MuhurtaNow

अष्टावक्र गीता अष्टादशोऽध्यायः

Karma Siddhanta · पारंपरिक भक्ति पाठ

अष्टावक्र उवाच

यस्य बोधोदये तावत्स्वप्नवद् भवति भ्रमः । तस्मै सुखैकरूपाय नमः शांताय तेजसे ॥ 18-1

अर्जयित्वाखिलान् अर्थान् भोगानाप्नोति पुष्कलान् । न हि सर्वपरित्यागमंतरेण सुखी भवेत् ॥ 18-2॥

कर्तव्यदुःखमार्तंडज्वालादग्धांतरात्मनः । कुतः प्रशमपीयूषधारासारमृते सुखम् ॥ 18-3॥

भवोऽयं भावनामात्रो न किंचित् परमार्थतः । नास्त्यभावः स्वभावानां भावाभावविभाविनाम् ॥ 18-4॥

न दूरं न च संकोचाल्लब्धमेवात्मनः पदम् । निर्विकल्पं निरायासं निर्विकारं निरंजनम् ॥ 18-5॥

व्यामोहमात्रविरतौ स्वरूपादानमात्रतः । वीतशोका विराजंते निरावरणदृष्टयः ॥ 18-6॥

समस्तं कल्पनामात्रमात्मा मुक्तः सनातनः । इति विज्ञाय धीरो हि किमभ्यस्यति बालवत् ॥ 18-7॥

आत्मा ब्रह्मेति निश्चित्य भावाभावौ च कल्पितौ । निष्कामः किं विजानाति किं ब्रूते च करोति किम् ॥ 18-8॥

अयं सोऽहमयं नाहमिति क्षीणा विकल्पना । सर्वमात्मेति निश्चित्य तूष्णींभूतस्य योगिनः ॥ 18-9॥

न विक्षेपो न चैकाग्र्यं नातिबोधो न मूढता । न सुखं न च वा दुःखमुपशांतस्य योगिनः ॥ 18-10॥

स्वाराज्ये भैक्षवृत्तौ च लाभालाभे जने वने । निर्विकल्पस्वभावस्य न विशेषोऽस्ति योगिनः ॥ 18-11॥

क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकिता । इदं कृतमिदं नेति द्वंद्वैर्मुक्तस्य योगिनः ॥ 18-12॥

कृत्यं किमपि नैवास्ति न कापि हृदि रंजना । यथा जीवनमेवेह जीवन्मुक्तस्य योगिनः ॥ 18-13॥

क्व मोहः क्व च वा विश्वं क्व तद् ध्यानं क्व मुक्तता । सर्वसंकल्पसीमायां विश्रांतस्य महात्मनः ॥ 18-14॥

येन विश्वमिदं दृष्टं स नास्तीति करोतु वै । निर्वासनः किं कुरुते पश्यन्नपि न पश्यति ॥ 18-15॥

येन दृष्टं परं ब्रह्म सोऽहं ब्रह्मेति चिंतयेत् । किं चिंतयति निश्चिंतो द्वितीयं यो न पश्यति ॥ 18-16॥

दृष्टो येनात्मविक्षेपो निरोधं कुरुते त्वसौ । उदारस्तु न विक्षिप्तः साध्याभावात्करोति किम् ॥ 18-17॥

धीरो लोकविपर्यस्तो वर्तमानोऽपि लोकवत् । न समाधिं न विक्षेपं न लोपं स्वस्य पश्यति ॥ 18-18॥

भावाभावविहीनो यस्तृप्तो निर्वासनो बुधः । नैव किंचित्कृतं तेन लोकदृष्ट्या विकुर्वता ॥ 18-19॥

प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा नैव धीरस्य दुर्ग्रहः । यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वा तिष्ठतः सुखम् ॥ 18-20॥

निर्वासनो निरालंबः स्वच्छंदो मुक्तबंधनः । क्षिप्तः संस्कारवातेन चेष्टते शुष्कपर्णवत् ॥ 18-21॥

