MuhurtaNow

চাণক্য় নীতি - দ্বাদশোঽধ্য়ায়ঃ

Chanakya Neethi · প্রথাগত ভক্তিপাঠ

सानंदं सदनं सुतास्तु सुधियः कांता प्रियालापिनी इच्छापूर्तिधनं स्वयोषिति रतिः स्वाज्ञापराः सेवकाः । आतिथ्यं शिवपूजनं प्रतिदिनं मिष्टान्नपानं गृहे साधोः संगमुपासते च सततं धन्यो गृहस्थाश्रमः ॥ 01 ॥

आर्तेषु विप्रेषु दयान्वितश्च यच्छ्रद्धया स्वल्पमुपैति दानम् । अनंतपारमुपैति राजन् यद्दीयते तन्न लभेद्द्विजेभ्यः ॥ 02 ॥

दाक्षिण्यं स्वजने दया परजने शाठ्यं सदा दुर्जने प्रीतिः साधुजने स्मयः खलजने विद्वज्जने चार्जवम् । शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने नारीजने धूर्तता इत्थं ये पुरुषा कलासु कुशलास्तेष्वेव लोकस्थितिः ॥ 03 ॥

हस्तौ दानविवर्जितौ श्रुतिपुटौ सारस्वतद्रोहिणौ नेत्रे साधुविलोकनेन रहिते पादौ न तीर्थं गतौ । अन्यायार्जितवित्तपूर्णमुदरं गर्वेण तुंगं शिरो रे रे जंबुक मुंच मुंच सहसा नीचं सुनिंद्यं वपुः ॥ 04 ॥

येषां श्रीमद्यशोदासुतपदकमले नास्ति भक्तिर्नराणां येषामाभीरकन्याप्रियगुणकथने नानुरक्ता रसज्ञा । येषां श्रीकृष्णलीलाललितरसकथासादरौ नैव कर्णौ धिक् तान् धिक् तान् धिगेतान् कथयति सततं कीर्तनस्थो मृदंगः ॥ 05 ॥

पत्रं नैव यदा करीलविटपे दोषो वसंतस्य किं नोलूकोऽप्यवलोकते यदि दिवा सूर्यस्य किं दूषणम् । वर्षा नैव पतंति चातकमुखे मेघस्य किं दूषणं यत्पूर्वं विधिना ललाटलिखितं तन्मार्जितुं कः क्षमः ॥ 06 ॥

सत्संगाद्भवति हि साधुना खलानां साधूनां न हि खलसंगतः खलत्वम् । आमोदं कुसुमभवं मृदेव धत्ते मृद्गंधं नहि कुसुमानि धारयंति ॥ 07 ॥

साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थभूता हि साधवः । कालेन फलते तीर्थं सद्यः साधुसमागमः ॥ 08 ॥

विप्रास्मिन्नगरे महान्कथय कस्तालद्रुमाणां गणः को दाता रजको ददाति वसनं प्रातर्गृहीत्वा निशि । को दक्षः परवित्तदारहरणे सर्वोऽपि दक्षो जनः कस्माज्जीवसि हे सखे विषकृमिन्यायेन जीवाम्यहम् ॥ 09 ॥

न विप्रपादोदककर्दमाणि न वेदशास्त्रध्वनिगर्जितानि । स्वाहास्वधाकारविवर्जितानि श्मशानतुल्यानि गृहाणि तानि ॥ 10 ॥

सत्यं माता पिता ज्ञानं धर्मो भ्राता दया सखा । शांतिः पत्नी क्षमा पुत्रः षडेते मम बांधवाः ॥ 11 ॥

अनित्यानि शरीराणि विभवो नैव शाश्वतः । नित्यं संनिहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसंग्रहः ॥ 12 ॥

निमंत्रोत्सवा विप्रा गावो नवतृणोत्सवाः । पत्युत्साहयुता भार्या अहं कृष्णचरणोत्सवः ॥ 13 ॥

मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ट्रवत् । आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पंडितः ॥ 14 ॥

धर्मे तत्परता मुखे मधुरता दाने समुत्साहता मित्रेऽवंचकता गुरौ विनयता चित्तेऽतिमभीरता । आचारे शुचिता गुणे रसिकता शास्त्रेषु विज्ञानता रूपे सुंदरता शिवे भजनता त्वय्यस्ति भो राघव ॥ 15 ॥

काष्ठं कल्पतरुः सुमेरुचलश्चिंतामणिः प्रस्तरः सूर्यास्तीव्रकरः शशी क्षयकरः क्षारो हि वारां निधिः । कामो नष्टतनुर्वलिर्दितिसुतो नित्यं पशुः कामगौ- र्नैतांस्ते तुलयामि भो रघुपते कस्योपमा दीयते ॥ 16 ॥

विद्या मित्रं प्रवासे च भार्या मित्रं गृहेषु च । व्याधितस्यौषधं मित्रं धर्मो मित्रं मृतस्य च ॥ 17 ॥

विनयं राजपुत्रेभ्यः पंडितेभ्यः सुभाषितम् । अनृतं द्यूतकारेभ्यः स्त्रीभ्यः शिक्षेत कैतवम् ॥ 18 ॥

अनालोक्य व्ययं कर्ता अनाथः कलहप्रियः । आतुरः सर्वक्षेत्रेषु नरः शीघ्रं विनश्यति ॥ 19 ॥

नाहारं चिंतयेत्प्राज्ञो धर्ममेकं हि चिंतयेत् । आहारो हि मनुष्याणां जन्मना सह जायते ॥ 20 ॥

धनधान्यप्रयोगेषु विद्यासंग्रहणे तथा । आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्जः सुखी भवेत् ॥ 21 ॥

जलबिंदुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः । स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ॥ 22 ॥

वयसः परिणामेऽपि यः खलः खल एव सः । संपक्वमपि माधुर्यं नोपयातींद्रवारुणम् ॥ 23 ॥

চাণক্য় নীতি - দ্বাদশোঽধ্য়ায়ঃ সম্পর্কে

This is the twelfth chapter of the Chanakya Niti, maxims traditionally attributed to Chanakya (Kautilya). It opens with a picture of a happy household: a joyful home, wise children, a sweet-speaking spouse, enough wealth for one's wishes, faithful companionship, obedient helpers, hospitality, worship of Shiva, good food and drink every day, and the company of good people. It says that a little given with faith to those in distress and to the learned brings endless return, and ends with the verse that a wicked person stays wicked even in old age, just as the bitter indravaruni fruit never turns sweet, however ripe it grows.

রচয়িতা: Traditionally attributed to Chanakya (Kautilya)

কখন পাঠ করবেন: In reading and study of practical wisdom (niti), and in talks on conduct.

আপনি কি জানেন?

  • The verse about the bitter fruit that never sweetens is a well-known image of a fixed nature.
  • Some verses of the Chanakya Niti reflect the attitudes of their age and are read today with that in mind.

প্রায়শই জিজ্ঞাসিত প্রশ্ন

What does the first verse describe?

The marks of a happy household.

What brings endless return?

A little given with faith to those in distress and to the learned.

To what is the wicked person compared?

A bitter fruit that never turns sweet.

উপাসনা ও অধ্যয়নের জন্য প্রদত্ত, ভবিষ্যদ্বাণী হিসেবে নয়। অবাণিজ্যিক।