanmanyamaanah svamadvayam । (paathabhedah - sarvatah) svaanandamanubhunjaanah kaalam naya mahaamate ॥ 524॥
akhandabodhaatmani nirvikalpe vikalpanam vyomni puraprakalpanam । tadadvayaanandamayaatmanaa sadaa shaantim paraametya bhajasva maunam ॥ 525॥
tooshneemavasthaa paramopashaantih buddherasatkalpavikalpahetoh । brahmaatmano brahmavido mahaatmano yatraadvayaanandasukham nirantaram ॥ 526॥
naasti nirvaasanaanmaunaatparam sukhakriduttamam । vijnaataatmasvaroopasya svaanandarasapaayinah ॥ 527॥
gachchhamstishthannupavishanchhayaano vaa'nyathaapi vaa । yathechchhayaa vasedvidvaanaatmaaraamah sadaa munih ॥ 528॥
na deshakaalaasanadigyamaadi- lakshyaadyapekshaa'pratibaddhavritteh । (paathabhedah - pratibaddha samsiddhatattvasya mahaatmano'sti) svavedane kaa niyamaadyavasthaa ॥ 529॥
ghato'yamiti vijnaatum niyamah ko'nvavekshate । (paathabhedah - apekshyate) vinaa pramaanasushthutvam yasminsati padaarthadheeh ॥ 530॥
ayamaatmaa nityasiddhah pramaane sati bhaasate । na desham naapi vaa kaalam na shuddhim vaapyapekshate ॥ 531॥
devadatto'hamityetadvijnaanam nirapekshakam । tadvadbrahmavido'pyasya brahmaahamiti vedanam ॥ 532॥
bhaanuneva jagatsarvam bhaasate yasya tejasaa । anaatmakamasattuchchham kim nu tasyaavabhaasakam ॥ 533॥
vedashaastrapuraanaani bhootaani sakalaanyapi । yenaarthavanti tam kinnu vijnaataaram prakaashayet ॥ 534॥
esha svayanjyotiranantashaktih aatmaa'prameyah sakalaanubhootih । yameva vijnaaya vimuktabandho jayatyayam brahmaviduttamottamah ॥ 535॥
na khidyate no vishayaih pramodate na sajjate naapi virajyate cha । svasminsadaa kreedati nandati svayam nirantaraanandarasena triptah ॥ 536॥
kshudhaam dehavyathaam tyaktvaa baalah kreedati vastunih । (paathabhedah - vastuni) tathaiva vidvaan ramate nirmamo niraham sukhee ॥ 537॥
chintaashoonyamadainyabhaikshamashanam paanam saridvaarishu svaatantryena nirankushaa sthitirabheernidraa shmashaane vane । vastram kshaalanashoshanaadirahitam digvaastu shayyaa mahee sanchaaro nigamaantaveethishu vidaam kreedaa pare brahmani ॥ 538॥
vimaanamaalambya shareerametad bhunaktyasheshaanvishayaanupasthitaan । parechchhayaa baalavadaatmavettaa yo'vyaktalingo'nanushaktabaahyah ॥ 539॥
digambaro vaapi cha saambaro vaa tvagambaro vaapi chidambarasthah । unmattavadvaapi cha baalavadvaa pishaachavadvaapi charatyavanyaam ॥ 540॥
kaamaannishkaamaroopee samshcharatyekacharo munih । (paathabhedah - kaamaannee kaamaroopee) svaatmanaiva sadaa tushtah svayam sarvaatmanaa sthitah ॥ 541॥
kvachinmoodho vidvaan kvachidapi mahaaraajavibhavah kvachidbhraantah saumyah kvachidajagaraachaarakalitah । kvachitpaatreebhootah kvachidavamatah kvaapyaviditah charatyevam praajnah satataparamaanandasukhitah ॥ 542॥
nirdhano'pi sadaa tushto'pyasahaayo mahaabalah । nityatripto'pyabhunjaano'pyasamah samadarshanah ॥ 543॥
api kurvannakurvaanashchaabhoktaa phalabhogyapi । shareeryapyashareeryesha parichchhinno'pi sarvagah ॥ 544॥
ashareeram sadaa santamimam brahmavidam kvachit । priyaapriye na sprishatastathaiva cha shubhaashubhe ॥ 545॥
sthoolaadisambandhavato'bhimaaninah sukham cha duhkham cha shubhaashubhe cha । vidhvastabandhasya sadaatmano muneh kutah shubham vaa'pyashubham phalam vaa ॥ 546॥