असंसारस्य तु क्वापि न हर्षो न विषादता । स शीतलमना नित्यं विदेह इव राजये ॥ 18-22॥

कुत्रापि न जिहासास्ति नाशो वापि न कुत्रचित् । आत्मारामस्य धीरस्य शीतलाच्छतरात्मनः ॥ 18-23॥

प्रकृत्या शून्यचित्तस्य कुर्वतोऽस्य यदृच्छया । प्राकृतस्येव धीरस्य न मानो नावमानता ॥ 18-24॥

कृतं देहेन कर्मेदं न मया शुद्धरूपिणा । इति चिंतानुरोधी यः कुर्वन्नपि करोति न ॥ 18-25॥

अतद्वादीव कुरुते न भवेदपि बालिशः । जीवन्मुक्तः सुखी श्रीमान् संसरन्नपि शोभते ॥ 18-26॥

नानाविचारसुश्रांतो धीरो विश्रांतिमागतः । न कल्पते न जानाति न शृणोति न पश्यति ॥ 18-27॥

असमाधेरविक्षेपान् न मुमुक्षुर्न चेतरः । निश्चित्य कल्पितं पश्यन् ब्रह्मैवास्ते महाशयः ॥ 18-28॥

यस्यांतः स्यादहंकारो न करोति करोति सः । निरहंकारधीरेण न किंचिदकृतं कृतम् ॥ 18-29॥

नोद्विग्नं न च संतुष्टमकर्तृ स्पंदवर्जितम् । निराशं गतसंदेहं चित्तं मुक्तस्य राजते ॥ 18-30॥

निर्ध्यातुं चेष्टितुं वापि यच्चित्तं न प्रवर्तते । निर्निमित्तमिदं किंतु निर्ध्यायेति विचेष्टते ॥ 18-31॥

तत्त्वं यथार्थमाकर्ण्य मंदः प्राप्नोति मूढताम् । अथवा याति संकोचममूढः कोऽपि मूढवत् ॥ 18-32॥

एकाग्रता निरोधो वा मूढैरभ्यस्यते भृशम् । धीराः कृत्यं न पश्यंति सुप्तवत्स्वपदे स्थिताः ॥ 18-33॥

अप्रयत्नात् प्रयत्नाद् वा मूढो नाप्नोति निर्वृतिम् । तत्त्वनिश्चयमात्रेण प्राज्ञो भवति निर्वृतः ॥ 18-34॥

शुद्धं बुद्धं प्रियं पूर्णं निष्प्रपंचं निरामयम् । आत्मानं तं न जानंति तत्राभ्यासपरा जनाः ॥ 18-35॥

नाप्नोति कर्मणा मोक्षं विमूढोऽभ्यासरूपिणा । धन्यो विज्ञानमात्रेण मुक्तस्तिष्ठत्यविक्रियः ॥ 18-36॥

मूढो नाप्नोति तद् ब्रह्म यतो भवितुमिच्छति । अनिच्छन्नपि धीरो हि परब्रह्मस्वरूपभाक् ॥ 18-37॥

निराधारा ग्रहव्यग्रा मूढाः संसारपोषकाः । एतस्यानर्थमूलस्य मूलच्छेदः कृतो बुधैः ॥ 18-38॥

न शांतिं लभते मूढो यतः शमितुमिच्छति । धीरस्तत्त्वं विनिश्चित्य सर्वदा शांतमानसः ॥ 18-39॥

क्वात्मनो दर्शनं तस्य यद् दृष्टमवलंबते । धीरास्तं तं न पश्यंति पश्यंत्यात्मानमव्ययम् ॥ 18-40॥

क्व निरोधो विमूढस्य यो निर्बंधं करोति वै । स्वारामस्यैव धीरस्य सर्वदासावकृत्रिमः ॥ 18-41॥

भावस्य भावकः कश्चिन् न किंचिद् भावकोपरः । उभयाभावकः कश्चिद् एवमेव निराकुलः ॥ 18-42॥

शुद्धमद्वयमात्मानं भावयंति कुबुद्धयः । न तु जानंति संमोहाद्यावज्जीवमनिर्वृताः ॥ 18-43॥

मुमुक्षोर्बुद्धिरालंबमंतरेण न विद्यते । निरालंबैव निष्कामा बुद्धिर्मुक्तस्य सर्वदा ॥ 18-44॥

विषयद्वीपिनो वीक्ष्य चकिताः शरणार्थिनः । विशंति झटिति क्रोडं निरोधैकाग्रसिद्धये ॥ 18-45॥

निर्वासनं हरिं दृष्ट्वा तूष्णीं विषयदंतिनः । पलायंते न शक्तास्ते सेवंते कृतचाटवः ॥ 18-46॥

न मुक्तिकारिकां धत्ते निःशंको युक्तमानसः । पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्नश्नन्नास्ते यथासुखम् ॥ 18-47॥

वस्तुश्रवणमात्रेण शुद्धबुद्धिर्निराकुलः । नैवाचारमनाचारमौदास्यं वा प्रपश्यति ॥ 18-48॥

यदा यत्कर्तुमायाति तदा तत्कुरुते ऋजुः । शुभं वाप्यशुभं वापि तस्य चेष्टा हि बालवत् ॥ 18-49॥

स्वातंत्र्यात्सुखमाप्नोति स्वातंत्र्याल्लभते परम् । स्वातंत्र्यान्निर्वृतिं गच्छेत्स्वातंत्र्यात् परमं पदम् ॥ 18-50॥

अकर्तृत्वमभोक्तृत्वं स्वात्मनो मन्यते यदा । तदा क्षीणा भवंत्येव समस्ताश्चित्तवृत्तयः ॥ 18-51॥

उच्छृंखलाप्यकृतिका स्थितिर्धीरस्य राजते । न तु सस्पृहचित्तस्य शांतिर्मूढस्य कृत्रिमा ॥ 18-52॥

विलसंति महाभोगैर्विशंति गिरिगह्वरान् । निरस्तकल्पना धीरा अबद्धा मुक्तबुद्धयः ॥ 18-53॥

श्रोत्रियं देवतां तीर्थमंगनां भूपतिं प्रियम् । दृष्ट्वा संपूज्य धीरस्य न कापि हृदि वासना ॥ 18-54॥

भृत्यैः पुत्रैः कलत्रैश्च दौहित्रैश्चापि गोत्रजैः । विहस्य धिक्कृतो योगी न याति विकृतिं मनाक् ॥ 18-55॥

संतुष्टोऽपि न संतुष्टः खिन्नोऽपि न च खिद्यते । तस्याश्चर्यदशां तां तां तादृशा एव जानते ॥ 18-56॥

कर्तव्यतैव संसारो न तां पश्यंति सूरयः । शून्याकारा निराकारा निर्विकारा निरामयाः ॥ 18-57॥

अकुर्वन्नपि संक्षोभाद् व्यग्रः सर्वत्र मूढधीः । कुर्वन्नपि तु कृत्यानि कुशलो हि निराकुलः ॥ 18-58॥

सुखमास्ते सुखं शेते सुखमायाति याति च । सुखं वक्ति सुखं भुंक्ते व्यवहारेऽपि शांतधीः ॥ 18-59॥

स्वभावाद्यस्य नैवार्तिर्लोकवद् व्यवहारिणः । महाह्रद इवाक्षोभ्यो गतक्लेशः सुशोभते ॥ 18-60॥

निवृत्तिरपि मूढस्य प्रवृत्ति रुपजायते । प्रवृत्तिरपि धीरस्य निवृत्तिफलभागिनी ॥ 18-61॥

परिग्रहेषु वैराग्यं प्रायो मूढस्य दृश्यते । देहे विगलिताशस्य क्व रागः क्व विरागता ॥ 18-62॥

भावनाभावनासक्ता दृष्टिर्मूढस्य सर्वदा । भाव्यभावनया सा तु स्वस्थस्यादृष्टिरूपिणी ॥ 18-63॥

सर्वारंभेषु निष्कामो यश्चरेद् बालवन् मुनिः । न लेपस्तस्य शुद्धस्य क्रियमाणेऽपि कर्मणि ॥ 18-64॥

स एव धन्य आत्मज्ञः सर्वभावेषु यः समः । पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन्निस्तर्षमानसः ॥ 18-65॥