tamasaa grastavadbhaanaadagrasto'pi ravirjanaih । grasta ityuchyate bhraantyaam hyajnaatvaa vastulakshanam ॥ 547॥ (paathabhedah - bhraantyaa) tadvaddehaadibandhebhyo vimuktam brahmavittamam । pashyanti dehivanmoodhaah shareeraabhaasadarshanaat ॥ 548॥
ahirnirlvayaneem vaayam muktvaa deham tu tishthati । (paathabhedah - ahini) itastatashchaalyamaano yatkinchitpraanavaayunaa ॥ 549॥
strotasaa neeyate daaru yathaa nimnonnatasthalam । daivena neeyate deho yathaakaalopabhuktishu ॥ 550॥
praarabdhakarmaparikalpitavaasanaabhih samsaarivachcharati bhuktishu muktadehah । siddhah svayam vasati saakshivadatra tooshneem chakrasya moolamiva kalpavikalpashoonyah ॥ 551॥
naivendriyaani vishayeshu niyunkta esha naivaapayunkta upadarshanalakshanasthah । naiva kriyaaphalamapeeshadavekshate sa (paathabhedah - apeeshadapekshate sah) svaanandasaandrarasapaanasumattachittah ॥ 552॥
lakshyaalakshyagatim tyaktvaa yastishthetkevalaatmanaa । shiva eva svayam saakshaadayam brahmaviduttamah ॥ 553॥
jeevanneva sadaa muktah kritaartho brahmavittamah । upaadhinaashaadbrahmaiva san brahmaapyeti nirdvayam ॥ 554॥
shailoosho veshasadbhaavaabhaavayoshcha yathaa pumaan । tathaiva brahmavichchhreshthah sadaa brahmaiva naaparah ॥ 555॥
yatra kvaapi visheernam satparnamiva tarorvapuh patataat । (paathabhedah - visheernam parnamiva) brahmeebhootasya yateh praageva tachchidagninaa dagdham ॥ 556॥
sadaatmani brahmani tishthato muneh poornaa'dvayaanandamayaatmanaa sadaa । na deshakaalaadyuchitaprateekshaa tvanmaamsavitpindavisarjanaaya ॥ 557॥
dehasya moksho no moksho na dandasya kamandaloh । avidyaahridayagranthimoksho moksho yatastatah ॥ 558॥
kulyaayaamatha nadyaam vaa shivakshetre'pi chatvare । parnam patati chettena taroh kim nu shubhaashubham ॥ 559॥
patrasya pushpasya phalasya naashavad- dehendriyapraanadhiyaam vinaashah । naivaatmanah svasya sadaatmakasyaa- nandaakritervrikshavadasti chaishah ॥ 560॥ (paathabhedah - vadaasta eshah)
prajnaanaghana ityaatmalakshanam satyasoochakam । anoodyaupaadhikasyaiva kathayanti vinaashanam ॥ 561॥
avinaashee vaa are'yamaatmeti shrutiraatmanah । prabraveetyavinaashitvam vinashyatsu vikaarishu ॥ 562॥
paashaanavrikshatrinadhaanyakadankaraadyaa (paathabhedah - kataambaraadyaa) dagdhaa bhavanti hi mrideva yathaa tathaiva । dehendriyaasumana aadi samastadrishyam jnaanaagnidagdhamupayaati paraatmabhaavam ॥ 563॥
vilakshanam yathaa dhvaantam leeyate bhaanutejasi । tathaiva sakalam drishyam brahmani pravileeyate ॥ 564॥
ghate nashte yathaa vyoma vyomaiva bhavati sphutam । tathaivopaadhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam ॥ 565॥
ksheeram ksheere yathaa kshiptam tailam taile jalam jale । samyuktamekataam yaati tathaa''tmanyaatmavinmunih ॥ 566॥
evam videhakaivalyam sanmaatratvamakhanditam । brahmabhaavam prapadyaisha yatirnaavartate punah ॥ 567॥
sadaatmaikatvavijnaanadagdhaavidyaadivarshmanah । amushya brahmabhootatvaad brahmanah kuta udbhavah ॥ 568॥
maayaaklriptau bandhamokshau na stah svaatmani vastutah । yathaa rajjau nishkriyaayaam sarpaabhaasavinirgamau ॥ 569॥