क्व संसारः क्व चाभासः क्व साध्यं क्व च साधनम् । आकाशस्येव धीरस्य निर्विकल्पस्य सर्वदा ॥ 18-66॥

स जयत्यर्थसंन्यासी पूर्णस्वरसविग्रहः । अकृत्रिमोऽनवच्छिन्ने समाधिर्यस्य वर्तते ॥ 18-67॥

बहुनात्र किमुक्तेन ज्ञाततत्त्वो महाशयः । भोगमोक्षनिराकांक्षी सदा सर्वत्र नीरसः ॥ 18-68॥

महदादि जगद्द्वैतं नाममात्रविजृंभितम् । विहाय शुद्धबोधस्य किं कृत्यमवशिष्यते ॥ 18-69॥

भ्रमभूतमिदं सर्वं किंचिन्नास्तीति निश्चयी । अलक्ष्यस्फुरणः शुद्धः स्वभावेनैव शाम्यति ॥ 18-70॥

शुद्धस्फुरणरूपस्य दृश्यभावमपश्यतः । क्व विधिः क्व च वैराग्यं क्व त्यागः क्व शमोऽपि वा ॥ 18-71॥

स्फुरतोऽनंतरूपेण प्रकृतिं च न पश्यतः । क्व बंधः क्व च वा मोक्षः क्व हर्षः क्व विषादिता ॥ 18-72॥

बुद्धिपर्यंतसंसारे मायामात्रं विवर्तते । निर्ममो निरहंकारो निष्कामः शोभते बुधः ॥ 18-73॥

अक्षयं गतसंतापमात्मानं पश्यतो मुनेः । क्व विद्या च क्व वा विश्वं क्व देहोऽहं ममेति वा ॥ 18-74॥

निरोधादीनि कर्माणि जहाति जडधीर्यदि । मनोरथान् प्रलापांश्च कर्तुमाप्नोत्यतत्क्षणात् ॥ 18-75॥

मंदः श्रुत्वापि तद्वस्तु न जहाति विमूढताम् । निर्विकल्पो बहिर्यत्नादंतर्विषयलालसः ॥ 18-76॥

ज्ञानाद् गलितकर्मा यो लोकदृष्ट्यापि कर्मकृत् । नाप्नोत्यवसरं कर्तुं वक्तुमेव न किंचन ॥ 18-77॥

क्व तमः क्व प्रकाशो वा हानं क्व च न किंचन । निर्विकारस्य धीरस्य निरातंकस्य सर्वदा ॥ 18-78॥

क्व धैर्यं क्व विवेकित्वं क्व निरातंकतापि वा । अनिर्वाच्यस्वभावस्य निःस्वभावस्य योगिनः ॥ 18-79॥

न स्वर्गो नैव नरको जीवन्मुक्तिर्न चैव हि । बहुनात्र किमुक्तेन योगदृष्ट्या न किंचन ॥ 18-80॥

नैव प्रार्थयते लाभं नालाभेनानुशोचति । धीरस्य शीतलं चित्तममृतेनैव पूरितम् ॥ 18-81॥

न शांतं स्तौति निष्कामो न दुष्टमपि निंदति । समदुःखसुखस्तृप्तः किंचित् कृत्यं न पश्यति ॥ 18-82॥

धीरो न द्वेष्टि संसारमात्मानं न दिदृक्षति । हर्षामर्षविनिर्मुक्तो न मृतो न च जीवति ॥ 18-83॥

निःस्नेहः पुत्रदारादौ निष्कामो विषयेषु च । निश्चिंतः स्वशरीरेऽपि निराशः शोभते बुधः ॥ 18-84॥

तुष्टिः सर्वत्र धीरस्य यथापतितवर्तिनः । स्वच्छंदं चरतो देशान् यत्रस्तमितशायिनः ॥ 18-85॥

पततूदेतु वा देहो नास्य चिंता महात्मनः । स्वभावभूमिविश्रांतिविस्मृताशेषसंसृतेः ॥ 18-86॥

अकिंचनः कामचारो निर्द्वंद्वश्छिन्नसंशयः । असक्तः सर्वभावेषु केवलो रमते बुधः ॥ 18-87॥

निर्ममः शोभते धीरः समलोष्टाश्मकांचनः । सुभिन्नहृदयग्रंथिर्विनिर्धूतरजस्तमः ॥ 18-88॥

सर्वत्रानवधानस्य न किंचिद् वासना हृदि । मुक्तात्मनो वितृप्तस्य तुलना केन जायते ॥ 18-89॥

जानन्नपि न जानाति पश्यन्नपि न पश्यति । ब्रुवन्न् अपि न च ब्रूते कोऽन्यो निर्वासनादृते ॥ 18-90॥

भिक्षुर्वा भूपतिर्वापि यो निष्कामः स शोभते । भावेषु गलिता यस्य शोभनाशोभना मतिः ॥ 18-91॥

क्व स्वाच्छंद्यं क्व संकोचः क्व वा तत्त्वविनिश्चयः । निर्व्याजार्जवभूतस्य चरितार्थस्य योगिनः ॥ 18-92॥

आत्मविश्रांतितृप्तेन निराशेन गतार्तिना । अंतर्यदनुभूयेत तत् कथं कस्य कथ्यते ॥ 18-93॥

सुप्तोऽपि न सुषुप्तौ च स्वप्नेऽपि शयितो न च । जागरेऽपि न जागर्ति धीरस्तृप्तः पदे पदे ॥ 18-94॥

ज्ञः सचिंतोऽपि निश्चिंतः सेंद्रियोऽपि निरिंद्रियः । सुबुद्धिरपि निर्बुद्धिः साहंकारोऽनहंकृतिः ॥ 18-95॥

न सुखी न च वा दुःखी न विरक्तो न संगवान् । न मुमुक्षुर्न वा मुक्ता न किंचिन्न च किंचन ॥ 18-96॥

विक्षेपेऽपि न विक्षिप्तः समाधौ न समाधिमान् । जाड्येऽपि न जडो धन्यः पांडित्येऽपि न पंडितः ॥ 18-97॥

मुक्तो यथास्थितिस्वस्थः कृतकर्तव्यनिर्वृतः । समः सर्वत्र वैतृष्ण्यान्न स्मरत्यकृतं कृतम् ॥ 18-98॥

न प्रीयते वंद्यमानो निंद्यमानो न कुप्यति । नैवोद्विजति मरणे जीवने नाभिनंदति ॥ 18-99॥

न धावति जनाकीर्णं नारण्यमुपशांतधीः । यथातथा यत्रतत्र सम एवावतिष्ठते ॥ 18-100॥

अष्टावक्र गीता अष्टादशोऽध्यायः के बारे में

Chapter 18 is the longest and best-known chapter of the Ashtavakra Gita, a classic of Advaita Vedanta in which the sage Ashtavakra teaches King Janaka. It describes the state of a person who has realised the Self: calm, free of craving and fear, and unmoved by praise or blame, acting in the world without being bound by it.

स्रोत: Ashtavakra Gita (Ashtavakra Samhita)

क्या आप जानते हैं?

  • The chapter is often called the "Shanti Shatakam", the hundred verses on peace.
  • Ashtavakra's name means "bent in eight places"; the story goes that he was mocked for his body in Janaka's court and replied that a wise person looks at the Self, not the skin.
  • Sri Ramakrishna is said to have had the young Narendranath (later Swami Vivekananda) read the Ashtavakra Gita to him.
  • The Ashtavakra Gita has 20 chapters and is studied alongside the Bhagavad Gita and the Upanishads in Advaita teaching.

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

What is chapter 18 of the Ashtavakra Gita about?

It describes the life and outlook of a self-realised person (a jivanmukta): inner peace, freedom from desire and equanimity.

Who are the speakers in the Ashtavakra Gita?

The sage Ashtavakra and King Janaka of Mithila, who asks how to attain knowledge and liberation.

Is the Ashtavakra Gita part of the Mahabharata?

No. It is an independent text, unlike the Bhagavad Gita, although Ashtavakra himself is mentioned in the Mahabharata.

उपासना और अध्ययन के लिए प्रस्तुत, भविष्यवाणी के रूप में नहीं। गैर-व्यावसायिक।