aavriteh sadasattvaabhyaam vaktavye bandhamokshane । naavritirbrahmanah kaachidanyaabhaavaadanaavritam । yadyastyadvaitahaanih syaad dvaitam no sahate shrutih ॥ 570॥
bandhancha mokshancha mrishaiva moodhaa buddhergunam vastuni kalpayanti । drigaavritim meghakritaam yathaa ravau yato'dvayaa'sangachidetadaksharam ॥ 571॥ (paathabhedah - chidekamaksharam)
asteeti pratyayo yashcha yashcha naasteeti vastuni । buddhereva gunaavetau na tu nityasya vastunah ॥ 572॥
atastau maayayaa klriptau bandhamokshau na chaatmani । nishkale nishkriye shaante niravadye niranjane । adviteeye pare tattve vyomavatkalpanaa kutah ॥ 573॥
na nirodho na chotpattirna baddho na cha saadhakah । na mumukshurna vai mukta ityeshaa paramaarthataa ॥ 574॥
sakalanigamachoodaasvaantasiddhaantaroopam paramidamatiguhyam darshitam te mayaadya । apagatakalidosham kaamanirmuktabuddhim (paathabhedah - buddhih) svasutavadasakrittvaam bhaavayitvaa mumukshum ॥ 575॥
iti shrutvaa gurorvaakyam prashrayena kritaanatih । sa tena samanujnaato yayau nirmuktabandhanah ॥ 576॥
gurureva sadaanandasindhau nirmagnamaanasah । (paathabhedah - gururesha) paavayanvasudhaam sarvaam vichachaara nirantarah ॥ 577॥
ityaachaaryasya shishyasya samvaadenaatmalakshanam । niroopitam mumukshoonaam sukhabodhopapattaye ॥ 578॥
hitamidamupadeshamaadriyantaam vihitanirastasamastachittadoshaah । bhavasukhavirataah prashaantachittaah (paathabhedah - sukhavimukhaah) shrutirasikaa yatayo mumukshavo ye ॥ 579॥
samsaaraadhvani taapabhaanukiranaprodbhootadaahavyathaa- khinnaanaam jalakaankshayaa marubhuvi bhraantyaa paribhraamyataam । atyaasannasudhaambudhim sukhakaram brahmaadvayam darshaya- tyeshaa shankarabhaaratee vijayate nirvaanasandaayinee ॥ 580॥
॥ iti shankaraachaaryavirachitam vivekachoodaamanih ॥
॥ om tatsat ॥
వివేక చూడామణి గురించి
The Viveka Chudamani, "the crest jewel of discrimination", is a classic work of Advaita Vedanta in nearly six hundred verses, traditionally attributed to Adi Shankaracharya. It opens by bowing to Govinda, the teacher, and says that a human birth, a desire for liberation and the care of a great soul are rare gifts. In the form of a dialogue between a teacher and a disciple, it teaches the four qualifications of a seeker, discrimination between the real and the unreal, the five sheaths and three bodies, and the realisation that the Self is Brahman.
రచయిత: Traditionally attributed to Adi Shankaracharya
ఎప్పుడు పఠించాలి: In Vedanta study, satsangs, and daily reading by spiritual seekers.
మీకు తెలుసా?
- Its third verse names three rare things: human birth, longing for liberation, and the shelter of a great soul.
- The four qualifications it teaches (sadhana chatushtaya) are discrimination, dispassion, the six virtues such as calm and self-control, and longing for liberation.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
What does "Viveka Chudamani" mean?
"The crest jewel of discrimination".
Who is it attributed to?
Traditionally to Adi Shankaracharya.
What form does it take?
A dialogue between a teacher and a disciple.
ఆరాధన, అధ్యయనం కోసం అందించబడింది, జోస్యంగా కాదు. వాణిజ్యేతరం.
మరిన్ని భక్తి గ్రంథాలు